Сагынырсың - мин булмам

Сөмбел әнисенә үзенең фотоларын, афишаларын җибәрде, Сабантуйга матур күлмәк-яулык салды. Әлфисне дә онытма­ды, аңа дип күлмәк җибәрде.

Посылканы алгач, әнисенең шатлыгы эченә сыймады. Сөмбелнең афишасы шун­дый матур, сокланып туя алмассың. Аның кызы шундый булганмы? «Бу афишаны Байраска да күрсәтермен әле, ул мескен һаман Сөмбелне көтә бит...»

Байрас - баһадир инде хәзер, ничә ел көрәшеп, Сабантуй батыры булды. Андый чибәр егет тирә-якта юк, күп кызлар аның турында хыялланадыр, ул гына берсен дә күрми. Үзен инженер итеп куйдылар, киләсе елга укуын бетерә. Менә бит ул мәхәббәт кешене нишләтә! Сөмбел укый дип укырга керде, Сөмбел җырласа, мин көрәшәм, дип, көрәшкә чыкты - барысы да мәхәббәт хакына. Мәхәббәт аны үрләргә үрләтте. Алар, бер-берсеннән ерак бул­салар да, икесе дә бу тормышта кирәкле, укымышлы кешеләр булырга теләде.

Сания апа янына Байрас, күбесенчә, Сөмбелнең хатларын укырга килә иде. Аның ни әйтергә теләгәнен Сания апа ялварулы күз карашыннан ук аңлый. Бү­ген дә егет килеп керүгә:

• Уф, Ходай биргән бит сиңа күзләр­не, җаныңны чыгарып салырсың. Менә кил, кара, - дип көлеп, түр якның ишеген ачты. Сания апа Сөмбелнең афишасын олы рамга куйган иде. Байрас үзенең зур гәүдәсе, киң җилкәләре белән бөтен ишек­ не каплады. Ул бик озак афишага карап торды, аннары әкрен генә якын килеп, фотодагы Сөмбелнең иреннәрен, чәчлә­рен бармаклары белән сыйпап карады, әйтерсең, ул сурәтне түгел, Сөмбелне иркәли иде. Байрас күзләрен йомды, авыр итеп сулап куйды. Сания апаның карап торуын сизгәч, уңайсызланып, тышка ук чыгып китте.
• Әйдә, кер инде, чәй эчик, - дип, Сания апа аның артыннан чыкты.
• Сания апа, әгәр Сөмбел кияүгә чыгып калса, мин ничек яшәрмен? Мин бит аны гына көтеп, өметләнеп яшим, башкача булыр дип уйларга да куркам.

Сания апа, елмаеп:

- Бер елдан кайтам, дигән, менә, хатын укы, шунсыз барыбер китмәссең, - диде.

Байрасның йөзе яктырып китте, матур итеп көлеп куйды. Аның күзләре: «Син генә минем хәлемне аңлыйсың, Сания апа», - дия иде кебек.

* * *

Югары уку йортларында укулар тәмам­ланды. Сөмбелнең чыгарылыш кичәсе килеп җитте. Диңгез төсендәге тукымадан бик матур озын күлмәк тектеләр. Укуын тәмамлавын котлап, абыйсы белән апасы алтын чылбыр һәм алтын беләзек бүләк итте. Алар, дүртәүләшеп, киенеп-ясанып, институтның актлар залына киттеләр. Зал шыгрым тулы иде. Ата-аналар бала­ларының шатлыгын уртаклашырга дип килгән.

 

Менә шушы кызыл катыргы эчендә алты ел гомер. Бу алты елда ниләр генә булмады: сөенечләр, көенечләр, йокысыз үткән төннәр, бәхетле мизгелләр...

 

Сөмбел дә туган якларына кайтырга җы­енды. Аэропортка ике олы чемодан, сумка­лар белән килде. Апасы юл буе елап барды, Азамат аның күз яшьләрен сөртте:

- Зур әни, елама, мин сиңа хат язармын, - дип юатты.

 

Сөмбел үзенең алты ел элек бер нәр­сәсез, шул баланы күтәреп килүен исенә төшерде. Ул вакытта абыйлары үз канат­лары астына сыендырмаса, ялгыз башы кая барып төртелгән булыр иде икән? Ходай аңа йөзе белән борылды, җитәр бу балага газапланырга дип кызгангандыр, күрәсең.

 

Август уртасы. Печән вакыты. Әнисе болындадыр, мөгаен.

 

Самолет аларны туган якка, Урал таула­ры аша Чиләбе шәһәренә китереп төшер­де. Ул автобус белешеп тормады, аэропорт янында торучы таксиларның берсе белән авылына кайтып китте. Туган авылына якынайган саен, ныграк дулкынланды, әнисе ничек каршылар, дип уйланды.

Кояш баеп килгәндә, такси Сөмбелләр­нең ачык капкасы алдына килеп туктады.

• Сезне капка ачып каршылыйлар, кыч­кыртып тавыш биримме? - диде таксист.
• Кирәкмәс, алар безне көтмиләр, - дип, Сөмбел акчасын түләде, машинадан чыкты. Әйберләрне капка төбенә бушат­кач, таксист китеп барды.

Сөмбел керергә ашыкмады, тирә-ягына каранды, туган авылы һавасын сулады. Азамат, әнисенең итәгенә тотынып, та­ныш булмаган җирне күзәтте.

Киң эшләпәле берәү ишегалды урта­сында торган йөк машинасыннан сарай башына печән ата иде. Ул кинәт артка борылып карады. Аларны күргәч, эшеннән туктап калды, бераз карап торды да сәнәген кадап җиргә сикерде һәм әкрен адымнар белән аларга таба килә башлады. Ул эшләпәсен салгач кына, Сөмбел аны танып телсез калды. «Байрас, син монда нишләп йөрисең?» - диясе килде, теле әйләнмәде, беренче тапкыр күргәндәй карап тик торды. Азамат, аптырап, бер әнисенә, бер каршында торган зур гәүдә­ле абыйга карады. Абый эндәшми, аның әнисенә карап тора, ул әкрен генә күз ка­рашын Азаматка күчерде дә аның алдына чүгәләде:

 

- Азамат, кайттыңмы, кил миңа, - дип кулын сузды.

 

Азамат каршы килмәде, кызыксынулы күзләре белән Байраска карап, көтмә­гәндә:

 

- Син минем әтиемме? - диде.

Сөмбел улының сүзләреннән сискәнеп китте:

- Улым...

 

Байрас аңа әйтеп бетерергә ирек бир­мәде, «эндәшмә» дигәнне аңлатып кулын күтәрде, бер кулы белән күкрәгенә бала­ны кысты.

 

- Әйе, улым, мин синең әтиең.

Сөмбел, бу сүзләрне ишетеп, баскан урынында катып калды.

-Байрас!

 

Байрас, «Дәшмә!» дигәндәй, каты итеп Сөмбелнең кулын кысты.

- Мин сине шундый сагындым, улым, - дип, баланы кулына алды. – Әниеңне үбеп алыйк әле, мин аны да бик сагындым, - диде дә, Сөмбелне күкрәгенә кысып, маңгаеннан үпте.

 

Азамат бер кулы белән әнисен кочак­лады да матур итеп көлеп җибәрде. Ул ике яктан икесен кочаклап, чуп-чуп үбеп алды.

 

• Әтием, мин сине бик сагындым. Ә бу зур машина кемнеке? Минем машинага утырасым килә.

 

• Байрас, нишлисең син? Ул бит бала, алай ярамый, - диде Сөмбел, күз яшьлә­ренә төелеп.

 

- Ярый, мин сезне алты ел көттем, - ди­де дә, борылып, Азамат белән машинага та­ба китте. - Сания апа, кунаклар кайтты!

- Бу кызу эш вакытында нинди кунак­лар? - дип сөйләнә-сөйләнә, Сөмбелнең әнисе килеп чыкты.

 

Капка төбендә, чемоданнар арасында әле һаман зиһенен җыя алмый басып тор­ган Сөмбел, әнисен күргәч, елап җибәрде. Әллә аптыраудан, әллә әнисен бик сагы­нуын аңлаудан:

• Әни, әнием, - дип үкседе.
• Сөмбел балакаем, син түгелме соң? - дип, әнисе кызын кочаклап алды. - Бала кая?
• Әнә, Байрас янында.

Әнисе оныгына таба йөгерде, ике арада нишләргә белмәде.

- Әйдә, балам, нишләп һаман анда то­расың?

Байрас эндәшми генә чемоданнарны ишек төбенә китереп куйды.

- Сез өйгә керегез, мин печәнне үзем атып бетерермен. Ә син, улым, шунда утырып тор, әнә, рулен боргала.

Бер йөк печәнне сарай башына ничек тутырып бетергәнен үзе дә сизми калды, йөрәге шатланып, «ул кайтты, кайтты» дип типте.

• Улым, эш бетте. Әйдә, икәү мунча кереп чыгыйк, - дип, Азаматны үзе белән мунчага алып китте. Җан тартмаса, кан тарта, бала аңардан читенсенеп тормады, сөенде, көлде. Аның көлүләре әнисенекенә, күзләре әтисенекенә охшаган иде.
• Әти, ә син мине машинага утыртып йөртерсеңме? Минем зур машинада бер дә йөргәнем юк, - диде Азамат, Байрасның муеныннан кочаклап.
• Йөртәм, әлбәттә, иртәгә үк.
• Син бүген кем белән йоклыйсың?
• Синең белән инде, улым.

Алар шулай сөйләшә-сөйләшә юын­дылар.

Сания апа кызы белән оныгы кайту шат­лыгыннан елады да, көлде дә. Ашыга-ашыга өстәл әзерләде. Сөмбел әнисенә булышып йөрсә дә, уйлары капка төбендә иде.

• Әни, миңа нишләргә? Ник балага «мин синең әтиең» диде ул? Мин хәзер ни­чек аңлатыйм, башым да эшләми. Байрас монда нишләп йөри? Син, балам, ныклап уйла, андый егет­не көндез шәм яндырып эзләсәң дә таба алмассың. Байрас сине ничә ел көтте, башта мин дә каршы килдем, ә ул әнә шулай үз өенә кайткан кебек килә, бар эшне үзе белеп эшли. Синең хатларны укып сөенә. Ул сине бик ярата, кызым, бәхетеңә каршы килмә.
• Ни сөйлисең син, әни? Кеше ни дияр, алар бит бертуганнар.
• Кешеләрме? Мондый егет асылын кире каксаң, җүләр, диярләр.

Азамат белән Байрас мунчадан кайтты­лар. Байрас, керүгә, без юкта ни сөйләш­тегез дигәндәй, Сөмбелгә карап куйды. Сөмбел ничектер каушап калган, үзен чит кешеләр арасында кебек тота иде. Алар бергәләшеп чәй эчтеләр. Азамат:

• Мин әти белән йоклыйм, - дигәч, Сөмбел сискәнеп китте. Ул авызын ачарга өлгергәнче, Байрас:
• Әбисе, без улым белән теге бүлмәгә кереп ятыйк, - дип, Азаматны үзе белән алып кереп китте.

Сөмбел, аптырап, ни әйтергә белми, әнисенә карады.

- Курыкма, кызым, Байрас нишләгәнен яхшы аңлый.

Ул кичне Сөмбел әнисе белән аш бүл­мәсендә бик озак сөйләшеп утырды, таң алдыннан гына йокларга ятты. Иртән ул уянганда, Азамат белән Байрас урынна­рында юк иде. Сөмбел йөгереп ишегалды­на чыкты. Әнисе, кызының куркынган йө­зен күреп, тынычландырырга ашыкты.

- Байрас Азаматны үзе белән алып кит­те, озакламый кайтырлар.

Төшке аш вакыты тирәләрендә капка төбенә өр-яңа кызыл «Жигули» машинасы килеп туктады. Машинадан кара костюм-чалбар кигән, зәңгәр күлмәгенә килешле галстук таккан Байрас төште. Ул бу кос­тюмда искитмәле чибәр һәм дәрәҗәле егет асылы иде. Бу инде майкадан йөргән озын чәчле гади генә шофер түгел иде шул. Яңа гына мунчадан чыккан Сөмбел озын чәчләрен җилдә киптереп маташа иде. Аларның күз карашлары очрашты. Азамат әнисенә ашыга-ашыга үзенең күр­гәннәрен сөйли, тик улының сүзләре генә Сөмбелнең башына керми. Байрас аңа якынрак килеп басты, ул аны кочаклап алыр кебек иде, ләкин үзенең хисләрен тыеп кала алды.

- Безгә икәүдән-икәү генә сөйләшергә кирәк. Мин эштән соң кайтырмын, - диде дә борылып чыгып китте.

Кич баланы йоклаткач, Байрас Сөмбел­не елга буена чакырды. Алар әкрен адым­нар белән елга буена төштеләр. Сөмбелнең балачагы шушы елга буенда, әрәмәлектә үтте. Кышын малайлар белән кәшәкә суктылар, җәен күлмәк итәге белән балык сөзделәр. Әрәмәлек киңәеп киткән, елга гына элек ничек акса, хәзер дә тыныч кы­на, кичке тынлыкны бозып, челтер-челтер ага. Байрас әкрен генә Сөмбелнең чәч толымнарын кулына алды. Сөмбел исә кайчандыр дусты, туганы булган, авыр чакта һәрвакыт ярдәм иткән Байрас янын­да үзен ничек тотарга белмәде.

- Сөмбел, син киткәнче үз хисләремне әйтергә өлгермәдем. Мин сиңа беренче мәртәбә күргәннән бирле гашыйк. Синең абыйны яратуыңнан көнләштем. Син һәрвакыт миңа карап елмая идең, мине шушы елмаюларың белән нинди газап­ларга салуыңны аңламадың. Хәер, мин сиңа әйтеп карадым, син генә барысын шаяруга әйләндердең, - дип, аны үзенә таба борды.

Аның күзләренең матурлыгы бозны түгел, ташны да эретер иде... Сөмбел үз уйларыннан куркып калды. Байрас, иелеп, аның татлы йомшак иреннәреннән үбеп алды.

- Беләсеңме, шушы иреннәргә бер ге­нә кагылсаң иде дип, күпме хыялландым мин. Хәзер инде бу иреннәрне туйганчы үбәчәкмен, мин аларга беркемне кагыл­дырмаячакмын.

Ул аны тагын үпте, иркәләде.

Сөмбел инде ир-ат кулының нинди булуын да оныткан иде. Байрасның көчле куллары, назлы иреннәре аның башын әйләндерде, күкләргә менгерде, суларга салды. Ул хәзер өлгергән хатын, ул да иркәләүләргә сусаган икән бит. Байрас аны җибәрергә ашыкмады, аның калтыравын сизеп, көчле куллары белән күкрәгенә кысты.

- Сөмбел, минем хатыным, тормыш юлдашым бул. Мин сине беркайчан рән­җетмәм, әти-әни кебек тату яшәрбез. Мин сине үлгәнче яратырмын, - дип пышыл­дады. Аның кайнар сулышы Сөмбелнең битен, колакларын, чәчләрен яндырды.

- Сөмбел, бәлки, син дә мине бервакыт яратырсың. Мәхәббәтемне кире какма, мин сине бик бәхетле итәрмен.

Сөмбел үз-үзен кулга алырга, тынычла­нырга тырышты.

- Байрас, мин моңа әле әзер түгел. Әллә өнем, әллә төшем, аңлый алмыйм. Кайткан көнемнән бирле син мине үзеңнең сүзлә­рең белән гаҗәпләндерәсең. Болай булыр дип башыма да китерә алмадым, мин кит­кәнгә барыгыз да шатлангансыздыр, дигән идем. Сине дә, күптән өйләнгәндер, дип уй­ладым. Син мине ашыктырасың, уйларга да мөмкинлек бирмисең. Байрас, алай ярамый, сез бит туганнар, Булат ни дияр? Сезнең арагызга керәсем килми, минем аркада ике туганның дошманлашуын теләмим. Әткәйләр ни дияр?

- Алар әйтәсен әйттеләр инде. Булат өйләнде, теләгенә иреште. Ә әти безгә күп­тән үзенең хәер-фатихасын бирде, әти-әни сине бик ярата, сагына, кайтуыңны көтә, минем кебек, - диде дә тагын Сөмбелне үбә башлады.

Алар бу таңны су буенда бергә кар­шылады. Иртән Сөмбел әкрен генә улы янына кереп ятты, Байрас эшкә китте. Ул бүген бик бәхетле, буй җитмәс хыялы тормышка ашты. Ул бүген беренче тапкыр үзе яраткан иреннәрне үпте.

Төштән соң Байрас тәмле әйберләр кү­тәреп кайтты.

• Әйдә, җыен, әтиләргә кайтабыз, - ди­де, үзе, «ярдәм ит инде» дигәндәй, Сания апага карап куйды.
• Әйе шул, барып кайтыгыз, кодалар­ның күңеле булыр, - дип, Сания апа кар­шы килмәде.

 

• Азамат, бабайларга барабызмы? Анда сине әбиең, абыең көтә.
• Барабыз, барабыз. Әни, әйдә, бабай­ларга барыйк инде!

Сөмбел аптырап:

• Бүген үкме? - диде. Ул, Байрас тагын бер мөгез чыгармагае, дип курка иде.
• Бүген, - диде Байрас, кире чигенергә урын калдырмыйча.

- Ярар, җыеныйм, чыгып торыгыз.

Байрас Азамат белән Сания апаны, Сөмбел кире уйлаганчы дип, тизрәк алып чыгып китәргә ашыкты.

- Әби, булыш миңа. Сөмбел курка, ә минем бер көн дә көтәсем килми. Хәер-фатихаңны биреп җибәр, мин барыбер аңа өйләнәм.

Сөмбелнең әнисе елмаеп баш какты. Ул риза иде.

Сөмбел киенеп чыккач, Байрас сокла­нуын яшермәде:

- Азамат, әниең шундый чибәр. Әгәр күрсә, безнең сукыр мулла да гашыйк булыр.

Әйе, аның каршында элекке ябык кеч­кенә Сөмбел түгел, уртача гәүдәле бик сөйкемле яшь хатын иде. Өстенә кигән зәвыклы, кыйммәтле киемнәре, өелгән чә­че, биек үкчәле аяк киеме - болар барысы аны затлы хатын итеп күрсәтә иде.

Байрас Сөмбелне үз янына алга утырт­ты. Азамат артта басып барды, аңа бөтен әйбер яңа, кызык, юл буе сөйләде, көлде. Сөмбел Ахунга якынайган саен дулкын­ланды, куллары калтырады, аяклары хәлсезләнде. Кызыл капканы узганда, ул төшеп кире йөгерер хәлгә җиткән иде. Бай­рас, аның хәлен тоеп, кулын кысты.

• Тынычлан, барысы да яхшы булыр, мин синең белән, син минем белән, - дип елмайды. - Шулаймы, улым?
• Юк, Байрас, - диде Сөмбел, куркып. - Алай димә, аңламаслар, син үзең дә нишләгәнеңне аңламыйсың. Бер йортка ике тапкыр килен булып төшмиләр, мин риза түгел.

Бу сүзләрдән Байрасның кәефе кырыл­са да, сиздермәде.

Менә алар Байрасларның тыкрыгына килеп җиттеләр. Байрас, капка төбенә ки­леп туктауга, каты итеп кычкыртты. Кем­дер капканы ачты, машина ишегалдына кереп туктады. Машина каршында басып торган Булатны күреп, Сөмбел куркып кал­ды, йөзе ап-ак кәгазь төсенә керде. Ул да, Сөмбелне танып, баскан урынында тора­таштай катып калды. Байрасның йөрәген көнчелек уты яндырып үтте.

- Әйдә, улым, килеп җиттек, - диде ул, үзе Сөмбелдән күзен алмады. Азаматны кү­тәреп, машина өстенә бастырып куйды.

- Әткәй, кил әле монда. Күрегез, кем кайтты безгә.

Шәүкәт абый, нидер сизенеп, абына-сөртенә машина янына килде. Бер улына, бер балага текәлде. Бала аңа эндәшми генә карап торды да, үрелеп, Байрасны кочаклады.

• Әти, бу кем?
• Бу синең бабаң, исәнләш, исемеңне әйт.
• Исәнме, бабай, мин Азамат.
• Исәнме, улым, кайттыңмы, без сине бик сагындык, бигрәк зур үскәнсең, - диде бабасы, тамагына утырган төерне йотып. - Кил әле үземә, әбиеңә күрсәтим.

Бакчага җыелган халык баланы кулдан-кулга йөртеп сөйде.

 

 

Дәвамы бар.

Зифа Кадырова.