+28 °С
Облачно
Литература
7 Февраля 2025, 07:10
Мәхәббәтттә ярлыкау юк
Сәгыйдулла ХАФИЗОВ 3-4 өлеш. Ул, Вәзирә әйткәнчә, картиналарда сурәтләнгән гүзәл сыман иде. Борын да бик нәфис, авыз да уймак, иреннәр дә чиядәй чагу, сусыл, ә керфекләре ясалманы өстәмичә дә чамасыз озын һәм куе иде. Бит туткыллыгы, чәч өере һәм тагын әллә нинди төсмерләре белән мисыр гүзәле Клеопатрадан әллә ни кайтыш булмагандыр. Тик дистә елдан артык бергә яшәп, күзләренең генә нинди төстә икәненә анык төшенмәде Әдһәм.
Мәхәббәтттә ярлыкау юк
Ул, Вәзирә әйткәнчә, картиналарда сурәтләнгән гүзәл сыман иде. Борын да бик нәфис, авыз да уймак, иреннәр дә чиядәй чагу, сусыл, ә керфекләре ясалманы өстәмичә дә чамасыз озын һәм куе иде. Бит туткыллыгы, чәч өере һәм тагын әллә нинди төсмерләре белән мисыр гүзәле Клеопатрадан әллә ни кайтыш булмагандыр. Тик дистә елдан артык бергә яшәп, күзләренең генә нинди төстә икәненә анык төшенмәде Әдһәм. Гадәти хәлдә, йә чәй эчкәндә, йә эч пошканнан тегене-моны сөйләшеп торганда, яшькелт күренгән күзләр, үзара кычкырыш китсә, кинәт зәңгәрләнә, зәһәр чаткылар чәчә-сибә башлый. Инде гыйшрәт халәтендә назлап сыйпаштыра башласаң, хатын үзе дә мәче кебек сырпаланса, бу күзләргә әллә нинди утлы элпә куна, коба төскә керә... Хатын күзләрендәге бу хамелеонлык галәмәте кем-кем, әмма ир дикъкатенә чалынмый калмады. Һәм аны еш-еш уйландырды да. Күзләрдәге әверелеш кызык бизәкләр уены гына түгел, җан халәте шул. Төрлегә керә, үрсәләнә, димәк. Шатланыргамы, кайгырыргамы моңа? Хәер, кайсы ирнең кәртинкә кебек чибәр хатын белән тыныч кына яшәп ятканы бар? Тук мәче тырнагына эләккән бичара тычкан хәлендә инде ул. Үле дә, тере дә түгел. ...Мәрхүмә хакында тик сагышлы хисләр кичереп, хәтта күз яшьләренә манчылып утырган ир бу уйдан соң кинәт үз-үзен танымаслык бер халәткә төште. Һәм Сәрия белән үткәргән көннәренә ул хәзер бөтенләй башка күз белән бакты. Бәрәч, ир дә хамелеон була ала икән ләбаса!...
Узган гасырның туксан беренче җәе узып барган чак иде. Участок мастеры Әдһәм Сәхәповны, телефонга партком секретаре Галина Зайцева чакыртып алды: – Адигам Зиннурович, каршы килмәссез бит, без сезне газетага чыгарырга булдык. Мактап, әлбәттә! Бригадаңның күрсәткечләре яхшы. Үзең коллективка һәр яктан үрнәк. Кыскасы, менә дигән хезмәт герое! Бүген үк сезнең участокка корреспондент барыр. Әйбәт сөйләш! Булдымы?
– Булды, Галина Леонтьевна!
Үзләренә киләсе кешене Әдһәм фотоаппарат таккан олпат ир, хәтта мыекбай булыр дип көткән иде. Гәзит-журнал тирәсендә абруйлы ирләр эшли бит. Шулай фаразлап, будкада эш кәгазьләренә, сызымнарга уралып, күтәрәсе өйне күзаллап ятканда, ачык ишектән күбәләк кебек үткән җыйнак шәүләне абайламады да. Теге исәп-хисапчы Камәр түти белән сөйләшә башлагач кына башын күтәрде:
– Мин мастер Сәхәпов. Нәрсә кирәк?
– Өлкә гәзитеннән журналист, Сәрия Сәләхова!
– Ә, сезмени әле ул? – Егет кисәк кенә урыныннан торып кыз янәшәсенә килеп басты. – Мин сезнең карамакта... Утырыгыз!
– Утырырга өлгерербез әле. Әйдәгез, эш урыныгызны күрсәтегез. Нәрсә төзисез? Эшчеләрегез белән танышыйм. Кыскасы, эш фронтыннан башлыйк, мастер Сәхәпов, – дип, әлеге кызыкай тезгенне үз кулына алды.
Хәер, кем генә булмасын, берничә урында ташчылар белән шалт-шолт фотога төшерер дә югалыр дип көткән иде Әдһәм. Аннары гәзиттә сурәте чыгуын көтәргә генә калыр... Әмма Сәрия яшь мастер хакында очерк язу максатын куйган икән. Атна буена диярлек аяк астында уралды. Тик киноларда күргән гәзитчеләр кебек, әйткән бер сүзеңне блокнотына теркәп бармый бу. Татар, үзе тотып карамаса, ышанмас, дигәндәй, башына каска киеп, төзелеш мәйданына да күтәрелде.
Мастерок тоткан эшчеләр белән янәшә басып кирпечләр дә тезде. Күрмәгән, сорамаган нәрсәсе калмады үзенең. Ташчыга кул алмаш булырга җыена диярсең... Нәрсәләр язарга тели, ничек яза корреспондент, болар хакында хәбәрдар булмады Әдһәм. Үз эшен бик чәмләп эшләргә омтыла икән, тотынганын, кирпеч салгандай әйбәтләп сылап, шомарта бугай бу дип, үз алдына нәтиҗә дә ясап куйды. Күренеп тора, бракодел түгел!
Билгеле, аны чынлап җәлеп иткәне – кызның чибәрлеге булды. Хәтта онытылып текәлеп-текәлеп тә торды ул. Кашыкка салып йотарлык дигәннәре шундый була күрәмсең... Тик сокланудан ни файда? Сәрия егет өчен башта әллә нинди ят дөньядан килгән гүзәл зат кына булып күренде. Сиңамы соң аңа үрелергә?!
Республика гәзитендә зур булып, рәсемнәр белән бизәлеп чыккан урысча очерк, Әдһәм мастер көткәнчә, кып итеп торган эш булды. Сүзләр, җөмләләр җөйсез-нисез бер-берсенә үрелә, күренешләр эзмә-эзлекле күзаллана. Авылдан килеп, сөекле башкаланы ташкала ясап бизәргә керешкән Әдһәм Сәхәпов дигән төзүче егет тә укучылар каршында җанлы булып килеп баскандыр әле... Язманы будкада әбәдкә керешер алдыннан бөтен бригада белән җыелышып укыдылар. Язылганнар барысына да ошады. Тик, Камәр түти генә борынын салды: «Минем турыда бер сүз юк. Өч рәт чәй эчердем бит үзен».
Шул ук көндә тресстан Галина Зайцева шалтыратты:
– Газетаны күрдегезме, Адигам?
– Күрдем, Галина Леонтьевна! Бригада белән укыдык... Ничаво диләр.
– Ничаво гына түгел, шәп!
Корреспондент – талант... Син – настоящий герой, хезмәт герое! Молодцы, трестны яңгыраттыгыз! Соң рәхмәт әйттеңме әле авторга? Кара аны, мондый чакта герой җавапсыз калырга тиеш түгел, Адигам Зиннурович. Анысы шулай да ул, тик каләм кешесенә рәхмәтеңне ничек ирештерәсең? Нинди бүләк сайларга? Зыялы кешеләргә чәчәк бирү килешә диләр дә соң... Букет күтәреп, редакцияләренә барырсыңмы? Герой түгел, шыр юләр икән бу, диярләр. Озак баш ваткач, егет журналистны кафе яисә ресторанга чакырырга булды.
Будкада аулак чакны туры китереп, ул телефон номерын җыйды. Белеп торды, бу ерактагы Курган авылындагы Әдилә белән «исәнме-саумы, хәлләр ничек анда» дип, җиңелчә телеңә килгәнне сайрашу түгел, Сәрия белән сөйләшү шактый четерекле булып чыкты:
– Свиданиегә чакырасыңмыни, иптәш мастер?
– Соң, язган әйберең өчен рәхмәт әйтергә исәп...
– Алай... Тик мин ресторанга йөреп өйрәнмәгән, ишегенең кай якка ачылганын да белмим бит әле, Әдһәм иптәш...
– Да-а, сүз эзләп кесәгә кермисез, туташ ?!
– Ярар, күрешик булмаса, аннары күз күрер... Иртәгә шимбә, төш уртасына Ленин һәйкәле янына кил. Үзәк мәйдан бу. Адашмассыңмы? – дип көлде Сәрия тезгенне үз кулына алып..
Баш әйләндергеч, әллә нинди көн булды бу... Иң башта Сәрия һушын алды егетнең. Чәчәк кебек киенгән, нур бөрки. Күптәнге якыны-яры сыман балкып кул бирә...
– Сөбханалла, күркәмсез!
Аннары халык белән гөжләп торган мәйданда, оркестр чыңы башка капкан паркта нишләрләр, кая юнәлерләр, нәрсәләр сөйләшерләр дип, чәбәлчекле уйлар эчендә торганда, кыз әйтеп салды:
– Син, мастер иптәш, фатир алгансың икән. Ник әйтмәдең, мин исә героемны тулысынча ачтым дип торам...
– Сорамагач – әйтмәдем. Әйдә киттек, күрсәтәм!
Һәм алар юл уңаеннан азык-төлек магазинына кереп, күз төшкән затлы ризыклар төяделәр дә, көлешә-көлешә, Әдһәм фатирына юнәлделәр... Әле җиһазландырылмаган да кола ялан кебек өйне кунак иңләп туялмады:
– Нинди иркен! Ничек шәп! – Сәрия шулай күңелле пырхылдап әле бер, әле икенче тәрәзә каршына очты. – Моннан Караидел агып ята бит... Әнә, парахут та килә! Вәт язарга шәп урын!
Кыз фатир белән сокланып кына калмады, биленә алъяпкыч урынына сөлге урады да, кухняга кереп, таба чыжлатырга кереште.
Ә Әдһәмне:
– Бар, хатыншаланма, өстәл көйли тор! – дип шаяра-көлә залга озатты.
Ниһаять, татлы исләр бөркеп ризыклар тезелде, Сәрия дә сөлгесен биленнән алып, өстәл янына чүмәште. – Йә, Әдһәм, игътибар белән тыңлыйм!
Чынлап та, кунак мәктәп укучысы кебек кулларын кушырган һәм, тыңларга әзермен дигән кебек, елмая биреп, Әдһәмгә текәлгән иде. Ул исә, каушавын яшерер өчен, тәүдә шешәгә үрелде, бокалларга чыжлаган сыекча койды.
– Эһем-эһем... Сәрия! Син, әйткәннәре буенча да, минем уемча да, бик шәп корреспондент! Безнең гади генә күренгән төзелеш мәйданыннан, хезмәт процессын җентекләп өйрәнеп, барысы да яратып укырлык әйбер яздың... Рәхмәт! Каләмеңә зур казанышлар, үзеңә уңышлар телим Сәрия! – Һәм шактый ук дулкынланган, хәтта маңгаена тир бәреп чыккан егет бокалга үрелде. – Әйдәгез, әйткәнне куәтләп уртлап куйыйк!
– Рәхмәтеңә рәхмәт! – Сәрия да кулына бокал алды, торып басты. – Әйдә соң, ике төрле һөнәр иясен бергә очраштырып, ямьле табынга утырткан һәм әллә нинди татлы ризыклар белән сыйлаган бүгенге кояшлы көн хөрмәтенә күтәрик!
Тамакны рәхәт яндырып төшкән эчемлек тәмам күңелләрне ачты, телләрне чиште. Әллә кайчан сүз беркеткән җан дуслар диярсең!
Тик эш кешеләре, җан дуслар булып кына калалмады шул алар... Ходай Көн белән Төнне, Ут белән Суны, Үлем белән Яшәүне, хәтта Кәҗә белән Кәбестәне бер-берсеннән аеры тотып яшәү әмәлләрен биргән, ә менә бу уңайдан егет белән кыз гыйффәте хакында уйланмаган, күрәсең. Ир һәм хатын иминлеген никах саклый. Тик кыз белән егеткә бер табыну да юк. Динчеләр «гөнаһ» дигән пәрдәне араларына элсәләр дә, замана кызы, замана егете өчен ул киртәме? Магнит сыман бер-берсенә тартылуны җиңәрлек көчме бу? Аулакта калган кыз-егет акылы да ташка үлчим шул. Хәер, Әдһәм инде Сәрияне озатырга җыена иде. Тәрәзәләрдә шәфәкь уты биешә. Кызны көтәләрдер... Менә туташ сумкасын кулына алды, ишек төбенә елышты:
– Озатма! Бусагаңда әби-чәбиләр утыра, күрерләр... Юлны беләм. Һәм кыз егеткә тутырып күз атып торды. – Эштә, валлаһи, чәчеңнән сыйпап карыйсым килде... Күпереп тора... Чык төшкән кебек ялтырый. Нинди шапмунь белән юасың? – Һәм Сәрия йомшак кына аның чәченә кагылды...
Кыз шунда егетнең көчле кочагына уралып, сулышы киселүен дә абайламый калды... Тик күпмедер вакыттан соң гына, нәрсә уйларга да белмичә, мыштым яткан Әдһәм, колак төбендә үк ягымлы пышылдау ишетте: «Менә хәзер ышандым, син,чынлап та, минем герой икәнсең...»
Узган гасырның туксан беренче җәе узып барган чак иде. Участок мастеры Әдһәм Сәхәповны, телефонга партком секретаре Галина Зайцева чакыртып алды: – Адигам Зиннурович, каршы килмәссез бит, без сезне газетага чыгарырга булдык. Мактап, әлбәттә! Бригадаңның күрсәткечләре яхшы. Үзең коллективка һәр яктан үрнәк. Кыскасы, менә дигән хезмәт герое! Бүген үк сезнең участокка корреспондент барыр. Әйбәт сөйләш! Булдымы?
– Булды, Галина Леонтьевна!
Үзләренә киләсе кешене Әдһәм фотоаппарат таккан олпат ир, хәтта мыекбай булыр дип көткән иде. Гәзит-журнал тирәсендә абруйлы ирләр эшли бит. Шулай фаразлап, будкада эш кәгазьләренә, сызымнарга уралып, күтәрәсе өйне күзаллап ятканда, ачык ишектән күбәләк кебек үткән җыйнак шәүләне абайламады да. Теге исәп-хисапчы Камәр түти белән сөйләшә башлагач кына башын күтәрде:
– Мин мастер Сәхәпов. Нәрсә кирәк?
– Өлкә гәзитеннән журналист, Сәрия Сәләхова!
– Ә, сезмени әле ул? – Егет кисәк кенә урыныннан торып кыз янәшәсенә килеп басты. – Мин сезнең карамакта... Утырыгыз!
– Утырырга өлгерербез әле. Әйдәгез, эш урыныгызны күрсәтегез. Нәрсә төзисез? Эшчеләрегез белән танышыйм. Кыскасы, эш фронтыннан башлыйк, мастер Сәхәпов, – дип, әлеге кызыкай тезгенне үз кулына алды.
Хәер, кем генә булмасын, берничә урында ташчылар белән шалт-шолт фотога төшерер дә югалыр дип көткән иде Әдһәм. Аннары гәзиттә сурәте чыгуын көтәргә генә калыр... Әмма Сәрия яшь мастер хакында очерк язу максатын куйган икән. Атна буена диярлек аяк астында уралды. Тик киноларда күргән гәзитчеләр кебек, әйткән бер сүзеңне блокнотына теркәп бармый бу. Татар, үзе тотып карамаса, ышанмас, дигәндәй, башына каска киеп, төзелеш мәйданына да күтәрелде.
Мастерок тоткан эшчеләр белән янәшә басып кирпечләр дә тезде. Күрмәгән, сорамаган нәрсәсе калмады үзенең. Ташчыга кул алмаш булырга җыена диярсең... Нәрсәләр язарга тели, ничек яза корреспондент, болар хакында хәбәрдар булмады Әдһәм. Үз эшен бик чәмләп эшләргә омтыла икән, тотынганын, кирпеч салгандай әйбәтләп сылап, шомарта бугай бу дип, үз алдына нәтиҗә дә ясап куйды. Күренеп тора, бракодел түгел!
Билгеле, аны чынлап җәлеп иткәне – кызның чибәрлеге булды. Хәтта онытылып текәлеп-текәлеп тә торды ул. Кашыкка салып йотарлык дигәннәре шундый була күрәмсең... Тик сокланудан ни файда? Сәрия егет өчен башта әллә нинди ят дөньядан килгән гүзәл зат кына булып күренде. Сиңамы соң аңа үрелергә?!
Республика гәзитендә зур булып, рәсемнәр белән бизәлеп чыккан урысча очерк, Әдһәм мастер көткәнчә, кып итеп торган эш булды. Сүзләр, җөмләләр җөйсез-нисез бер-берсенә үрелә, күренешләр эзмә-эзлекле күзаллана. Авылдан килеп, сөекле башкаланы ташкала ясап бизәргә керешкән Әдһәм Сәхәпов дигән төзүче егет тә укучылар каршында җанлы булып килеп баскандыр әле... Язманы будкада әбәдкә керешер алдыннан бөтен бригада белән җыелышып укыдылар. Язылганнар барысына да ошады. Тик, Камәр түти генә борынын салды: «Минем турыда бер сүз юк. Өч рәт чәй эчердем бит үзен».
Шул ук көндә тресстан Галина Зайцева шалтыратты:
– Газетаны күрдегезме, Адигам?
– Күрдем, Галина Леонтьевна! Бригада белән укыдык... Ничаво диләр.
– Ничаво гына түгел, шәп!
Корреспондент – талант... Син – настоящий герой, хезмәт герое! Молодцы, трестны яңгыраттыгыз! Соң рәхмәт әйттеңме әле авторга? Кара аны, мондый чакта герой җавапсыз калырга тиеш түгел, Адигам Зиннурович. Анысы шулай да ул, тик каләм кешесенә рәхмәтеңне ничек ирештерәсең? Нинди бүләк сайларга? Зыялы кешеләргә чәчәк бирү килешә диләр дә соң... Букет күтәреп, редакцияләренә барырсыңмы? Герой түгел, шыр юләр икән бу, диярләр. Озак баш ваткач, егет журналистны кафе яисә ресторанга чакырырга булды.
Будкада аулак чакны туры китереп, ул телефон номерын җыйды. Белеп торды, бу ерактагы Курган авылындагы Әдилә белән «исәнме-саумы, хәлләр ничек анда» дип, җиңелчә телеңә килгәнне сайрашу түгел, Сәрия белән сөйләшү шактый четерекле булып чыкты:
– Свиданиегә чакырасыңмыни, иптәш мастер?
– Соң, язган әйберең өчен рәхмәт әйтергә исәп...
– Алай... Тик мин ресторанга йөреп өйрәнмәгән, ишегенең кай якка ачылганын да белмим бит әле, Әдһәм иптәш...
– Да-а, сүз эзләп кесәгә кермисез, туташ ?!
– Ярар, күрешик булмаса, аннары күз күрер... Иртәгә шимбә, төш уртасына Ленин һәйкәле янына кил. Үзәк мәйдан бу. Адашмассыңмы? – дип көлде Сәрия тезгенне үз кулына алып..
Баш әйләндергеч, әллә нинди көн булды бу... Иң башта Сәрия һушын алды егетнең. Чәчәк кебек киенгән, нур бөрки. Күптәнге якыны-яры сыман балкып кул бирә...
– Сөбханалла, күркәмсез!
Аннары халык белән гөжләп торган мәйданда, оркестр чыңы башка капкан паркта нишләрләр, кая юнәлерләр, нәрсәләр сөйләшерләр дип, чәбәлчекле уйлар эчендә торганда, кыз әйтеп салды:
– Син, мастер иптәш, фатир алгансың икән. Ник әйтмәдең, мин исә героемны тулысынча ачтым дип торам...
– Сорамагач – әйтмәдем. Әйдә киттек, күрсәтәм!
Һәм алар юл уңаеннан азык-төлек магазинына кереп, күз төшкән затлы ризыклар төяделәр дә, көлешә-көлешә, Әдһәм фатирына юнәлделәр... Әле җиһазландырылмаган да кола ялан кебек өйне кунак иңләп туялмады:
– Нинди иркен! Ничек шәп! – Сәрия шулай күңелле пырхылдап әле бер, әле икенче тәрәзә каршына очты. – Моннан Караидел агып ята бит... Әнә, парахут та килә! Вәт язарга шәп урын!
Кыз фатир белән сокланып кына калмады, биленә алъяпкыч урынына сөлге урады да, кухняга кереп, таба чыжлатырга кереште.
Ә Әдһәмне:
– Бар, хатыншаланма, өстәл көйли тор! – дип шаяра-көлә залга озатты.
Ниһаять, татлы исләр бөркеп ризыклар тезелде, Сәрия дә сөлгесен биленнән алып, өстәл янына чүмәште. – Йә, Әдһәм, игътибар белән тыңлыйм!
Чынлап та, кунак мәктәп укучысы кебек кулларын кушырган һәм, тыңларга әзермен дигән кебек, елмая биреп, Әдһәмгә текәлгән иде. Ул исә, каушавын яшерер өчен, тәүдә шешәгә үрелде, бокалларга чыжлаган сыекча койды.
– Эһем-эһем... Сәрия! Син, әйткәннәре буенча да, минем уемча да, бик шәп корреспондент! Безнең гади генә күренгән төзелеш мәйданыннан, хезмәт процессын җентекләп өйрәнеп, барысы да яратып укырлык әйбер яздың... Рәхмәт! Каләмеңә зур казанышлар, үзеңә уңышлар телим Сәрия! – Һәм шактый ук дулкынланган, хәтта маңгаена тир бәреп чыккан егет бокалга үрелде. – Әйдәгез, әйткәнне куәтләп уртлап куйыйк!
– Рәхмәтеңә рәхмәт! – Сәрия да кулына бокал алды, торып басты. – Әйдә соң, ике төрле һөнәр иясен бергә очраштырып, ямьле табынга утырткан һәм әллә нинди татлы ризыклар белән сыйлаган бүгенге кояшлы көн хөрмәтенә күтәрик!
Тамакны рәхәт яндырып төшкән эчемлек тәмам күңелләрне ачты, телләрне чиште. Әллә кайчан сүз беркеткән җан дуслар диярсең!
Тик эш кешеләре, җан дуслар булып кына калалмады шул алар... Ходай Көн белән Төнне, Ут белән Суны, Үлем белән Яшәүне, хәтта Кәҗә белән Кәбестәне бер-берсеннән аеры тотып яшәү әмәлләрен биргән, ә менә бу уңайдан егет белән кыз гыйффәте хакында уйланмаган, күрәсең. Ир һәм хатын иминлеген никах саклый. Тик кыз белән егеткә бер табыну да юк. Динчеләр «гөнаһ» дигән пәрдәне араларына элсәләр дә, замана кызы, замана егете өчен ул киртәме? Магнит сыман бер-берсенә тартылуны җиңәрлек көчме бу? Аулакта калган кыз-егет акылы да ташка үлчим шул. Хәер, Әдһәм инде Сәрияне озатырга җыена иде. Тәрәзәләрдә шәфәкь уты биешә. Кызны көтәләрдер... Менә туташ сумкасын кулына алды, ишек төбенә елышты:
– Озатма! Бусагаңда әби-чәбиләр утыра, күрерләр... Юлны беләм. Һәм кыз егеткә тутырып күз атып торды. – Эштә, валлаһи, чәчеңнән сыйпап карыйсым килде... Күпереп тора... Чык төшкән кебек ялтырый. Нинди шапмунь белән юасың? – Һәм Сәрия йомшак кына аның чәченә кагылды...
Кыз шунда егетнең көчле кочагына уралып, сулышы киселүен дә абайламый калды... Тик күпмедер вакыттан соң гына, нәрсә уйларга да белмичә, мыштым яткан Әдһәм, колак төбендә үк ягымлы пышылдау ишетте: «Менә хәзер ышандым, син,чынлап та, минем герой икәнсең...»
4.
Сәрия белән үткән көне хакында ир, кайта-кайта, озак уйланды. Уйланмаслыкмыни? Стенаны бозсаң, шундук ватып, яңадан салырга була. Измәң катса, су белән йомшартасың. Ә бу хәлдә нишләргә? Вәгъдәләшкән кызы була торып, көтмәгәндә кочакка эләккән гүзәл белән яшәп китсенме Әдһәм? Кая мәхәббәт дигән изге хис? Бармы синдә кешелеклелек?
Кулына вуз дипломы алып, чын тормыш кешеләре арасына барып кергәч, шуның өстенә үзе дә өйләнердәй егет булгач, аның кызлар хакында төрлесен ишеткәне булды. Янәсе, хәзергеләр, кәбестә күбәләге төсле мәтәвекләп, акчалы, фатирлы ирләрне эзлиләр... Янәсе, юаш егетне кармакка эләктерә дә: «Башыма җиттең...», – дип куркытып, үзенә өйләндерә хәзер каланың чәчбие. Уттан курыкма, бозык кыздан курык, син малай...
Хәер, «мин ышандым, син алдадың», кебек дәгъвалар белдереп, бер-берсен эзәрлекләүче кыз, егет буа буарлык инде хәзер. Каласында да, саласында да хәттин ашкан...
Бу уйлардан ничек кенә чирканмасын, Әдһәм дә шүрләп Сәриядән берәр ым салу көтте. Шалтыратыр яисә фатирына ук килеп чыгар... Тегесенә дә, монысына да җавабын әзерләде инде ул. Колагын томаларлык булыр... Баскычтан ничек төшкәнен дә сизми калыр фахишә! Аннары әлмиссакка кадәр очрашмаслар да... Әллә бар Сәрия Әдһәм өчен, әллә юк!
Тик атна үтте, ике, өч... Яңа ай да калкып картайды. Иртәнге чык сыман, күңелдәге шик, ярсулар эреде. Бумеранг булып үз ахмаклыгы үзенә кайтты егетнең. Күз алдындагы яман Сәрия инде хәзер янә чибәрләнеп китте. Иртә-кич егетнең хыялын уйната кыз. Юк, кыз гына түгел, алиһә ул! Кочып-сөюе тик төш кенә түгелме? Әдһәм ихлас шикләнеп мендәрен капшый. Моннан җанын айкап, чынлап та, баш әйләндергеч исләр бөркелә... Егетне шулай көтмәгәндә кыз сагышы килеп басты. Һәм ул, ниһаять, аңлады. Аны һичкем түгел, тик кәртинкәдәге кебек гүзәл шәүлә һәм баш әйләндергеч татлы исләр иясе Сәрия генә бу сагыштан аралый, коткара ала...
Эштә, Яңа ел бәйрәменә тукталыр алдыннан, Әдһәм телефоннан таныш саннарны җыйды:
– Сәрия, сагындым, кил!
– Ничек кил?
– Чемоданың белән кил...
Кыш бабай бәйрәмен алар бергә, ир белән хатын буларак каршылады...
Нәрсә булды бу? Чын ярату галәмәтеме, сихерләнеп тозакка кабуымы? Әллә чибәр хатын табаны астына төшәсе ирнең котылгысыз язмышымы? Әдһәм моңа һаман анык җавап табалмый. Югыйсә, Сәрия белән дистә еллап яшәлгән гомергә нокта куелган, ачыласы ачылган бит инде... Хәер, ир-хатын мәгыйшәтенә хөкемдар-казый бармы? Кем күпме гаилә кодексыннан читләшә, язык кыла, исәпкә-санга керәме? Юк, болар чутка алынмый, тик мәгыйшәт сере булып кала. Ходай бер түбә астына ышыкланып һәм уртак түшәккә баш куеп яшәгән ир белән хатынның үзләренә акыл, тәүфыйк бирсен инде! Әдһәмнең күңелендә күбәләк кебек бары шул теләк бөтерелде.
Тик менә Вәзирә авыр уй-хисләрен таркатып, карашлары үзгәргәч, әлеге күбәләк тә кисәк кенә очудан туктады, канаттан язды. Соң тәүфыйк теләгәнче аларга үзләрен ир һәм хатын итеп тоюларына ирешергә кирәк булган бит әле! Зур адым атлап, ташлыйсын ташлап һәм алдагысы өчен кирәк буласын барлап, кеше гомерендәге чикне узарга кирәк булган бит Әдһәм егеткә, Сәрия кызга. Юкка гына никахлашмыйлар. Илаһият, фәрештәләр каршында да, халык алдында да егет белән кызның ир һәм хатынга әверелүен раслый торган вакыйга бит бу. Чын-чынлап яшәүнең яңа фасылына аяк басу! Менә син, фәлән углы, син, фәлән кызы, һәр икегез ярты җан, инде Аллаһ ризалыгы белән кавышып, бербөтен булыгыз, бергә яшәп, әвеш-тәвеш итегез! Ә алар нишләде? Бер мәмләкәт белән икенче мәмләкәт арасын качып үтүчеләргә охшады түгелме? Кая ул никах! Сәрия бу хакта ишетергә дә теләмәде. Янәсе, ул идеология хезмәткәре бит. «Эштән кууларын телисеңме син мине, Әдһәм?» Загска кереп теркәлүләре дә кешеләрчә булмады бит боларның. Югыйсә, шаһитлар белән барып, Мендельсон маршы астында теркәлү, аннары машиналарга төялеп кычкырта-кычкырта мәйданнардан, урамнардан узу гомерлек хатирә ләбаса. Шул истәлекне аяк астына салып таптамас өчен генә дә бер-берсенә тугры калып яши ир белән хатын. Дөрес, әлеге бәйрәмгә ирешү өчен, ярты еллап көтәргә кирәк иде. Гаризалар күп. Сәрия исә язылышуны танышлары аша хәл итте. Берничә шампан шәрабы алып бардылар да арткы ишектән генә рәсми теркәлеп чыктылар болар... Тезгенне генә түгел, дилбегәне дә кәләш кулына тапшырган икән Әдһәм! Ә нәтиҗәсе нәрсә? Ир, хатын килешүе белән корылган гаилә юк. Җитлекмәгән. Берсе һаман ирекле, җете кызыл замана кызы, икенчесе әлеге дә баягы кирпеч белән измәдән башканы белмәгән муенсыз егет булып калган. Менә кая ул төштән соңгы татар акылы!
Ай алла, мондый фәһемнән соң ничек сыктап искә аласың Сәрияне... Гөнаһ дип, булганына да күз йомаргамы? Мәҗлес, кичәләрдән тәмам саруы кайнап, хатыннан гына түгел, дөньясыннан бизеп кайтулары хак түгелмени? Ымсындыргыч буй-сынны чит-ят хатын-кызда шәйләү генә кызык икән. Күрдең дә уздың... Ә менә хәләлеңнең гаурәтләрен чит-ят күзләр капшаса, тынычлыгың җуела шул... Тегендә-монда җыена башлап, көзге алдына баскач, хатынын әллә ничә тапкыр искәртте ир. Көлеп тә, каш җыерып та әйтте. Янәсе, базарга товар чыгарасыңмы? Исе китә Сәриянең, өстендәге бар булганын селтәп ата да ир каршында бөтерелә: «Ә нәрсә, чыгармаслыкмы? Безнең тормыш үзе базар бит, бәяңне белсеннәр!»
Әдһәм – мәҗлестә тыйнак кеше. Үзе кебек басынкы берничә ир-ат, мыштым тол хатын белән почмак кора да, тәкъдим иткән тостларны күтәреп, сөйләгәннәргә кул чабып, рәхмәтле тамашачы кыяфәтен ала. Ул тыңлаучылар, ә Сәрия тамаша куючылар рәтендә. Аңардан да татлырак тост әйтүче табылмый. Җырлашу китә икән, хатынының көмеш тавышы барысын биләп ала. Ә берәр тинтәге бәхәс чыгарса, Сәрия тыныч каламы? Әллә нинди дәлилләр табып, әтәчләрне шундук урыннарына утырта бу, кылычсыз кисә. Юкка гына өлкә гәзитендә эшләми шул... Кыскасы, һәркайда күз өстендәге кашка әйләнеп китә тормыш иптәше. Мондыйга кем тыныч, битараф калсын? Янәшәсендә сырпаланучылар, комплимент әйтүчеләр күбәя. Танцы-манцыга чакыручыларны әйтәсе дә юк. Кочып биеп алгач, әрсезләнеп Сәрия кулын үпкән майлы күзләргә ничек тыныч карасын Әдһәм? Тагын кәеф китә. Эчне тырнаган нәрсәләр күбәя. Чибәр хатындагы уйнак кан ир тынычлыгына янаучы иң куркыныч сөңге шул ул... Түзмәде, үзләрендәге бер корпоратив кичәдән соң, хатынының тотышында ачу китергеч нәрсәләр күргәч, бар дәгъвасын әйтеп салды:
– Син бит хатын кеше, минем хатын...
Тыйнак бул! Үзеңә төртеп күрсәтә башладылар бит, затсыз!
Сәрия дә җавапсыз калмады:
– Нәрсә, борынгы татар байлары кебек мине дүрт стена эчендә яшәтер идеңме? Мин заман кызы! Ничек телим, шулай яшим. Кем икәнемне белеп өйләндең, муеныңа асылынмадым. Туйгансың икән, китәм синнән, бел!
Авырга калгач кына басылды Сәрия. Ә инде Фәридә туып, ананың бала белән өйдә утырган ике ел вакыты ир өчен нәкь әнә шул сары сагышка батырып сагындыра торган чагы. Бала күтәргән... Сабыйны яңа коендырган, аваз сала нәни... «Ә шулаймы, ачыктыңмы?» Ул бәләкәчне күкрәк сөтенә юллый. Мәчкелдәтеп имгән зәгыйфь ымнарга кайчакта әсәрле җыр моңы килеп кушыла...
Шул образ Әдһәмне эшкә озатты: «Әттә, тырышып эшлә, имгәнә күрмә. Карап торганыбыз син... Безгә кесә тутырып акча алып кайт, яме, әттә...»
Шул образ Әдһәмне эштән каршылады:
«Әттә, кайттыңмы, талчыктыңмы? Әйдә, юын да өстәлгә утыр! Без сиңа тәмле ашлар пешердек, әттә».
Тора-бара шул образ Әдһәмне янә хафага салды:
«Әттә, мин үстем, йөрим, инде зурмын хәзер. Әнине эшкә җибәрик, әттә. Каләменә тотынсын, язсын ул. Юкса, үзен җуяр, томаланыр. Ә мин яслегә йөрермен, әттә, ярармы?»
Сәрия, Фәридәне балалар бакчасына урнаштырып, эшенә китте. Өйдә утырсын иде дә бит! Акчага кытлык булмады. Каләм күгәрер дип кайгырса, редакциясеннән эш алып язышырга була бит. Ничә әйтте. Очерк кына түгел, булдыра алсаң, кыйсса, роман иҗат ит... Аңламады Әдһәм, гәзиткә нәрсә тартты хатынын шулай. Бала ташлап... «Әннә!» – дип, яшькә батып үзенә ымсынган, ыргытылган Фәридәне ташлаудан да кыенсынмады Сәрия, каты бәгырьле, кырыс булды. Вак-төяге җуела инде. Ә менә аның, сабыйны ата кулына калдырып, Кырымга китүе, хәзер дә салкын тиргә батыра. Ничек җөрьәт итте... Дөрес, Сәрия моны гәзит эше, хезмәт таләбе дип аңлатты. Имеш, редактор курорт оешмасы белән бик отышлы килешү төзегән. Гәзит хәзер ял йортларыннан, санаторийлардан рекламалар оештырырга, махсус битләр бирергә тиеш. Корреспондент булып ул – Сәрия Сәхәпова билгеләнгән. Нишлисең, хезмәт урыны кадерле. Бер-ике атна түзәрсез!
Бәйләп куялмады, китте хатын... Көне ярый, тынгысыз эштә үтә. Иртә-кич Фәридә мәшәкате белән мәшгуль. Ә төннәрен кадак өстендә үткәрде Әдһәм. Ярар, рекламаны эшләр, тик калган сәгатьләрен кая куя хатынкай? Кемлеген танытты бит инде... Сорау артыннан сорау. Ник хәләл дигәнең тузга язмаслык эшләре белән аны шулай утка сала? Ни хакы бар? Чибәрлек өчен, наз өчен түләүме бу? Әллә саф мәхәббәткә хыянәт хакымы? Күз алдында һаман-һаман Әдилә калыкты. Бәгырьне болай яраламас идең бит син! Бу җитлекмәгән гаиләдәге Сәрия корган мәче-тычкан уены төгәлләнмәс кебек иде...
1999 елның тугызынчы октябрендә булды бу хәл. Әдһәм Сәхәпов эш көнен төгәлләп килә иде инде. Бик кабаланып Камәр түти аны телефонга чакырды. Кадрлар бүлегеннән Хисмәтов эзли икән.
– Сәхәпов, синме бу? – тавышы үтә сәер, борчулы. – Ни бит... Нәрсә дияргә дә белмим... Короче, малай, милиция безгә сине үлгән дип хәбәр салды. Юлда, машинада хатының белән авариягә эләгеп янгансың... Шулай диделәр! Монда халык хәзер гөж килә... Давай, тиз Октябрьский ГАИсына сыпырт! Көтәләр. Янучыларны танырга кирәк...
Әдһәм өс-башын алмаштырып тормады, үз машинасына утырып юлга чыкты.
«Октябрьский каласында нефтьчеләр слеты ачыла. Репортаж язам...» Хатыны өйдән шулай дип чыгып китте. Юлда бәрелгәнме? Нишләп Әдһәмнең үзен дә үлгәнгә саныйлар? И, Ходаем, ниләр күрәсе бар анда?
Күргәне, ташка уелган сыман зиһендә яшәп, Әдһәмне үлгәнче эзәрлекләр... Тик канны катыра торган хәл тасвирлауга бирелми, бары фоторәсем хәлендә кала...
Мәгәр мыеклы, каракучкыл битле өлкән яшьтәге ГАИ капитаны Аралбаев авария сәбәбен бик тыныч һәм гади генә итеп аңлатты:
– Хәл болай булган, иптәшкәем, рульдәге катын тормозить итәм тип кабаланып акселератор педаленә баскан да, машина, ук булып, прицептагы торбаларга барып кадалган. Юл гаме булмаган инде был бисәлә. Кыз-катынга руль тоттырмавың хәерле дә бит. Күрәсәгедер инде..
ГАИ хезмәткәрләре автомобиль номеры буенча аның хуҗасын ачыклаганнар иде инде. Сәхәповка, көек исләре аңкыган мәет-гәүдәне карап, хатыны икәнен расларга гына калды. Ә аның янәшәсендә җан тәслим кылган ир кем соң?... Моны ике көннән соң гына ачыкладылар. Хәер, аның фамилиясе гавамга чыгарылмады. Татарстандагы нефть корольләренең берсе икән... Бары шуны белде Әдһәм. Шуннан башкасын ул инде колагына да эләргә теләмәде. Миен бер генә сорау бораулады: «Бу бәндә дә Сәрия «герое» булды микәнни?»
Хәер, Сәрия Фәкил кызының мәетен җир куенына тапшырган көндә аңа тагын көтелмәгән бер яңалык ишетергә туры килде. Матәм мәҗлесе тәмамлангач, туганнар, сүз ара сүз чыгарып, кияүгә дәгъва кебек нәрсәләр белдерә башладылар. Ир була белергә кирәк иде, фәлән фәсмәтән... Әдһәм дә җавапсыз калмады:
– Сез Сәриягә машина алып бирмәсәгез, бүген исән-сау булыр иде әле. – Ир үзе дә аңлый, болай үпкә белдерү балаларча иде инде. Тик әлегәчә читтә бүселеп утырган Фердинанд, ток суккандай, кинәт дертләп китте:
– Нинди машина?
– Соң, әфәнделәр, Саяповлар мирасын бүлешкәнсез бит. Сеңелегез миңа машинаны шул мирас акчасына алам, диде. Миндә югыйсә әндрәй казнасы юк...
– Саташма абзый, сине кәкре каенга терәгәннәр, Сәриягә нинди мирас? Әти бар булганын миңа яздырды... Ярар, базар тәмам, кайтабыз, – дип, Фердинанд ишеккә таба юнәлде.
Үлгән хатын менә шулай ир җанын яралап янә бер сөаль калдырды. Машина кадәр машина аңа каян килгән? Бүләк иткәннәрме?
...Иртән свиданиегә дип дәртләнеп өеннән чыгып киткән ир кичке якта Агыйдел аръягындагы зиратка килеп чыкты. Аңышмады да, уйланып күзләре бәйләнгән, ә аяклары мыштым гына менә кая тарткан аның...
Әдһәм рәшәткәләп алынган бәләкәй мәйданчыкка керде. Алдында кара таш... Ә андагы кечкенә уентыда мәрхүмә сурәте.
– Нихәл, Сәрия?
Елмаюлы таныш йөзгә байтак вакыт текәлеп торды ул. Сурәттәге очкынлы караш, теге чакта, фатир бусагасында, «чәчең күпереп тора, чык төшкән кебек ялтырый», дип сыйпарга үрелгәндәге чагын хәтерләтә түгелме соң? Әйе, кабатланмас матурлыкка соклану хисен җиңеп булмый. Үзгә нәрсә бу, табигатьтән килә. Ә табигать үз кадерен, үз бәһасен күтәрә белә ул. Миңа таш атканчы, әнә заманыгызны тикшерегез, янәсе. Баллы мичкәгә дегетне шул шайтан сала түгелме соң? Хәзер инде сызланулар басыла төшкәч, тормышка да аеграк карый башлыйсың икән. Авыр уй-тойгыларын шулай үзе белән үзе фәлсәфә корып таратырга тырышты ир. Тик ничек кенә тырышмасын, бүгенге очрашу күз алдыннан җуелмады. Ләйсән... Димче булган, имеш. Тапкан иш!.. Буйдак дигәч тә... Шул шөкәтсез Вәзирә белән яшәтергә җыенганмы? Аллам сакласын. Кылыч борынга кадалганчы, ялгыз гомер сөрүең артык. Ишетәсеңме мине, Сәрия?
Ир, сабый чагындагы сыман сулкылдап, күзләрен каплады...
(Дәвамы бар.)
Сәрия белән үткән көне хакында ир, кайта-кайта, озак уйланды. Уйланмаслыкмыни? Стенаны бозсаң, шундук ватып, яңадан салырга була. Измәң катса, су белән йомшартасың. Ә бу хәлдә нишләргә? Вәгъдәләшкән кызы була торып, көтмәгәндә кочакка эләккән гүзәл белән яшәп китсенме Әдһәм? Кая мәхәббәт дигән изге хис? Бармы синдә кешелеклелек?
Кулына вуз дипломы алып, чын тормыш кешеләре арасына барып кергәч, шуның өстенә үзе дә өйләнердәй егет булгач, аның кызлар хакында төрлесен ишеткәне булды. Янәсе, хәзергеләр, кәбестә күбәләге төсле мәтәвекләп, акчалы, фатирлы ирләрне эзлиләр... Янәсе, юаш егетне кармакка эләктерә дә: «Башыма җиттең...», – дип куркытып, үзенә өйләндерә хәзер каланың чәчбие. Уттан курыкма, бозык кыздан курык, син малай...
Хәер, «мин ышандым, син алдадың», кебек дәгъвалар белдереп, бер-берсен эзәрлекләүче кыз, егет буа буарлык инде хәзер. Каласында да, саласында да хәттин ашкан...
Бу уйлардан ничек кенә чирканмасын, Әдһәм дә шүрләп Сәриядән берәр ым салу көтте. Шалтыратыр яисә фатирына ук килеп чыгар... Тегесенә дә, монысына да җавабын әзерләде инде ул. Колагын томаларлык булыр... Баскычтан ничек төшкәнен дә сизми калыр фахишә! Аннары әлмиссакка кадәр очрашмаслар да... Әллә бар Сәрия Әдһәм өчен, әллә юк!
Тик атна үтте, ике, өч... Яңа ай да калкып картайды. Иртәнге чык сыман, күңелдәге шик, ярсулар эреде. Бумеранг булып үз ахмаклыгы үзенә кайтты егетнең. Күз алдындагы яман Сәрия инде хәзер янә чибәрләнеп китте. Иртә-кич егетнең хыялын уйната кыз. Юк, кыз гына түгел, алиһә ул! Кочып-сөюе тик төш кенә түгелме? Әдһәм ихлас шикләнеп мендәрен капшый. Моннан җанын айкап, чынлап та, баш әйләндергеч исләр бөркелә... Егетне шулай көтмәгәндә кыз сагышы килеп басты. Һәм ул, ниһаять, аңлады. Аны һичкем түгел, тик кәртинкәдәге кебек гүзәл шәүлә һәм баш әйләндергеч татлы исләр иясе Сәрия генә бу сагыштан аралый, коткара ала...
Эштә, Яңа ел бәйрәменә тукталыр алдыннан, Әдһәм телефоннан таныш саннарны җыйды:
– Сәрия, сагындым, кил!
– Ничек кил?
– Чемоданың белән кил...
Кыш бабай бәйрәмен алар бергә, ир белән хатын буларак каршылады...
Нәрсә булды бу? Чын ярату галәмәтеме, сихерләнеп тозакка кабуымы? Әллә чибәр хатын табаны астына төшәсе ирнең котылгысыз язмышымы? Әдһәм моңа һаман анык җавап табалмый. Югыйсә, Сәрия белән дистә еллап яшәлгән гомергә нокта куелган, ачыласы ачылган бит инде... Хәер, ир-хатын мәгыйшәтенә хөкемдар-казый бармы? Кем күпме гаилә кодексыннан читләшә, язык кыла, исәпкә-санга керәме? Юк, болар чутка алынмый, тик мәгыйшәт сере булып кала. Ходай бер түбә астына ышыкланып һәм уртак түшәккә баш куеп яшәгән ир белән хатынның үзләренә акыл, тәүфыйк бирсен инде! Әдһәмнең күңелендә күбәләк кебек бары шул теләк бөтерелде.
Тик менә Вәзирә авыр уй-хисләрен таркатып, карашлары үзгәргәч, әлеге күбәләк тә кисәк кенә очудан туктады, канаттан язды. Соң тәүфыйк теләгәнче аларга үзләрен ир һәм хатын итеп тоюларына ирешергә кирәк булган бит әле! Зур адым атлап, ташлыйсын ташлап һәм алдагысы өчен кирәк буласын барлап, кеше гомерендәге чикне узарга кирәк булган бит Әдһәм егеткә, Сәрия кызга. Юкка гына никахлашмыйлар. Илаһият, фәрештәләр каршында да, халык алдында да егет белән кызның ир һәм хатынга әверелүен раслый торган вакыйга бит бу. Чын-чынлап яшәүнең яңа фасылына аяк басу! Менә син, фәлән углы, син, фәлән кызы, һәр икегез ярты җан, инде Аллаһ ризалыгы белән кавышып, бербөтен булыгыз, бергә яшәп, әвеш-тәвеш итегез! Ә алар нишләде? Бер мәмләкәт белән икенче мәмләкәт арасын качып үтүчеләргә охшады түгелме? Кая ул никах! Сәрия бу хакта ишетергә дә теләмәде. Янәсе, ул идеология хезмәткәре бит. «Эштән кууларын телисеңме син мине, Әдһәм?» Загска кереп теркәлүләре дә кешеләрчә булмады бит боларның. Югыйсә, шаһитлар белән барып, Мендельсон маршы астында теркәлү, аннары машиналарга төялеп кычкырта-кычкырта мәйданнардан, урамнардан узу гомерлек хатирә ләбаса. Шул истәлекне аяк астына салып таптамас өчен генә дә бер-берсенә тугры калып яши ир белән хатын. Дөрес, әлеге бәйрәмгә ирешү өчен, ярты еллап көтәргә кирәк иде. Гаризалар күп. Сәрия исә язылышуны танышлары аша хәл итте. Берничә шампан шәрабы алып бардылар да арткы ишектән генә рәсми теркәлеп чыктылар болар... Тезгенне генә түгел, дилбегәне дә кәләш кулына тапшырган икән Әдһәм! Ә нәтиҗәсе нәрсә? Ир, хатын килешүе белән корылган гаилә юк. Җитлекмәгән. Берсе һаман ирекле, җете кызыл замана кызы, икенчесе әлеге дә баягы кирпеч белән измәдән башканы белмәгән муенсыз егет булып калган. Менә кая ул төштән соңгы татар акылы!
Ай алла, мондый фәһемнән соң ничек сыктап искә аласың Сәрияне... Гөнаһ дип, булганына да күз йомаргамы? Мәҗлес, кичәләрдән тәмам саруы кайнап, хатыннан гына түгел, дөньясыннан бизеп кайтулары хак түгелмени? Ымсындыргыч буй-сынны чит-ят хатын-кызда шәйләү генә кызык икән. Күрдең дә уздың... Ә менә хәләлеңнең гаурәтләрен чит-ят күзләр капшаса, тынычлыгың җуела шул... Тегендә-монда җыена башлап, көзге алдына баскач, хатынын әллә ничә тапкыр искәртте ир. Көлеп тә, каш җыерып та әйтте. Янәсе, базарга товар чыгарасыңмы? Исе китә Сәриянең, өстендәге бар булганын селтәп ата да ир каршында бөтерелә: «Ә нәрсә, чыгармаслыкмы? Безнең тормыш үзе базар бит, бәяңне белсеннәр!»
Әдһәм – мәҗлестә тыйнак кеше. Үзе кебек басынкы берничә ир-ат, мыштым тол хатын белән почмак кора да, тәкъдим иткән тостларны күтәреп, сөйләгәннәргә кул чабып, рәхмәтле тамашачы кыяфәтен ала. Ул тыңлаучылар, ә Сәрия тамаша куючылар рәтендә. Аңардан да татлырак тост әйтүче табылмый. Җырлашу китә икән, хатынының көмеш тавышы барысын биләп ала. Ә берәр тинтәге бәхәс чыгарса, Сәрия тыныч каламы? Әллә нинди дәлилләр табып, әтәчләрне шундук урыннарына утырта бу, кылычсыз кисә. Юкка гына өлкә гәзитендә эшләми шул... Кыскасы, һәркайда күз өстендәге кашка әйләнеп китә тормыш иптәше. Мондыйга кем тыныч, битараф калсын? Янәшәсендә сырпаланучылар, комплимент әйтүчеләр күбәя. Танцы-манцыга чакыручыларны әйтәсе дә юк. Кочып биеп алгач, әрсезләнеп Сәрия кулын үпкән майлы күзләргә ничек тыныч карасын Әдһәм? Тагын кәеф китә. Эчне тырнаган нәрсәләр күбәя. Чибәр хатындагы уйнак кан ир тынычлыгына янаучы иң куркыныч сөңге шул ул... Түзмәде, үзләрендәге бер корпоратив кичәдән соң, хатынының тотышында ачу китергеч нәрсәләр күргәч, бар дәгъвасын әйтеп салды:
– Син бит хатын кеше, минем хатын...
Тыйнак бул! Үзеңә төртеп күрсәтә башладылар бит, затсыз!
Сәрия дә җавапсыз калмады:
– Нәрсә, борынгы татар байлары кебек мине дүрт стена эчендә яшәтер идеңме? Мин заман кызы! Ничек телим, шулай яшим. Кем икәнемне белеп өйләндең, муеныңа асылынмадым. Туйгансың икән, китәм синнән, бел!
Авырга калгач кына басылды Сәрия. Ә инде Фәридә туып, ананың бала белән өйдә утырган ике ел вакыты ир өчен нәкь әнә шул сары сагышка батырып сагындыра торган чагы. Бала күтәргән... Сабыйны яңа коендырган, аваз сала нәни... «Ә шулаймы, ачыктыңмы?» Ул бәләкәчне күкрәк сөтенә юллый. Мәчкелдәтеп имгән зәгыйфь ымнарга кайчакта әсәрле җыр моңы килеп кушыла...
Шул образ Әдһәмне эшкә озатты: «Әттә, тырышып эшлә, имгәнә күрмә. Карап торганыбыз син... Безгә кесә тутырып акча алып кайт, яме, әттә...»
Шул образ Әдһәмне эштән каршылады:
«Әттә, кайттыңмы, талчыктыңмы? Әйдә, юын да өстәлгә утыр! Без сиңа тәмле ашлар пешердек, әттә».
Тора-бара шул образ Әдһәмне янә хафага салды:
«Әттә, мин үстем, йөрим, инде зурмын хәзер. Әнине эшкә җибәрик, әттә. Каләменә тотынсын, язсын ул. Юкса, үзен җуяр, томаланыр. Ә мин яслегә йөрермен, әттә, ярармы?»
Сәрия, Фәридәне балалар бакчасына урнаштырып, эшенә китте. Өйдә утырсын иде дә бит! Акчага кытлык булмады. Каләм күгәрер дип кайгырса, редакциясеннән эш алып язышырга була бит. Ничә әйтте. Очерк кына түгел, булдыра алсаң, кыйсса, роман иҗат ит... Аңламады Әдһәм, гәзиткә нәрсә тартты хатынын шулай. Бала ташлап... «Әннә!» – дип, яшькә батып үзенә ымсынган, ыргытылган Фәридәне ташлаудан да кыенсынмады Сәрия, каты бәгырьле, кырыс булды. Вак-төяге җуела инде. Ә менә аның, сабыйны ата кулына калдырып, Кырымга китүе, хәзер дә салкын тиргә батыра. Ничек җөрьәт итте... Дөрес, Сәрия моны гәзит эше, хезмәт таләбе дип аңлатты. Имеш, редактор курорт оешмасы белән бик отышлы килешү төзегән. Гәзит хәзер ял йортларыннан, санаторийлардан рекламалар оештырырга, махсус битләр бирергә тиеш. Корреспондент булып ул – Сәрия Сәхәпова билгеләнгән. Нишлисең, хезмәт урыны кадерле. Бер-ике атна түзәрсез!
Бәйләп куялмады, китте хатын... Көне ярый, тынгысыз эштә үтә. Иртә-кич Фәридә мәшәкате белән мәшгуль. Ә төннәрен кадак өстендә үткәрде Әдһәм. Ярар, рекламаны эшләр, тик калган сәгатьләрен кая куя хатынкай? Кемлеген танытты бит инде... Сорау артыннан сорау. Ник хәләл дигәнең тузга язмаслык эшләре белән аны шулай утка сала? Ни хакы бар? Чибәрлек өчен, наз өчен түләүме бу? Әллә саф мәхәббәткә хыянәт хакымы? Күз алдында һаман-һаман Әдилә калыкты. Бәгырьне болай яраламас идең бит син! Бу җитлекмәгән гаиләдәге Сәрия корган мәче-тычкан уены төгәлләнмәс кебек иде...
1999 елның тугызынчы октябрендә булды бу хәл. Әдһәм Сәхәпов эш көнен төгәлләп килә иде инде. Бик кабаланып Камәр түти аны телефонга чакырды. Кадрлар бүлегеннән Хисмәтов эзли икән.
– Сәхәпов, синме бу? – тавышы үтә сәер, борчулы. – Ни бит... Нәрсә дияргә дә белмим... Короче, малай, милиция безгә сине үлгән дип хәбәр салды. Юлда, машинада хатының белән авариягә эләгеп янгансың... Шулай диделәр! Монда халык хәзер гөж килә... Давай, тиз Октябрьский ГАИсына сыпырт! Көтәләр. Янучыларны танырга кирәк...
Әдһәм өс-башын алмаштырып тормады, үз машинасына утырып юлга чыкты.
«Октябрьский каласында нефтьчеләр слеты ачыла. Репортаж язам...» Хатыны өйдән шулай дип чыгып китте. Юлда бәрелгәнме? Нишләп Әдһәмнең үзен дә үлгәнгә саныйлар? И, Ходаем, ниләр күрәсе бар анда?
Күргәне, ташка уелган сыман зиһендә яшәп, Әдһәмне үлгәнче эзәрлекләр... Тик канны катыра торган хәл тасвирлауга бирелми, бары фоторәсем хәлендә кала...
Мәгәр мыеклы, каракучкыл битле өлкән яшьтәге ГАИ капитаны Аралбаев авария сәбәбен бик тыныч һәм гади генә итеп аңлатты:
– Хәл болай булган, иптәшкәем, рульдәге катын тормозить итәм тип кабаланып акселератор педаленә баскан да, машина, ук булып, прицептагы торбаларга барып кадалган. Юл гаме булмаган инде был бисәлә. Кыз-катынга руль тоттырмавың хәерле дә бит. Күрәсәгедер инде..
ГАИ хезмәткәрләре автомобиль номеры буенча аның хуҗасын ачыклаганнар иде инде. Сәхәповка, көек исләре аңкыган мәет-гәүдәне карап, хатыны икәнен расларга гына калды. Ә аның янәшәсендә җан тәслим кылган ир кем соң?... Моны ике көннән соң гына ачыкладылар. Хәер, аның фамилиясе гавамга чыгарылмады. Татарстандагы нефть корольләренең берсе икән... Бары шуны белде Әдһәм. Шуннан башкасын ул инде колагына да эләргә теләмәде. Миен бер генә сорау бораулады: «Бу бәндә дә Сәрия «герое» булды микәнни?»
Хәер, Сәрия Фәкил кызының мәетен җир куенына тапшырган көндә аңа тагын көтелмәгән бер яңалык ишетергә туры килде. Матәм мәҗлесе тәмамлангач, туганнар, сүз ара сүз чыгарып, кияүгә дәгъва кебек нәрсәләр белдерә башладылар. Ир була белергә кирәк иде, фәлән фәсмәтән... Әдһәм дә җавапсыз калмады:
– Сез Сәриягә машина алып бирмәсәгез, бүген исән-сау булыр иде әле. – Ир үзе дә аңлый, болай үпкә белдерү балаларча иде инде. Тик әлегәчә читтә бүселеп утырган Фердинанд, ток суккандай, кинәт дертләп китте:
– Нинди машина?
– Соң, әфәнделәр, Саяповлар мирасын бүлешкәнсез бит. Сеңелегез миңа машинаны шул мирас акчасына алам, диде. Миндә югыйсә әндрәй казнасы юк...
– Саташма абзый, сине кәкре каенга терәгәннәр, Сәриягә нинди мирас? Әти бар булганын миңа яздырды... Ярар, базар тәмам, кайтабыз, – дип, Фердинанд ишеккә таба юнәлде.
Үлгән хатын менә шулай ир җанын яралап янә бер сөаль калдырды. Машина кадәр машина аңа каян килгән? Бүләк иткәннәрме?
...Иртән свиданиегә дип дәртләнеп өеннән чыгып киткән ир кичке якта Агыйдел аръягындагы зиратка килеп чыкты. Аңышмады да, уйланып күзләре бәйләнгән, ә аяклары мыштым гына менә кая тарткан аның...
Әдһәм рәшәткәләп алынган бәләкәй мәйданчыкка керде. Алдында кара таш... Ә андагы кечкенә уентыда мәрхүмә сурәте.
– Нихәл, Сәрия?
Елмаюлы таныш йөзгә байтак вакыт текәлеп торды ул. Сурәттәге очкынлы караш, теге чакта, фатир бусагасында, «чәчең күпереп тора, чык төшкән кебек ялтырый», дип сыйпарга үрелгәндәге чагын хәтерләтә түгелме соң? Әйе, кабатланмас матурлыкка соклану хисен җиңеп булмый. Үзгә нәрсә бу, табигатьтән килә. Ә табигать үз кадерен, үз бәһасен күтәрә белә ул. Миңа таш атканчы, әнә заманыгызны тикшерегез, янәсе. Баллы мичкәгә дегетне шул шайтан сала түгелме соң? Хәзер инде сызланулар басыла төшкәч, тормышка да аеграк карый башлыйсың икән. Авыр уй-тойгыларын шулай үзе белән үзе фәлсәфә корып таратырга тырышты ир. Тик ничек кенә тырышмасын, бүгенге очрашу күз алдыннан җуелмады. Ләйсән... Димче булган, имеш. Тапкан иш!.. Буйдак дигәч тә... Шул шөкәтсез Вәзирә белән яшәтергә җыенганмы? Аллам сакласын. Кылыч борынга кадалганчы, ялгыз гомер сөрүең артык. Ишетәсеңме мине, Сәрия?
Ир, сабый чагындагы сыман сулкылдап, күзләрен каплады...
