+24 °С
Дождь
Литература
24 Января 2025, 07:00
Өмет
Айдар үзе белән ни булганын ныклап хәтерләми. Тукта, чыннан да нәрсә булды соң әле? Ул бит исән-сау солдаттан кайтып килә иде. Айсылу белән Уфада очраштылар да ял көне авылда күрешергә сүз куештылар. Тимер юл вокзалында перронда поезд көтеп басып торганы хәтердә. Нишләп әле ул хастаханә караватында ята? Аяк-куллары бинт белән бәйләнгән, тәне авыртуга түзеп торгысыз, янәшәдә торган таякчыкка беркетелгән шешәдән кан тамырына дару тама.
Өмет
Айдар үзе белән ни булганын ныклап хәтерләми. Тукта, чыннан да нәрсә булды соң әле? Ул бит исән-сау солдаттан кайтып килә иде. Айсылу белән Уфада очраштылар да ял көне авылда күрешергә сүз куештылар. Тимер юл вокзалында перронда поезд көтеп басып торганы хәтердә. Нишләп әле ул хастаханә караватында ята? Аяк-куллары бинт белән бәйләнгән, тәне авыртуга түзеп торгысыз, янәшәдә торган таякчыкка беркетелгән шешәдән кан тамырына дару тама. Саташумы бу, өнме? Юк, юк. Саташу гына. Әнә ул сөйгәне янында, бер-берсенең күзләреннән күзләрен ала алмыйлар. Күзләр... Кап-кара күзләр... Алар шомырт кебекләр, җитмәсә серле елмаю белән солдат егеткә үз итеп карыйлар, ә алардан бөркелгән нур Айдарның җанын ләззәтли. Кызның йөзләре кинәт балкып китеп, күзләре тагын да сөйкемлерәк яналар. Ничек үзеңне сагынуларымны белсәң иде, дип пышылдый да кыз егеткә тагын ныграк сыена. Кайнар сулышы Айдарның муенын кытыклый. Солдат хискә бирелеп, аның иреннәрен үбәргә үрелә, тик тирә-яктагы кешеләрдән кыенсынып, туктап кала. Эх, шул минутларның рәхәтлекләре...
Айдар Уфада авылга кайтырга поезд көтеп торганда бик өшеде. Берничә көн яуган карны салкын ачы җил алмаштырып, ул җиңел солдат киеме аша тиз генә егетнең куеннарына керде, тәмам үзәкләренә үтте. Башының очына гына элеп куйган солдат бүреге колакларын да капламаганлыктан, алар өшеп әрнеде, муеннарын шарфы белән капларга тырышып күпме тарткаласа да, ул аны салкын җилдән саклый алмады. Өшегән кулларын кая куярга белми, бер-берсенә бәргеләде. Аларны җиң эченә җылыга яшерәсе килсә дә, солдаттан кайтып килгән кешегә яраткан кызы алдында бу гамәл килешмәгәнлеген аңлап, түзде.
Шуңа җылы вагонга килеп кергәч тә проводник кыздан чәй сорап алды. Эссе чәй эчеп алгач кына тәненә җылы йөгергәндәй булды аның. Яхшылап урнашып алгач, урынына сузылып ятуы булды, йокы баса да башлады. Станцияләренә барып җиткәнче тагын өч сәгать бар әле. Йоклап китсә, тукталышны узып китәчәк. Проводницага әйтеп куярга кирәк, станциягә якынлаша башлагач та уятсын.
Яшь кенә кыз проводница җитез генә вагон идәнен себереп алды. Куртка, кулына җылы бияләй киеп, тамбурдан бер зур чиләк ташкүмер кертте дә мичкә күмер өстәде. Вагонны төнгелеккә әзерли иде ул. Аның эшләре беткәнен күргән Айдар, кайбер авыл егетләре кебек кыюсыз гына сүз башлады.
– Миңа Сары күлдә төшәргә иде. Үтереп йокы килә. Йоклап китсәм, уятырсыз әле.
Кыз егетнең болай сөйләшүенә елмаеп карап торды да:
– Борчылма. Тыныч кына йокла, солдат. Уятырмын, – дип, үз бүлмәсенә кереп китте.
Урынына барып яту белән йокыга киткән Айдар тәмләп төш күреп ятканда: "Тор, уян тизрәк, – дип тарткалауга уянып китте. – Поезд Сары күлгә әле генә килеп җитте. Җитезрәк бул. Өлгерәсең". Бу проводница кыз иде.
Ничек кенә ашыкса да, поезд кузгалганчы төшәргә өлгермәде Айдар. Киемен, сумкасын алып тамбурга чыгып басканда поезд станциядән кузгалып өлгергән инде.
– Поезд тизлеген арттырганчы сикерә аласың. Ыргыт сумкаларыңны. Тизрәк, – дип, проводница вагон ишеген ачты. Айдар ул-буны уйлап тормый, сумкаларын тышка ташлады. Кичке, төнге поездлар аларга якын разъездда туктамаганлыктан, станция аша урап йөрергә теләмәгән яшь-җилкенчәк поезддан гел анда сикереп төшеп кала. Машинистлар да белеп беткән, ул тирәдә гел тизлекне киметә. Айдарның да авылдашлары белән берничә тапкыр сикергәне булды, бик кыюлар гына бу адымга бара ала. Ә бу юлы бураннан соң разъездагы юлга кар салгандыр, дип, Сары күл аша кайтырга булган иде. Язмыштан узмыш юк, дигәннәре шулдыр инде, барыбер поезддан сикерергә туры килер ахры.
Станциядән кузгалган поезд тизлеген бик тиз арттырды. Тышта җил көчәйгәнлектән атып бәргән сумкасы артык ерак тәгәри алмады, шак итеп поездга бәрелде. Нәрсәләрдер шатырдаганы ишетелде. Айдар боларга игътибар итми генә сумкасы артыннан үзе дә сикерде. Калганы барысы да секунд эчендә булды. Хәтта аңларга да өлгерми калды. Сикергәндә көчле каршы җил аны вагоннарга якынрак этәргән ахры. Ул тәгәрмәчләргә якын гына барып төште. Аяк-кулларын гәүдәсенә җыеп, читкә тәгәрәргә әзерләнгәндә, нәрсәгәдер эләгеп, аягы тәгәрмәчләр астына керде дә китте. Икенчесе белән этелергә тырышып караган иде, анысын да эләктереп алды.
Ул рельслар янында ята иде. Тәгәрмәчләр бозлы тимер юлда чыҗылдый, тук-тук килеп ашыгыч тизлекне арттыра. Поезд үтеп киткәч тә аның колаклары тагын күпмедер шаулап торды. Үзенең шундый куркыныч хәлдән котылуын аңлап, урыныннан кузгалырга итте. Тик аяклары тыңлашмады. Тагын бер омтылып карады. Юк, кузгала алмады. Ни булуын аңларга теләп, аякларын капшап карады. Кулын аскарак төшерүгә бармаклары ниндидер җылы әйбергә тиде. Берсе нык яраланган, ахры. Икенчесен капшаганда тездән түбән бернәрсә дә сизмәде. Ләкин күп уйлап торыр хәлдә түгел иде ул әлеге мәлдә. Күпмедер яткач, рельслар тагын гүли башлады. Ерактан поезд килә күрәсең. Әнә борылыш артыннан утлары да күренде. Кичекмәстән, ничек тә булса юлдан читкә чыгарга кирәк, болай ятарга ярамый, поезд изеп кенә китәчәк, дигән уй килде. Ул яралы аягын кулы белән үзенәрәк тартып китереп, аны бөкләде, куллары белән рельска тотынды да, күкрәген тутырып бер сулагач, бар көчен җыеп, гәүдәсен юлдан читкә атып бәрде. Кар өстенә барып төшкәч, башын күтәреп карады. Поезд, юл читендәге кешенең читкәрәк чыгуын таләп итеп, якынайган саен гудогын ныграк кычкырта башлады.
Мөнир тимер юлы эшчеләре белән иртән юлларны карарга чыкты. Кичә кичкә таба башланган буран һаман тынмый. Көн җылы булса да җиле шәп. Каршыга искән җил күзне ачарга да бирми, карны тузгыта, агач башларына кунып, мендәр булып сырылган карларны очырып төшерә. Чүкеш белән рельсларга суккалап, хәтсез юл үттеләр. Бара торгач, Мөнирнең күзе юл читендәге кар өеменә төште: анда кеше аяк киеме күренеп тора иде. Егетләргә шул якка төртеп күрсәтте дә өчесе дә якынрак килеп карый башладылар. Өелгән карны куллары белән бераз тараткач, анда кеше ятуын күрделәр. Буран аның өстенә байтак кар өергә өлгергән. Мөнир хәрәкәтсез яткан егетнең битенә кулын тидерде, исән икән, җылы тыны бәрелде. Кулындагы кан тамырын капшап карады, алар да сизелер-сизелмәс кенә кузгалып куя. Карларны сыпыргалап:
– Бәхетең, егет. Үзеңне кар басып китмәсә, туңган булыр идең, – дип сөйләнә-сөйләнә егетне караштыра башлаган иде, аның астына кып-кызыл кан җыелганын күреп туктап калды. Җәрәхәтен эзләп тапкач, аның бер аягы тездән түбән өзелгәнен, икенчесенең тубык тирәсендәге ярасы канга батканын күрде. Бу куркыныч күренештән тәннәре зымбырдап китте.
Кузгата башласалар, кан шабырдап ага башлаячак. Яраларны нәрсә белән булса да бәйләргә кирәк иде. Өзелгән аягын, биленнән каешын салып, егет үзе тартырып бәйләгән икән. Югыйсә, кан югалтудан күптән җан биргән булыр иде. Икенчесен дә шарфы белән урап куйган. Мөнир аның аягын, муендагы шарфын салып, тагын да тыгызлап бәйләде.
– Егетләр, хәзер нишлибез инде? Монда машина уза алмый, – дип дусларына карады.
Иптәшләре белән киңәшләшкәч, егетне станциягә илтергә дә ашыгыч ярдәм машинасын анда чакыртырга булдылар. Чана алып килүдән дә яхшысы булмас, дип Мөнир тиз генә станциягә йөгерде. Бер егерме минуттан кире әйләнеп килгәндә егетнең тереме, юкмы икәнен билгеләрлек түгел иде.
– Бәлки, исәндер әле, – диештеләр тимер юлчылар. – Без станциягә барып җиткәнче районнан "Ашыгыч ярдәм" килеп җитәр. Язмышы бер аллаһ кулында, – дип сөйләнделәр алар.
***
Айдарның әнисе иртәдән бирле юлдан күзен алмый. Тышка бер чыга, бер керә, үзенә тынгылык таба алмый йөри. Нигәдер аның күңеле тыныч түгел. Бүгенме, иртәгәме улы армиядән кайтып төшәчәк бит. Айдары яраткан ризыкларны пешереп, өстәлгә утыртырга күптән әзерләп куйган. Район үзәгеннән килгән автобуслар үтеп китеп, инде төш вакыты узса да, көткән кешесе һаман күренми.
Маллар карарга чыккан иде, урамнан алар ягына бер егет борылганын күрде. Улы түгел, атлавы охшамаган. Айдарының кайтуын көтеп йөргән дусларының берәрседер күрәсең.
– Исәнме, Сәкинә апа?! Айдар өйдәме? Әллә кызлар янына чыгып китәргә өлгердеме? – дип, түбән оч егете Азамат шаяра-көлә ихатага килеп керде.
– Айдар кайтып җитмәде шул әле. Юлга чыгам, дигән телеграммасы гына бар. Шуңа әле кайта, менә кайта, дип көтеп йөрим. Урамда кеше күренсә, йөгереп чыгам. Сине дә Айдарым түгелме, дип уйлаган идем.
Бу сүзләрне ишеткәч, Азамат ни дип сүз башларга белми аптырап торды. Бер урында таптанды, ыңгырашып куйды, тәмәкесен кабызды да теле көрмәкләнеп:
– Ни... Ни бит әле... Мин аны кичә Уфада күргән идем. Кайтып җиткән, дип уйлаган идем, – диде.
– Ничек? – гаҗәпләнүдән Сәкинә егеткә ышанып бетми генә карап алды.
– Төнге поездга чыгам, диде. Көтеп тор, иртәгә иртән бергә кайтырбыз, дигән идем. "Кайтып җитәргә аз гына калгач, ничек түзеп ятыйм монда", – диде. Бүген кичкә таба очрашырга сүз куешкан идек, шуңа килгән идем.
– Син нәрсә белән кайттың, балам?
– Бүген иртәнге поезд белән.
– Кайтып җиткән булырга тиеш, дисең. Юлда берәр нәрсә була күрмәсен. Урман буенда кешеләр үткән атнада бүреләр күргәннәр. Ходаем. Балакаем исән-сау гына йөри күрсен. Буран бик көчле булды, юл югалтып, адашып йөри күрмәсен.
– Юлны кар күммәгән, тап-такыр. Урман эчендә генә кар салган, анда бер юл инде, адашырлык түгел, – дип Азамат аны тынычландырырга ашыкты.
– Рәхимҗан абыеңны ат белән стансага җибәрим әле, – дип йөгерә-атлый өенә кереп китте.
Айсылу автобустан төшеп калгач, алты чакрым араны йөгереп дигәндәй кайтты. Аны Айдар каршы алырга тиеш иде, нишләптер килмәгән. Берәр эше килеп чыккандыр, дип тынычландырды кыз үзен. Ул авылга кайтып кергәндә кояш, елга аръягындагы тирәкләр очына эленеп, баерга җыена иде инде. Берничә көн кар яуганнан соң буранлады да бүген көн аязайтып, салкынайтып җибәрде. Айсылуның куртка якасына, башлыгына бәс кунып, йөзе салкыннан кызарды, әйтерсең лә кар кызына әйләнде, ул тагын да матурланып китте.
Кызу-кызу атлаганда ике елдан соң Айдар белән Уфада беренче очрашуны күз алдына китерде. Үзе яшәгән тулай торак ишеген ачып кергән егетне Айсылу танымый да торган иде. Ул нык үзгәргән, җитдиләнгән, солдат киеме үзенә бик килешә, элекке авыл малае түгел ул хәзер. Ирләр төсе кергән үзенә.
Айсылуга әти-әнисенә кайтып күренергә дә клубка иртәрәк чыгып китәргә иде. Хәзер әнисе, башта мунча кер, син кайтуга ягып куйган идем, соңыннан чыгарсың, дия башлаячак.
Айсылу шундый уйларга бирелеп килеп, авылга кайтып җиткәнен сизми дә калды. Кибеткә якынайганда үзеннән алда атлаучы күрше кызын танып алды. Кулларындагы азык тутырылган пакетлары авыр гына күрәсең, аларны әле бер кулына, әле икенчесенә күчерә.
– Сәрия, – дип кычкырган иде, тегесе борылып карады да әйберләрен җиргә куеп, Айсылуны көтә башлады.
– Нихәл, сыйныфташ? – дип ерактан ук авызын ерып каршы алды ул. – Әллә син дә мәктәп балалары кебек каникулга кайтып киләсеңме? – ди, үзе шырк-шырк көлә.
– Ару гына әле. Каникуллар югары уку йортларында соңрак була. Әле зачетлар биреп бетердем дә авылга кайтып килергә булдым, – дип җаваплады кыз.
– Мин бүген туган көнемне үткәрәм. Син дә кер яме. Сыйныфташлар булачак.
Айсылу бу сүзне ишетүгә шатланып куйды, димәк, Айдар да киләчәк.
– Керәм, керәм. Ярдәмләшергә кирәкме? Иртәрәк тә килә алам.
– Менә азык-төлеккә дип килгән идем, – сүз юктан сүз булсын, дигәндәй әйтеп куйды күрше кызы. – Беләсеңме, берничә егетебез армиядән дә кайтты бит. Аларны күрерсең. Вот үзгәргәннәр, әй. Танымассың да, армиягә киткәндә бала-чага кебек кенә иделәр, әле симпатичный егетләр булганнар да куйганнар. Авызыбызны ачып торсак, унынчыны да укып бетмәгән кызлар үзләренә каратачак аларны, – дип сөйләнә-сөйләнә Айсылу артыннан иярде.
– Айдар да кайтырга тиеш иде, – диде Айсылу, аның сүзләрен бүлдереп. – Аны күрдеңме? Вот ул үзгәргән...
– Син аның турында бер ни дә белмисеңмени? – диде Сәрия атлаган җиреннән туктап. – Ишеткәнсеңдер, дип уйлаган идем.
– Нәрсә ишетергә тиешмен? – Айсылуның йөрәге нидер сизенеп җилпенеп тибәргә тотынды.
– Ул авыр хәлдә хастаханәдә ята бит. Кичә әнисен күргән идем, исән калырмы улым, юкмы, дип елый. Ул Айдар янында, кирәкле әйберләрен алырга гына өйләренә кайткан иде.
– Ничек? Айдарга нәрсә булган? – Айсылу сабырсызланып күршесенә карады.
– Армиядән кайтып килгәндә поезддан сикереп төшеп калган, шунда аягы поезд тәгәрмәче астына эләккән, – Айсылуның телсез калуын күреп: – Алдашмыйм, валлаһи, – дип, сүзен җөпләде.
Айсылу мондый хәбәрне ишетермен, дип уйламаган иде ул. Озак кына Сәриягә карап торды. Алдашмыймы, янәсе. Чөнки аның холкын белә. Кеше ышандырып сөйли-сөйли дә, азак, шаярттым, дип шаркылдап көләргә тотына. Бу юлы җитди генә күренә, бер дә алдашканга охшамаган.
– Саташканда гел синең исемне телгә ала, ди. Айсылу улымның янына килсә, бәлки хушына килер иде, ди әнисе.
– Кайда ул? Нинди хастаханәдә?
– Уфага җибәргәннәр, ди бугай.
– Күрше, мин ашыгам, сине көтеп тормыйм инде, – дип, Айсылу авыр пакетларын чак күтәреп килгән күршесен калдырды да авылның икенче очындагы йортларына таба йөгерә-атлый китеп барды. Ашыгудан тиргә батып, өске киеменең төймәләрен ычкындырды. Башына кигән башлыгы артка таба шуып төшеп, чәчләре килеп чыкты. Аягы карда таеп китеп, берничә тапкыр егыла язды. Йөгерүдән арып, абына-сөртенә кереп килгән кызын тәрәзәдән күреп калган Тәслимә апа, берәр хәл булдымы әллә, дип, каршысына чыкты. Тыны кысылудан чак тын алган Айсылу исәнләшеп тә тормый:
– Әни, – диде дә озак кына бер ни әйтә алмый торды, аннан сүзләрен бүлеп-бүлеп: – Миңа хәзер үк кире Уфага китәргә кирәк.
– Ни дигән сүз ул? Шуннан кайтып килмисеңмени? – диде гаҗәпләнеп. Кызы җавап биреп тормый гына:
– Айдар турында берәр хәбәр ишетмәдеңме? – дип сорады.
Әнисе сүзне икенчегә борырга чамалап:
– Сыйныфташларыгыз армиядән кайта башлады, – диде, кызына яраткан егете үлем хәлендә ятуы турында хәбәр итүне кичектереп. Шуңа һәр сүзен уйлап, чамалап әйтте, күз карашы белән балакаеның күңел халәтен аңларга тырышты.
– Ишеткән идем, бәбекәем? Ул да хезмәтен бетереп кайткан. Берәрсе аның турында хәбәр ишеттердеме әллә? – диде.
– Әйе, — дип җавап бирде кыз һәм елап җибәрде. – Хәле бик начар, ди.
Айсылу әнисе артыннан өйгә керүгә утыргычка лып итеп утырды да, ниндидер карарга килеп, күзләренә төшкән чәчләрен җыйгандай итте, башлыгын матурлап киеп куйды. Аның киемнәрен төзәтүен күреп, аптырап карап торган әнисенә:
– Мин хәзер ук Айдар янына китәргә тиеш, – дип кабатлады.
– Кичкә таба кая барырга уйлыйсың? Якын ара түгел. Көне дә бик суык.
– Берәр нәрсә уйлап табармын әле. Әни, мин аның янында булырга тиешмен. Шуны аңлый аласыңмы? Саташканда гел минем исемне әйтә, ди.
– Балакаем, аңлыйм да. Кичкә таба юлга чыгып, ничек барып җитәргә уйлыйсың? Машиналар, автобуслар район үзәгенә иртән генә уза бит. Иртәгә иртән иртүк чыгарсың.
– Беләм, әни. Ул район үзәгендә генә түгел, Уфага алып киткәннәр, ди. Шулай да бер генә минут та кала алмыйм монда.
– Кызым, ашыккан ашка пешкән, ди. Башта чәй эчеп ал, бераз тынычланырсың. Бәлки, берәр нәрсә уйлап табарбыз, – дип, аш бүлмәсенә кереп китте дә шунда ук чәй табыны кора башлады.
Тышкы ишек ачылган тавыш ишетелде. Эштән кайтып килгән әтисе йортка керү белән әниле-кызлы аңа каршы чыкты. Йорт хуҗасы баш киемен сырган бәсләрне каккалап, бүреген чөйгә элеп куйды да:
– Кызым кайткан икән. Әйдә, кил әле үзеңне бер кочаклыйм, – дип кулларын сузган иде, – Тукта, салкын киемемне салыйм әле, – дип ашыкмый гына өстендәге киемне салды, салкын кулларын бер-берсенә ышкып, бераз җылыткач, Айсылуны бәләкәй баладай кочагына алды.
– Күптән кайттыңмы?
– Кайтып чишенеп кенә тора әле, – диде Тәслимә апа аның сүзен бүлеп. – Кулыңны ю да әйдә безнең белән чәй эчәргә утыр.
Ул, кул юып, өстен алмаштырып, өстәл артына килеп утырганчы байтак вакыт үтте. Тәслимә апаның кызына дип салган ашы суына башлаган иде. Ул аны кәстрүлгә бушатты да җылытырга куйды. Аналы-кызлы шул арада пышылдашып нидер сөйләшүен күргән ата:
– Нәрсә анда чыш-пыш киләсез? – диде кырыс кына килеп утырды.
Әнисе җавап бирергә ашыкмады.
– Әйдә, кайнар аш ашап ал. Көне буе эштә йөреп ачыккансыңдыр. Җылынырга да яхшы булыр, бүген бигрәк суытты, – дип, аның алдына парлары чыгып торган кайнар итле аш китереп утыртты.
– Сүзне икенчегә борма әле. Әй, шул гадәтеңне, сораганга җавап бирмисең, – дип сөйләнде әтисе ипигә үрелеп.
– Айсылу аптыратты әле, төнге поездга чыгам, – ди.
– Ни дигән сүз анысы. Әле генә кайтып кердең, – дип ата кеше сораулы караш белән кызына төбәлеп, ипи кисәген каерып икегә бүлде дә тәмләп аш ашый башлады.
– Яшьләрнең үз эшләре бар инде, – әнисе һаман үзенекен такылдады.
– Тапкансың монау чатлама суыкта. Яхшы хуҗа этен урамга чыгармас бу төнне. Шулай да аңлап бетмим әле сүзегезне, – дип каршы чыкты әтисе.
– Әти, миңа бүген китәргә кирәк, – башкасын әйтә алмады Айсылу, күзләренә яшь килеп тыгылды. Әтисе бер кабынып китсә, тиз генә туктый торганнардан түгел, шуннан да шүрләде.
– Кирәктер дә бит, ләкин һәр эшнең үз вакыты бар. Нинди ашыгыч эш чыкты ул кадәр?
– Әтисе, Айсылуны ат белән стансага илтеп куй инде, – хуҗабикәнең бу сүзе аны ярсытып кына җибәрде.
– Син дә кызың сүзен җөпләп торасыңмы? Башта миңа ни булганын аңлатыгыз, – дип кыза башлады. Ул ашап утырган кашыгын шап иттереп өстәлгә куйгач, ары нәрсә булыр дигәндәй, әниле-кызлы икеләнеп кенә сүз башладылар.
– Сәкинәнең улы Айдар фаҗигагә таруын ишеткәнсеңдер? – диде әнисе.
– Монда аның нинди кысылышы бар? – ата кешенең соравы коры яңгырады.
– Бар шул, бар. Ашыкма әле. Айсылу белән Айдар бик якын дуслар.
– Әти, – диде Айсылу авыр көрсенеп. – Без аның белән мәктәптән дус. Кыскасы, мин аны армиядән көтеп алдым, – кыз елар чиккә җитеп, күз карашын читкә алды.
– Күптән шулай диләр аны. Аягын кискәннәр аның. Гарип булып калса да ул сиңа кирәкме?
– Әйе, – Айсылу җавапны ышандырырлык итеп әйтте.
– Алай булгач, җитез генә киен. Председательнең улы кайткан, бүген кичке поездга чыга, дип сөйләнә иде. Хуҗаның айгыры шәп, стансага ярты сәгатьтә барып җитә, шуңа әле китеп өлгермәгәннәрдер. Төнлә йөргәнче, әле кузгалган яхшырак. Тиз генә керәм әле үзләренә, – дип өстәл артыннан торды да киенеп чыгып китте.
Кызу-кызу атлаганда ике елдан соң Айдар белән Уфада беренче очрашуны күз алдына китерде. Үзе яшәгән тулай торак ишеген ачып кергән егетне Айсылу танымый да торган иде. Ул нык үзгәргән, җитдиләнгән, солдат киеме үзенә бик килешә, элекке авыл малае түгел ул хәзер. Ирләр төсе кергән үзенә.
Айсылуга әти-әнисенә кайтып күренергә дә клубка иртәрәк чыгып китәргә иде. Хәзер әнисе, башта мунча кер, син кайтуга ягып куйган идем, соңыннан чыгарсың, дия башлаячак.
Айсылу шундый уйларга бирелеп килеп, авылга кайтып җиткәнен сизми дә калды. Кибеткә якынайганда үзеннән алда атлаучы күрше кызын танып алды. Кулларындагы азык тутырылган пакетлары авыр гына күрәсең, аларны әле бер кулына, әле икенчесенә күчерә.
– Сәрия, – дип кычкырган иде, тегесе борылып карады да әйберләрен җиргә куеп, Айсылуны көтә башлады.
– Нихәл, сыйныфташ? – дип ерактан ук авызын ерып каршы алды ул. – Әллә син дә мәктәп балалары кебек каникулга кайтып киләсеңме? – ди, үзе шырк-шырк көлә.
– Ару гына әле. Каникуллар югары уку йортларында соңрак була. Әле зачетлар биреп бетердем дә авылга кайтып килергә булдым, – дип җаваплады кыз.
– Мин бүген туган көнемне үткәрәм. Син дә кер яме. Сыйныфташлар булачак.
Айсылу бу сүзне ишетүгә шатланып куйды, димәк, Айдар да киләчәк.
– Керәм, керәм. Ярдәмләшергә кирәкме? Иртәрәк тә килә алам.
– Менә азык-төлеккә дип килгән идем, – сүз юктан сүз булсын, дигәндәй әйтеп куйды күрше кызы. – Беләсеңме, берничә егетебез армиядән дә кайтты бит. Аларны күрерсең. Вот үзгәргәннәр, әй. Танымассың да, армиягә киткәндә бала-чага кебек кенә иделәр, әле симпатичный егетләр булганнар да куйганнар. Авызыбызны ачып торсак, унынчыны да укып бетмәгән кызлар үзләренә каратачак аларны, – дип сөйләнә-сөйләнә Айсылу артыннан иярде.
– Айдар да кайтырга тиеш иде, – диде Айсылу, аның сүзләрен бүлдереп. – Аны күрдеңме? Вот ул үзгәргән...
– Син аның турында бер ни дә белмисеңмени? – диде Сәрия атлаган җиреннән туктап. – Ишеткәнсеңдер, дип уйлаган идем.
– Нәрсә ишетергә тиешмен? – Айсылуның йөрәге нидер сизенеп җилпенеп тибәргә тотынды.
– Ул авыр хәлдә хастаханәдә ята бит. Кичә әнисен күргән идем, исән калырмы улым, юкмы, дип елый. Ул Айдар янында, кирәкле әйберләрен алырга гына өйләренә кайткан иде.
– Ничек? Айдарга нәрсә булган? – Айсылу сабырсызланып күршесенә карады.
– Армиядән кайтып килгәндә поезддан сикереп төшеп калган, шунда аягы поезд тәгәрмәче астына эләккән, – Айсылуның телсез калуын күреп: – Алдашмыйм, валлаһи, – дип, сүзен җөпләде.
Айсылу мондый хәбәрне ишетермен, дип уйламаган иде ул. Озак кына Сәриягә карап торды. Алдашмыймы, янәсе. Чөнки аның холкын белә. Кеше ышандырып сөйли-сөйли дә, азак, шаярттым, дип шаркылдап көләргә тотына. Бу юлы җитди генә күренә, бер дә алдашканга охшамаган.
– Саташканда гел синең исемне телгә ала, ди. Айсылу улымның янына килсә, бәлки хушына килер иде, ди әнисе.
– Кайда ул? Нинди хастаханәдә?
– Уфага җибәргәннәр, ди бугай.
– Күрше, мин ашыгам, сине көтеп тормыйм инде, – дип, Айсылу авыр пакетларын чак күтәреп килгән күршесен калдырды да авылның икенче очындагы йортларына таба йөгерә-атлый китеп барды. Ашыгудан тиргә батып, өске киеменең төймәләрен ычкындырды. Башына кигән башлыгы артка таба шуып төшеп, чәчләре килеп чыкты. Аягы карда таеп китеп, берничә тапкыр егыла язды. Йөгерүдән арып, абына-сөртенә кереп килгән кызын тәрәзәдән күреп калган Тәслимә апа, берәр хәл булдымы әллә, дип, каршысына чыкты. Тыны кысылудан чак тын алган Айсылу исәнләшеп тә тормый:
– Әни, – диде дә озак кына бер ни әйтә алмый торды, аннан сүзләрен бүлеп-бүлеп: – Миңа хәзер үк кире Уфага китәргә кирәк.
– Ни дигән сүз ул? Шуннан кайтып килмисеңмени? – диде гаҗәпләнеп. Кызы җавап биреп тормый гына:
– Айдар турында берәр хәбәр ишетмәдеңме? – дип сорады.
Әнисе сүзне икенчегә борырга чамалап:
– Сыйныфташларыгыз армиядән кайта башлады, – диде, кызына яраткан егете үлем хәлендә ятуы турында хәбәр итүне кичектереп. Шуңа һәр сүзен уйлап, чамалап әйтте, күз карашы белән балакаеның күңел халәтен аңларга тырышты.
– Ишеткән идем, бәбекәем? Ул да хезмәтен бетереп кайткан. Берәрсе аның турында хәбәр ишеттердеме әллә? – диде.
– Әйе, — дип җавап бирде кыз һәм елап җибәрде. – Хәле бик начар, ди.
Айсылу әнисе артыннан өйгә керүгә утыргычка лып итеп утырды да, ниндидер карарга килеп, күзләренә төшкән чәчләрен җыйгандай итте, башлыгын матурлап киеп куйды. Аның киемнәрен төзәтүен күреп, аптырап карап торган әнисенә:
– Мин хәзер ук Айдар янына китәргә тиеш, – дип кабатлады.
– Кичкә таба кая барырга уйлыйсың? Якын ара түгел. Көне дә бик суык.
– Берәр нәрсә уйлап табармын әле. Әни, мин аның янында булырга тиешмен. Шуны аңлый аласыңмы? Саташканда гел минем исемне әйтә, ди.
– Балакаем, аңлыйм да. Кичкә таба юлга чыгып, ничек барып җитәргә уйлыйсың? Машиналар, автобуслар район үзәгенә иртән генә уза бит. Иртәгә иртән иртүк чыгарсың.
– Беләм, әни. Ул район үзәгендә генә түгел, Уфага алып киткәннәр, ди. Шулай да бер генә минут та кала алмыйм монда.
– Кызым, ашыккан ашка пешкән, ди. Башта чәй эчеп ал, бераз тынычланырсың. Бәлки, берәр нәрсә уйлап табарбыз, – дип, аш бүлмәсенә кереп китте дә шунда ук чәй табыны кора башлады.
Тышкы ишек ачылган тавыш ишетелде. Эштән кайтып килгән әтисе йортка керү белән әниле-кызлы аңа каршы чыкты. Йорт хуҗасы баш киемен сырган бәсләрне каккалап, бүреген чөйгә элеп куйды да:
– Кызым кайткан икән. Әйдә, кил әле үзеңне бер кочаклыйм, – дип кулларын сузган иде, – Тукта, салкын киемемне салыйм әле, – дип ашыкмый гына өстендәге киемне салды, салкын кулларын бер-берсенә ышкып, бераз җылыткач, Айсылуны бәләкәй баладай кочагына алды.
– Күптән кайттыңмы?
– Кайтып чишенеп кенә тора әле, – диде Тәслимә апа аның сүзен бүлеп. – Кулыңны ю да әйдә безнең белән чәй эчәргә утыр.
Ул, кул юып, өстен алмаштырып, өстәл артына килеп утырганчы байтак вакыт үтте. Тәслимә апаның кызына дип салган ашы суына башлаган иде. Ул аны кәстрүлгә бушатты да җылытырга куйды. Аналы-кызлы шул арада пышылдашып нидер сөйләшүен күргән ата:
– Нәрсә анда чыш-пыш киләсез? – диде кырыс кына килеп утырды.
Әнисе җавап бирергә ашыкмады.
– Әйдә, кайнар аш ашап ал. Көне буе эштә йөреп ачыккансыңдыр. Җылынырга да яхшы булыр, бүген бигрәк суытты, – дип, аның алдына парлары чыгып торган кайнар итле аш китереп утыртты.
– Сүзне икенчегә борма әле. Әй, шул гадәтеңне, сораганга җавап бирмисең, – дип сөйләнде әтисе ипигә үрелеп.
– Айсылу аптыратты әле, төнге поездга чыгам, – ди.
– Ни дигән сүз анысы. Әле генә кайтып кердең, – дип ата кеше сораулы караш белән кызына төбәлеп, ипи кисәген каерып икегә бүлде дә тәмләп аш ашый башлады.
– Яшьләрнең үз эшләре бар инде, – әнисе һаман үзенекен такылдады.
– Тапкансың монау чатлама суыкта. Яхшы хуҗа этен урамга чыгармас бу төнне. Шулай да аңлап бетмим әле сүзегезне, – дип каршы чыкты әтисе.
– Әти, миңа бүген китәргә кирәк, – башкасын әйтә алмады Айсылу, күзләренә яшь килеп тыгылды. Әтисе бер кабынып китсә, тиз генә туктый торганнардан түгел, шуннан да шүрләде.
– Кирәктер дә бит, ләкин һәр эшнең үз вакыты бар. Нинди ашыгыч эш чыкты ул кадәр?
– Әтисе, Айсылуны ат белән стансага илтеп куй инде, – хуҗабикәнең бу сүзе аны ярсытып кына җибәрде.
– Син дә кызың сүзен җөпләп торасыңмы? Башта миңа ни булганын аңлатыгыз, – дип кыза башлады. Ул ашап утырган кашыгын шап иттереп өстәлгә куйгач, ары нәрсә булыр дигәндәй, әниле-кызлы икеләнеп кенә сүз башладылар.
– Сәкинәнең улы Айдар фаҗигагә таруын ишеткәнсеңдер? – диде әнисе.
– Монда аның нинди кысылышы бар? – ата кешенең соравы коры яңгырады.
– Бар шул, бар. Ашыкма әле. Айсылу белән Айдар бик якын дуслар.
– Әти, – диде Айсылу авыр көрсенеп. – Без аның белән мәктәптән дус. Кыскасы, мин аны армиядән көтеп алдым, – кыз елар чиккә җитеп, күз карашын читкә алды.
– Күптән шулай диләр аны. Аягын кискәннәр аның. Гарип булып калса да ул сиңа кирәкме?
– Әйе, – Айсылу җавапны ышандырырлык итеп әйтте.
– Алай булгач, җитез генә киен. Председательнең улы кайткан, бүген кичке поездга чыга, дип сөйләнә иде. Хуҗаның айгыры шәп, стансага ярты сәгатьтә барып җитә, шуңа әле китеп өлгермәгәннәрдер. Төнлә йөргәнче, әле кузгалган яхшырак. Тиз генә керәм әле үзләренә, – дип өстәл артыннан торды да киенеп чыгып китте.
Айсылуны зур толыпка төреп утырттылар, янында яхшы тун киеп алган авыл хуҗалыгы рәисенең улы Раяз урын алды да:
– Шулай җылырак булыр, – дигән булып, кызга сыеныбрак утырды. Моны күреп, аларны ат белән илтергә чыккан күрше егете:
– Кияү белән кәләш шикелле утырасыз, – дип көлде.
– Күп салынма әле телеңә, – Раяз үзенең бик коры сөйләшүен аңлап, күрше кызга карап алды да: – Юраганың юш килсә, шушы атта безне ЗАГСка да алып барырсың, бәлки, – дигән булып, шаяруга шаяру белән җавап бирде. Үз уйларына чумган Айсылу аларның бу сүзләрен ишетмәде дә.
Пассажирлар һәр станция саен берәм-берәм поезддан төшә торгач, кеше калмады диярлек. Айсылу почмакка сыенып утырган да карашларын вагон тәрәзәсеннән караңгылыкка төбәгән. Анда бер ни дә күренми. Юлдан читтә яткан авылларның сирәк-мирәк утлары күренеп калуны исәпләмәсәң, бар дөнья караңгылыкка чумган. Ярты юлны узгач, бушап калган вагонда бернәрсәгә игътибар итми килгән кыз каршына Раяз күчеп утырды.
– Нәрсә эзлисең анда? Бернәрсә дә күренми бит. Бу суыкта хәтта бүреләр дә качып ята.
Бу сүзләр үзенә кагылганын аңлап, Айсылу йокысыннан уянган кешедәй дерт итте, ләкин бер ни дә дәшмәде.
– Карап-карап киләм дә, кай арада безнең күрше шулай чибәр булып үсеп җиткән әле, дип аптырап куям. Күрше генә булсаң да, ничек мин сине моңа кадәр күрмәгәнмен? – диде кызны сөйләндерергә тырышып. – Әле генә мәктәптә укып йөри идең, инде Уфа юлын да таптый башлагансың. Эшлисеңме, укыйсыңмы?
– Медицина институтында укыйм, – дип, теләр-теләмәс кенә җавап бирде кыз.
– Бигрәк чибәрсең, юлда йөргәндә егетләр урлый күрмәсен үзеңне.
Айсылу уңайсызланып кына елмаеп куйды да мамык шәлен тарткалап, аңа ныграк төренде. Раяз җитез генә хәрәкәт белән кыз янына ук күчеп утырды.
– Күрше, әллә өшисең инде, әйдә җылытам, – дип кызның биленнән кочып алды һәм аңа ныграк сыенды.
– Раяз абый, кирәкми, – Айсылу егетнең кулын үзенең биленнән алып куйды. – Мин өшемим. Болай гына төренәм.
– Раяз абый... – үпкәләгән тавыш чыгарып. – Мине алай картайтма әле. Раяз, дип эндәш.
– Уңайсыз, тел дә әйләнми. Балачактан абый, дип үскәч.
Раяз һаман бәйләнүен дәвам итте. Айсылуга карап килде дә, кызның битенә төшеп торган чәчен артка алып куйды.
– Минем Раяз абый түгел, шушы чибәрнең сөйгәне буласым килә, – дип кулларын тагын кызның биленә сузды, аны үзенә таба тартты. Бу юлы Айсылу таләпчән катгый тавыш белән:
– Раяз абый, ал кулыңны, – диде. Моңа кадәр кызлардан каршылык күрмәгән кеше каушап калгандай итте дә үзен кулга алып, көлеп җибәрде.
– Абау, куркыттың. Но... бу миңа ошый. – Күпмедер юк-бар сөйләнеп барганнан соң Раяз нәрсәнедер исенә төшергән кешедәй бераз уйланып утырды да: – Адресыңны бир әле. Яныңа барырмын. "Родина" кинотеатрында бик шәп фильм күрсәтәләр, диләр. Икәү кинога барыр идек, – диде.
– Раяз абый, рәхмәт. Сессия чоры, вакытым юк. Зачетлар биреп йөрим, аннан имтиханнар башлана. – Адресын күпме генә сораса да, бирмәде. – Хәтерләмим, онытканмын. Сессия чорында студентларга амнезия диагнозы куялар ул, мин дә шулай ахры, – дип шаяртты.
Поезддан төшкән халык белән бергә автобуслар тукталышына таба атлаганда Раяз читтәрәк торган такси янына барды да шофер белән сөйләшеп алгач, Айсылуны чакырып кул болгады. Кыз, юк кирәкми, дигән ишарә ясады да килеп туктаган автобуска таба ашыкты. Артыннан куып җиткән Раяз аның беләгеннән эләктереп туктатты.
– Кая ашыгасың? Туктап тор, – егетнең сүзләре борылып карарга мәҗбүр итте. – Әйдә минем белән, тиз генә җилдертеп илтеп куям. Минем фатирга барсак, тагын да яхшырак булыр, дөньям иркен. Синең кебек чибәрләргә урын табылыр. Тулай торагыңның ишеге барыбер бикле бу вакытта, – дип кайгыртучанлыгын да күрсәтте...
Раязның бу сүзләре Айсылуны шүрләтте генә. Әйтерсең, ул аны үзе белән көчләп алып китәргә җыена. "Бу бәйләнчектән ничек котылырга инде", – дип уйларга да өлгермәде, тукталыштагы автобус бер минут эчендә юлчылар белән шыгрым тулды. Айсылу да тиз генә алар арасына кереп тә басты. Аның бу җитезлегенә аптырап басып торган күрше егете кыз артыннан ишекләр шап итеп ябылганда:
– Рәхмәт, Раяз абый. Борчылма, – дигән сүзләр генә ишетте.
***
Айсылу икенче көнне шәһәр хастаханәләренә шалтырыта-шалтырата, Айдарны чак эзләп тапты. Күрергә килгәч, күпме генә үтенеп сораса да, аның янына реанимациягә кертмәделәр.
– Зинһар, бер генә минутка кертегез инде. Мин эндәшмәм, карап кына чыгам. Ул минем монда булганны белергә тиеш, – дип карады, ишетергә дә теләмәделәр.
– Ярар, хушына килгәч әйтербез.
– Юк. Ул әле ишетергә тиеш. Аңсыз ятса да, тоярга тиеш ул мине. – Ләкин табиблар нык тордылар. "Ярамый, дигәч, ярамый" иде аларның сүзе.
Күпмедер көтеп утыргач, Айдарның әнисе дә килде. Табиблар сораган әйберләрне шәфкать туташына тоттырды да Айсылу янына килеп утырды.
– Менә шулай... Ике ел буе, балам исән кайтуын сорап, аллаһка ялварып еладым. Безнең илдә сугыш юк, диләр, ә азмы билгесез сугышларда башын салганнар? – Ана ачынып язмышны каһәрли иде. – Минем улым да Карабахка эләкте. Аны кая җибәргәннәрен беркемгә хәбәр итмәделәр. Балам үзе дә кулына корал тоттыргач кына бу турыда белгән. Шул сугыштан исән-сау котылды, ә кайтып килгәндә бәлагә тарысын инде. – Сәкинә апа, язмышка күнми хәл юк, дигәндәй утырды. – Анда да бер вакыт безгә озак кына хәбәре булмады. Чак үлемнән калганын соңыннан белдек, артыннан эзләп баргач сөйләде. Әле килеп ул тагын үлем белән көрәшә. Язмыштан берәүнең дә кача алганы юк, дигәннәре шул микән ни?! – Ул бер ноктага карап тынып калды, авыр итеп көрсенде. – Аллаһы гомер биргәч, Карабахтан исән кайтты. Гомере булса, бу юлы да яхшы булыр, аллаһы бирсә. Баламны фәрештәләре сакласын инде, терелсен генә, – кайгысыннан бетеренгән Сәкинә апаның күз яшьләре инде кипкән, ул башкача елый алмый.
Аны берничә тапкыр Айдар янына керткәннәр икән.
– Башлыча хушсыз ята. Ара-тирә саташып алганда гел синең исемне кабатлый, – диде ул көрсенеп. – Монда утырма, Айсылу. Барыбер кертмиләр. Аллаһы бирсә, реанимациядән чыгаргач, янына килербез. Бар, кайт, балам, – дип китәргә кузгалды.
Айсылуның аяклары китү ягына атламады, җиңә алмады ул үзен. Табиблар көне буе бер кереп, бер чыгып йөрде. Эш көне тәмамлануга тегендә-монда йөрүчеләр кимегәч, реанимация ишеген бикләп үк куйдылар. Айсылу нишләргә белми ары-бире йөренә башлаган иде, сәгать сигезләр тирәсендә ишек ачылып, бер ак халатлы ханым чыгып килгәнен күренү белән кыз ишек тоткычына ук барып ябышты.
– Анда керергә ярамый, – арттарак калган шәфкать туташы ашыгып, аның юлын бүлде. – Әйткәнне аңларга да теләмисез.
– Анысын яхшы аңлыйм. Тик мин аның янына керсәм, уяныр кебек. Кертмәсәгез, аңа минем монда булганны гына әйтегез. Айсылу килгән, дип әйтегез.
Ләкин ул кызның ялварып соравына игътибар итәргә уйламады. Шулчак ишек ачылып китеп, олы яшьләрдәге табиб килеп чыкты.
– Ник алай шаулашасыз әле? Тавышыгыз әллә кая ишетелә.
– Керергә ярамый, дим. Ә ул тыңламый да, – дип акланырга тотынды кыз.
– Мине Хәбибуллин янына бер генә минутка кертегез әле, зинһар, – Айсылу үтенеп табибның күзләренә карады.
– Сеңлем, иртәдән бирле монда утырасың. Кайтарып җибәрә алмаганнар икән үзеңне. Син, Асия, бар керә тор. Минем сөйләшәсе сүзем бар, – дип шәфкать туташын реанимациягә кертеп җибәрде.
– Минем бер тәкъдим бар. Бүген мин дежурга калам. Сезне, башка табиблар кайтып киткәч, Хәбибуллин янына бер генә минутка кертәм. Ләкин таләбемне тыңлагыз: кереп чыккач, кайтып китәсез. Югыйсә, тиздән сезгә дә табиб ярдәме кирәк булыр.
***
Айсылу реанимация бүлмәсенә аяк очларына гына басып килеп кергәндә Айдар күзләрен йомып ята иде. Йөзенә карарга куркыныч. Битләре шешенгән, күз төпләре күгәргән. Башы бинт белән уралган. Тубыктан киселгән аягыннан бинт аша кан саркып чыккан. Икенчесе дә бинтка чорналган. Анысы җәрәхәтләнү генә җитмәгән, бик нык өшегән, туңа башлаган, дигән иде Сәкинә апа. Бу күренештән Айсылуның күз аллары караңгыланып китте. Шулай да тиз генә үзен кулга алды да кыюсыз гына Айдар яткан караватка якынайды.
– Айдар, бу мин – Айсылу. Мине ишетәсеңме? – дип пышылдады кыз, ә егет кыймылдамады да. Шунда кыз аның кулларын учына алып, аларны иреннәренә якын китерде.
– Айдар, уян, зинһар. Бу – мин, Айсылу, – дип кабатлады, битен егетнең битенә терәде. Аның температурасы югары, тәне янып килә. Шулчак Айдарның бармаклары бераз кузгалгандай итте, көрсенеп куйды, аның артыннан керфекләре дерелдәшеп алды. Күпмедер шул халәттә яткач, авырлык белән керфекләрен күтәреп, күзен ачты. Кипкән иреннәрен ялап алды. Нидер әйтергә теләде, теле тыңлашмады. Тырыша торгач, сүзе чак аңлашылды.
– Айсылу, – диде дә күзләрен тагын йомды. Аның артыннан авыр итеп ыңгырашып куйды. – Бу чыннан да синме?
– Мин, мин, Айдар. Әниең дә, мин дә сине палатага чыгарганны көтәбез. Тизрәк терел.
Айсылу янында басып торган дежур табиб:
– Менә, бик яхшы. Хәбибуллин һушына килде бугай. Сез хәзер зинһар чыгып торыгыз, – дип кызны ишек ягына юнәлтте. – Кеше терелтерлек сәләт булгач, сез аңа аякка басырга да ярдәм итегез инде, ташламагыз. Янына көн дә килеп йөрегез, – диде.
Гүзәл ГЫЙЛЬМЕТДИНОВА
– Шулай җылырак булыр, – дигән булып, кызга сыеныбрак утырды. Моны күреп, аларны ат белән илтергә чыккан күрше егете:
– Кияү белән кәләш шикелле утырасыз, – дип көлде.
– Күп салынма әле телеңә, – Раяз үзенең бик коры сөйләшүен аңлап, күрше кызга карап алды да: – Юраганың юш килсә, шушы атта безне ЗАГСка да алып барырсың, бәлки, – дигән булып, шаяруга шаяру белән җавап бирде. Үз уйларына чумган Айсылу аларның бу сүзләрен ишетмәде дә.
Пассажирлар һәр станция саен берәм-берәм поезддан төшә торгач, кеше калмады диярлек. Айсылу почмакка сыенып утырган да карашларын вагон тәрәзәсеннән караңгылыкка төбәгән. Анда бер ни дә күренми. Юлдан читтә яткан авылларның сирәк-мирәк утлары күренеп калуны исәпләмәсәң, бар дөнья караңгылыкка чумган. Ярты юлны узгач, бушап калган вагонда бернәрсәгә игътибар итми килгән кыз каршына Раяз күчеп утырды.
– Нәрсә эзлисең анда? Бернәрсә дә күренми бит. Бу суыкта хәтта бүреләр дә качып ята.
Бу сүзләр үзенә кагылганын аңлап, Айсылу йокысыннан уянган кешедәй дерт итте, ләкин бер ни дә дәшмәде.
– Карап-карап киләм дә, кай арада безнең күрше шулай чибәр булып үсеп җиткән әле, дип аптырап куям. Күрше генә булсаң да, ничек мин сине моңа кадәр күрмәгәнмен? – диде кызны сөйләндерергә тырышып. – Әле генә мәктәптә укып йөри идең, инде Уфа юлын да таптый башлагансың. Эшлисеңме, укыйсыңмы?
– Медицина институтында укыйм, – дип, теләр-теләмәс кенә җавап бирде кыз.
– Бигрәк чибәрсең, юлда йөргәндә егетләр урлый күрмәсен үзеңне.
Айсылу уңайсызланып кына елмаеп куйды да мамык шәлен тарткалап, аңа ныграк төренде. Раяз җитез генә хәрәкәт белән кыз янына ук күчеп утырды.
– Күрше, әллә өшисең инде, әйдә җылытам, – дип кызның биленнән кочып алды һәм аңа ныграк сыенды.
– Раяз абый, кирәкми, – Айсылу егетнең кулын үзенең биленнән алып куйды. – Мин өшемим. Болай гына төренәм.
– Раяз абый... – үпкәләгән тавыш чыгарып. – Мине алай картайтма әле. Раяз, дип эндәш.
– Уңайсыз, тел дә әйләнми. Балачактан абый, дип үскәч.
Раяз һаман бәйләнүен дәвам итте. Айсылуга карап килде дә, кызның битенә төшеп торган чәчен артка алып куйды.
– Минем Раяз абый түгел, шушы чибәрнең сөйгәне буласым килә, – дип кулларын тагын кызның биленә сузды, аны үзенә таба тартты. Бу юлы Айсылу таләпчән катгый тавыш белән:
– Раяз абый, ал кулыңны, – диде. Моңа кадәр кызлардан каршылык күрмәгән кеше каушап калгандай итте дә үзен кулга алып, көлеп җибәрде.
– Абау, куркыттың. Но... бу миңа ошый. – Күпмедер юк-бар сөйләнеп барганнан соң Раяз нәрсәнедер исенә төшергән кешедәй бераз уйланып утырды да: – Адресыңны бир әле. Яныңа барырмын. "Родина" кинотеатрында бик шәп фильм күрсәтәләр, диләр. Икәү кинога барыр идек, – диде.
– Раяз абый, рәхмәт. Сессия чоры, вакытым юк. Зачетлар биреп йөрим, аннан имтиханнар башлана. – Адресын күпме генә сораса да, бирмәде. – Хәтерләмим, онытканмын. Сессия чорында студентларга амнезия диагнозы куялар ул, мин дә шулай ахры, – дип шаяртты.
Поезддан төшкән халык белән бергә автобуслар тукталышына таба атлаганда Раяз читтәрәк торган такси янына барды да шофер белән сөйләшеп алгач, Айсылуны чакырып кул болгады. Кыз, юк кирәкми, дигән ишарә ясады да килеп туктаган автобуска таба ашыкты. Артыннан куып җиткән Раяз аның беләгеннән эләктереп туктатты.
– Кая ашыгасың? Туктап тор, – егетнең сүзләре борылып карарга мәҗбүр итте. – Әйдә минем белән, тиз генә җилдертеп илтеп куям. Минем фатирга барсак, тагын да яхшырак булыр, дөньям иркен. Синең кебек чибәрләргә урын табылыр. Тулай торагыңның ишеге барыбер бикле бу вакытта, – дип кайгыртучанлыгын да күрсәтте...
Раязның бу сүзләре Айсылуны шүрләтте генә. Әйтерсең, ул аны үзе белән көчләп алып китәргә җыена. "Бу бәйләнчектән ничек котылырга инде", – дип уйларга да өлгермәде, тукталыштагы автобус бер минут эчендә юлчылар белән шыгрым тулды. Айсылу да тиз генә алар арасына кереп тә басты. Аның бу җитезлегенә аптырап басып торган күрше егете кыз артыннан ишекләр шап итеп ябылганда:
– Рәхмәт, Раяз абый. Борчылма, – дигән сүзләр генә ишетте.
– Зинһар, бер генә минутка кертегез инде. Мин эндәшмәм, карап кына чыгам. Ул минем монда булганны белергә тиеш, – дип карады, ишетергә дә теләмәделәр.
– Ярар, хушына килгәч әйтербез.
– Юк. Ул әле ишетергә тиеш. Аңсыз ятса да, тоярга тиеш ул мине. – Ләкин табиблар нык тордылар. "Ярамый, дигәч, ярамый" иде аларның сүзе.
Күпмедер көтеп утыргач, Айдарның әнисе дә килде. Табиблар сораган әйберләрне шәфкать туташына тоттырды да Айсылу янына килеп утырды.
– Менә шулай... Ике ел буе, балам исән кайтуын сорап, аллаһка ялварып еладым. Безнең илдә сугыш юк, диләр, ә азмы билгесез сугышларда башын салганнар? – Ана ачынып язмышны каһәрли иде. – Минем улым да Карабахка эләкте. Аны кая җибәргәннәрен беркемгә хәбәр итмәделәр. Балам үзе дә кулына корал тоттыргач кына бу турыда белгән. Шул сугыштан исән-сау котылды, ә кайтып килгәндә бәлагә тарысын инде. – Сәкинә апа, язмышка күнми хәл юк, дигәндәй утырды. – Анда да бер вакыт безгә озак кына хәбәре булмады. Чак үлемнән калганын соңыннан белдек, артыннан эзләп баргач сөйләде. Әле килеп ул тагын үлем белән көрәшә. Язмыштан берәүнең дә кача алганы юк, дигәннәре шул микән ни?! – Ул бер ноктага карап тынып калды, авыр итеп көрсенде. – Аллаһы гомер биргәч, Карабахтан исән кайтты. Гомере булса, бу юлы да яхшы булыр, аллаһы бирсә. Баламны фәрештәләре сакласын инде, терелсен генә, – кайгысыннан бетеренгән Сәкинә апаның күз яшьләре инде кипкән, ул башкача елый алмый.
Аны берничә тапкыр Айдар янына керткәннәр икән.
– Башлыча хушсыз ята. Ара-тирә саташып алганда гел синең исемне кабатлый, – диде ул көрсенеп. – Монда утырма, Айсылу. Барыбер кертмиләр. Аллаһы бирсә, реанимациядән чыгаргач, янына килербез. Бар, кайт, балам, – дип китәргә кузгалды.
Айсылуның аяклары китү ягына атламады, җиңә алмады ул үзен. Табиблар көне буе бер кереп, бер чыгып йөрде. Эш көне тәмамлануга тегендә-монда йөрүчеләр кимегәч, реанимация ишеген бикләп үк куйдылар. Айсылу нишләргә белми ары-бире йөренә башлаган иде, сәгать сигезләр тирәсендә ишек ачылып, бер ак халатлы ханым чыгып килгәнен күренү белән кыз ишек тоткычына ук барып ябышты.
– Анда керергә ярамый, – арттарак калган шәфкать туташы ашыгып, аның юлын бүлде. – Әйткәнне аңларга да теләмисез.
– Анысын яхшы аңлыйм. Тик мин аның янына керсәм, уяныр кебек. Кертмәсәгез, аңа минем монда булганны гына әйтегез. Айсылу килгән, дип әйтегез.
Ләкин ул кызның ялварып соравына игътибар итәргә уйламады. Шулчак ишек ачылып китеп, олы яшьләрдәге табиб килеп чыкты.
– Ник алай шаулашасыз әле? Тавышыгыз әллә кая ишетелә.
– Керергә ярамый, дим. Ә ул тыңламый да, – дип акланырга тотынды кыз.
– Мине Хәбибуллин янына бер генә минутка кертегез әле, зинһар, – Айсылу үтенеп табибның күзләренә карады.
– Сеңлем, иртәдән бирле монда утырасың. Кайтарып җибәрә алмаганнар икән үзеңне. Син, Асия, бар керә тор. Минем сөйләшәсе сүзем бар, – дип шәфкать туташын реанимациягә кертеп җибәрде.
– Минем бер тәкъдим бар. Бүген мин дежурга калам. Сезне, башка табиблар кайтып киткәч, Хәбибуллин янына бер генә минутка кертәм. Ләкин таләбемне тыңлагыз: кереп чыккач, кайтып китәсез. Югыйсә, тиздән сезгә дә табиб ярдәме кирәк булыр.
– Айдар, бу мин – Айсылу. Мине ишетәсеңме? – дип пышылдады кыз, ә егет кыймылдамады да. Шунда кыз аның кулларын учына алып, аларны иреннәренә якын китерде.
– Айдар, уян, зинһар. Бу – мин, Айсылу, – дип кабатлады, битен егетнең битенә терәде. Аның температурасы югары, тәне янып килә. Шулчак Айдарның бармаклары бераз кузгалгандай итте, көрсенеп куйды, аның артыннан керфекләре дерелдәшеп алды. Күпмедер шул халәттә яткач, авырлык белән керфекләрен күтәреп, күзен ачты. Кипкән иреннәрен ялап алды. Нидер әйтергә теләде, теле тыңлашмады. Тырыша торгач, сүзе чак аңлашылды.
– Айсылу, – диде дә күзләрен тагын йомды. Аның артыннан авыр итеп ыңгырашып куйды. – Бу чыннан да синме?
– Мин, мин, Айдар. Әниең дә, мин дә сине палатага чыгарганны көтәбез. Тизрәк терел.
Айсылу янында басып торган дежур табиб:
– Менә, бик яхшы. Хәбибуллин һушына килде бугай. Сез хәзер зинһар чыгып торыгыз, – дип кызны ишек ягына юнәлтте. – Кеше терелтерлек сәләт булгач, сез аңа аякка басырга да ярдәм итегез инде, ташламагыз. Янына көн дә килеп йөрегез, – диде.
Тәмам.
