Урланган яшьлек

Авыл, соңгы көннәрен яшәгән карт корткадай. Үләр алдыннан ул да җиңеләеп китә, ди. Монда да йортлар буш, кыегайган. Шулай да үткәннәрен, бала чакларны сагынып кайтучылар очрап тора. Җәй җитүгә исән калган хәллерәк авылларда сабантуйлар башлана. Ераклардан сирәк кайтучылар авылларының бетеп баруын күреп, кая барырга белмичә аптырап, урам уртасында боргаланалар. Күршедә элеккеге ачык йөзле карчыклар да калмаган, кая карама кадакланган тәрәзәләр. Адәмнән дә биегрәк алабута, кычыткан баскан ишек алларына керү куркыныч. Кемдер нигезенә утырып елый. Алар бит туганнарын, яшьлек дусларын күрербез, күчтәнәчләр белән чәй эчәрбез, дип, сабан туена кайтканнар иде. Кая китеп беткән бу халык?
Ирекнең дә инде унбиш-егерме еллап авылга кайтканы юк иде. Яшь чагында армиядән кайту белән Себергә ничек чыгып киткән булса, шуннан бирле күренгәне булмады, эссез югалды дисәң дә була. Менә ул да кайтты. Кайтты да аптырашка калды. Югыйсә, әллә нинди матурлыклар вәгъдә итеп, юл буе балаларына авылының матурлыгы, балыкка бай күлләре, җиләкле урманнары турында сөйләп, кызыктырып алып кайтты бит. Әти-әнисе ничек шатланып каршы алачагын, көн дә җылы сөт, сыек кына итеп аертылган сөт өстен күз алдына китергән иде. Кыям абзый үтеп барган җиреннән туктап, аларга текәлде.
- Кунаклар кайткан икән, ялгышмасам, Фәтхи малае булырга тиеш. Бик атаңа охшагансың, - диде. Ирек килеп күреште.
- Исәнме, Кыям абзый. Белмисеңме, безнекеләр кая китеп беткән, әллә берәр якка күченеп киттеләрме? Болай булмый бит инде, бөтен авыл буш.
- Эх, малай актыгы, йөргән Себер далаларыңа телеграм килмәдемени, әллә кайтып торырга ераксындыңмы? Көтте анаң белән атаң, бик көтте. Соңладыгыз шул инде. Син бит төпчек, йорт хуҗасы, атаң өйне сиңа яздырып калдырды. Халык кайда, дисең, яртысы - зиратта, яртысы - шәһәрдә. Синекеләр дә сине, оныкларын көтә-көтә мәңгелек йортка күченеп киттеләр. Эх, мәрхәмәтсез сез, балалар.
- Башка сыймый, әни дә, әти дә юк. Кая китте элеккеге авыл?
- Кая китсен? Синең шикелле Себергә китте дә онытты. Ә кемдер кайтасы килсә дә, кайталмый, шунда картайдылар. Менә син дә кайттың да, балаларыңны күрсәтеп, сөендерергә соңга калдың. Абыең атаңнардан да алдарак теге дөньяга күчте. Картларны соңгы юлга озатырга берегез дә калмады. Каберләренең рәшәткәләре дә юк. Мин каккан такта торса гына инде.
- Нишләргә соң инде, Кыям абзый, кая барырга?
- Келәткә кереп, чалгыны тап. Яхшылап кычытканнарны чап, тәрәзәләрнең тактасын ал, аны мин генә кагып куйган идем. Килен өйне юып чыгарсын, тәрәзәләрне ачып, өйне җилләтегез. Бу бит синең туган йортың, ялгыз, караучысыз рәнҗеп утыра. Кич, су буена җыелып, балык шулпасы пешерербез. Менә шул булыр сабантуй. Ярый, китим, минем дә балалар кайта, йомышың төшсә кер, ярдәм итәрмен.
Сабантуй өмет итеп кайтучылар сирәк кенә булса да, күренеп калды. Кая барсыннар, су буена төшеп, булдыра алган кадәр табын кордылар. Кыям абзыйның балалары җыелып кайттылар, биш бертуган, һәр кайсысында икешәр-өчәр бала. Шашлыкка ит алып кайтканнар. Камил белән Фәрит, алдан барып, су буенда урын әзерләделәр. Салиха, хуҗаларча өй уртасына басып, кемгә бәйләнергә белмичә, өстән аска карап, башкаларны күзәтте. Койма аркылы арлы-бирле йөргән Зөһрә белән Мәрьямне дә күз уңыннан ычкындырмады. Яныннан йөгерә-атлый үтеп барган кече киленне беләгеннән эләктереп алды да:
- Әнә кара, күрәсеңме әрмән калдыгы - Зөһрәне? Камилең гомер буе шуңа гашыйк, хәзер дә юкка гына кайтып йөрмидер әле, - диде, куллары белән биленә таянган килеш горур гына. Килен барган җиреннән абынып китте, кая барганын онытты. Салиха канәгать иде, мая салынды. Камилгә юл ябылачак, аның планы буенча, бу йорт аныкы булырга тиеш. Шулвакыт кап-кара кечкенә малай йөгереп килеп керде.
- Кия бабай, Кия бабай, - дип, өйгә үк кереп китте.
- Кара, кара, теге әрмән калдыгын, үрчиләр тәки. Анда тагын нинди хатын йөри соң? - дип, Салиха, коймага якынрак килеп, күзәтә башлады, тик танымады. Кара малай кармагын күтәргән килеш Кыям бабайны эзләде. Күл буеннан нәрсәгәдер кайткан Камил, малайны күтәреп алып сөя-сөя:
- Кия бабай балыкта бит, Эмил. Әйдә минем белән, - дип, үзе белән ияртеп алып

14:17

китте. Салиха шундук, киленне чакырып чыгарып.
- Әнә, әйттем бит мин сиңа. Баласы да аныкы түгелме икән әле? - Яшь киленнең кәефе кырылды, күзләренә яшь тулды, бәйрәм кайгысы китте. Хатыннар, өйдә ризыклар әзерләп, озатып тордылар, ирләр, су буенда җыелып, табын кордылар. Сафиянең дә балалары кайткан, алар да су буена тартылды. Кыямның уртанчы кияве гармунын тартып җибәрде:
- Су буена килсәң иде, уйларымны белсәң иде... - Гармун гармун инде, ансыз ничек бәйрәм булсын, ди. Олылар гармунга кушылып җырладылар, балалар чыр-чу килеп чабыштылар. Кыям абзый Зөһрәләрне дә кеше белән бергә бәйрәм итәргә чакырды. Алар да әнисе белән, үз күчтәнәчләрен алып ашыкмый гына су буена төштеләр, табындагы халыкка килеп кушылдылар. Зөһрәнең улы Кыям карттан бер дә ерак китми, я җайлап кына алдына менеп утыра, я, торып, йөгереп килә. Фәрит белән Камил ит кыздыра-кыздыра нәрсә турындадыр бик кызу план коралар. Кая барырга аптырап утырган Ирек тә гаиләсе белән килеп җитте. Беррәттән Сафиянең дә балалары табын корып җибәрделәр.
Киң күңелле Кыям карт барысын да үз табынына чакырды. Авылга халык кайтып җыелу аның өчен зур шатлык, үзе бер бәйрәм иде. Әхмәр дә тын гына Мәрьям артына килеп чүгәләде. Салиха, табын янына җыелган халыкка карап, шартлар хәлгә җиткән иде. Тик бүген Фәрит белән Камилнең күңел күтәренкелеген беркем дә җимерә алмас, алардан да бәхетлерәк кеше юк иде кебек. Өстәл янына килеп утыргач:
- Әти, әйдә башлап җибәр безнең сабантуйны. Син хәзер бу авылда иң олы кеше, - дип, Фәрит әтисенә сүз бирде.
- Балалар, туган нигезегезне онытмагыз. Менә әле Фәрит белән Камил монда каз фермасы ачабыз, диеп сөендерделәр. Бәлки авылыбыз шулай кабат элеккеге кебек гөрләп яшәп китәр. Суы, кырлары, урманы бар, моннан да матур җир беркайда юктыр.
- Һәй бабай, нишләп булмасын, ди? Син әнә Төркиягә барып кара, ват анда матурлык. Кышы да, кар-бураны да юк, юллары асфальт. Җимешләрнең ниндие генә юк. Бездә монда нәрсә бар, саздан башка, - дип, Салиханың утызга җитеп килә торган өйләнми йөргән кече улы бабасы белән сүз көрәштерә башлады.
- Куй, улым, телеңне әрәм итеп аңлатып та маташма. Ни күргән соң алар шушы бака күленнән башка? - дип, Салиха да, үз белдеклеген кыстырып, улын куәтләде. Кыям карт баш селкеп куйды.
- И-и балалар, исегез киткән иске чикмәнгә, ул бит кеше иле. Ә сез менә үз илегездә шундый матурлык ясый алмыйсызмы, шушы юлларны төзәтә алмыйсызмы? Ел саен каргана-каргана кайтасыз, төрек малайларыннан ни җирегез белән ким, алар эшләгәнне сез эшли алмыйсызмы? И балалар, кеше илендә олтан булганчы, үз илеңдә солтан бул. Менә, Ирек, син дә, кайт та эш башла. Син бит бик башлы малай идең. Син институт бетергәч ничек горурланды әтиең синең белән. Улым кайтыр, шул авылны күтәрер, дип хыялланды, ә син киттең дә югалдың. - Кыям абзый, оныгына карап, - син, улым, кеше дөньясына кызыкма, үзеңнекен булдыр. Күпме кызыксаң да кешенеке синеке булмас. Син кайда эшлисең әле? - Салиха:
- Нәрсә, әти, минем балама бәйләндең? Кайда эшләсә дә сиңа барыбер түгелмени? - дип чәчрәп чыкты. Барысы да тынып калдылар.
Апа, нәрсә чәпчисең әле шулчаклы? Ул бала түгел, утыз яшьлек ир-егет, һаман беркайда эшләми, сезнең сыртта утыра. Әтигә тавыш күтәрмә, синең моңа хакың юк, - дип, Фәрит әтисен якларга тырышты. Салиха бәйдән ычкынган эттәй кызып китте.
- Минем баламнан көлмәкчесезме? Табынга кемнәрне җыйгансыз, карагыз, уйнаштан туган әрмән калдыклары, гомергә айнымаган исерек Әхмәр, Сафия сөяркәсе ыбыр-чыбыры белән. Бер генә дә юньле кеше юк бит монда. - Кыям картның йөзе агарып китте. Баласы өчен оят иде аңа.
- Бәйрәмнең ямен җибәрмә, - диде ул, көчкә телен әйләндереп. Барысы да Кыям картка текәлделәр.
- Ай, Аллам, нишлисең, Салиха, атаңны үтерәсең бит? - дип, Сафия карчык нишләргә белмәде.
- Борчыласыңмы сөяркәң өчен? Әни әйткән иде, гомер буе Сафияне яратты, дип. Гомер буена икесенең арасында тордың, кортка. - Табынның яме китте. Салиха җирдә табын корып утырган туганнарын, күршеләрен, авылдашларын, пычрак белән күмәргә теләгәндәй, аягүрә торып басты. Камил дә түзмәде.
- Апа, утыр матур гына, кунак була бел, ошамый икән, кайтып, өйдә утыра аласың, - дип куйды, тавышын күтәрми генә. Тик Салиха тыныч кала алмады:

- Сине дә беләм, ник авылга кайтырга җыенганыңны. Гомер буе шушы әрмән калдыгы - Зөһрә, дип, авыз суың корыды. Бу малай да синеке түгелме икән әле, атасы кайда соң, ә? - диде, Зөһрәгә таба иелә төшеп. Зөһрә нишләргә дә белмәде, мондый уй башына да килеп карамаган яшь хатынга Камилнең гаиләсе алдында оят иде. Камилнең хатыны, күз яшьләренә буылып, башын аска иеп кенә утырды. Камил өчен бу - гомер буена йөрәк түренә яшереп саклаган чиста мәхәббәтен җиргә салып таптау белән бер иде. Ул бер агарды, бер күгәрде. Зөһрә алдында да, җыелган туганнары, күршеләре алдында да оят иде аңа. Әйтерсең, апасы, аның янган йөрәген күтәреп, баш очында болгап тора. Табын тирәли утырган халык ни торып китәргә, ни калырга кыенсынып, әсир төшкәндәй утыра бирделәр. Салиханың ире, җитте сиңа, утыр, дип караган иде дә, тик кенә утыр, хөрәсән токсае, дигән, мыскыллы сүзләр генә ишетте. Шулчак көтмәгәндә Мәрьям урыныннан торып басты да, Салиханың артыннан килеп, чәченнән урап тотты, бөтен көче белән тез астына тибеп җибәрде. Салиха кычкырып җиргә тезләнде.
- Гафу үтен атаңнан, минем баламнан, - дип, каты гына җилтерәтеп алды. Таза гәүдәле Салиха янында, кечкенә генә Мәрьямгә шаккаттылар. Ләкин берәү дә урыныннан селкенмәде. Салиха башын тотып чәбәләнде. - Син, кабахәт, кем соң әле монда бөтен кешене пычратырга? Кыям абзый, гафу ит, колагыңны яп, йөрәгең күтәрмәс, балаңның вәхшилегенә. Минеке әрмәнме, кемме - исән, ә синеке кара урман артындагы чуаш авылында. Оныттыңмыни, җиде айлык корсагың белән чуаш карчыгына килгәнеңне? Син бит аны тереләй елатып, көзге яфраклар белән күмеп киттең. Исеңдәме, фахишә? Синеке кемнән иде? Ни хакың бар кеше мыскылларга, җир бит? - дип Мәрьям Салиханы чәченнән су буена сөйрәде, килеп җиткәч, - бар, пычрагыңны юып чык, - дип суга төртеп җибәрде. Халык, телсез калып, бу кыямәтне күзәтте. Салиха суда чәбәләнә-чәбәләнә, акырып еларга тотынды.

Салиханың ире, ишеткәннәрдән аптырап, башын селкеде. Акрын гына урыныннан торды да машинасына утырып кайтып ук китте. Беркем дә аны туктатырга уйламады, бары күзләре белән артыннан озатып кына калды. Салиханың малае, һушына килеп:
- Мам, ты че, это правда? Вот дура. Әти, подожди, я с тобой, - дип, машина артыннан йөгерде. Салиха һаман акырып елый иде. Кырын эш кырык елдан соң да беленә шул. Кыям карт та башын аска иеп утыра бирде. Мәрьям, табын янына килеп, оныгын күтәреп алды.
- Әйдә, Зөһрә балам. Гафу итегез, кем дә булса моны урынына утыртырга тиеш иде. Ә син, балам, тыңлама аның ишеләрне, - диде, Камилнең хатынына карап, - Салиха туганнарын гына түгел, бөтен күршеләрне талаштырып, юкка чыгарачак.
Зөһрә әнисе артыннан иярде. Матур гына башланып киткән көн әрәм булды. Туганнарның елына бер очрашып, хәл-әхвәл белешә, туган нигезгә ата-ана янына, аларның җылысына сыена торган көн - гасырлар буена килгән матур бәйрәм бер кара эчле кеше аркасында чәлпәрәмә килде. Мәрьям урманга таба борылды.
- Әйдә, улым, чәчкә болынында йөреп, күбәләкләр куып кайтыйк әле. Әнә күбәләкләр ничек очып уйный, син дә бар, йөгер.
Зөһрә әнисеннән ничек сорарга белми, ияреп бара бирде. Бу үч алу идеме, әллә башка сәбәбе бармы, ул аңламады.
- Әни, син чынлап күрдеңме, әллә... Кыям абзый кызганыч, йөрәге күтәрсә ярар иде дә.
- Әйе, Кыям абзый кызганыч, тик үзәккә үтте. Бәбәйләгәнче мине күпме мыскыл итте. Урамга чыгар хәл юк, бөтен дөньяны ярып, әрмәннәр калдыгы, дип кычкырды. Ә үзе... Мин урманда ике ел яшәгәч килде ул, мине танымады. Мин бит битемне каплап йөри идем. Елый-елый әбигә ялынып, корсагын төшертте. Баласы тере туды, тугач та елый башлады. Әби, балаңны алып кит, теләсә кая куй, диде. Ул башындагы яулыгына төрде дә урманга кереп китте. Мин артыннан күзәтә киттем. Бер агач төбен тырный алган чаклы тырнады да, баланы шунда салып, яфракка буталган җир белән томалап, торып йөгерде, әйтерсең, баласы артыннан куып җитүдән курыкты. Җилсез тыныч көн иде. Баланың елаган тавышы ишетелеп торды. Мин каезлап алдым да яулыкны сүтеп карадым, кыз бала, әй елый сабый. Мәңге онытмам, сине тапкандай булдым. Кире әбигә алып кайттым, үзем калтырыйм, әби куып чыгарыр, дип куркам. Әби сүзсез генә миңа карап торды да: "Моннан сигез чакрымда чуаш авылы бар. Авыл читендә бер яңа йорт тора, балалары юк, бик бала телиләр. Миңа да ярдәм сорап килгәннәр иде, тик Аллаһ эше. Менә шушы булыр аларның шатлыгы да, бәхете дә. Илтеп сал ишек төпләренә, үзеңне кеше күрмәсен", - дип, чыгарып җибәрде. Баланың ашыйсы килә, әй елый. Мин шул авылга барып җиткәнче йөгердем, үзем, Аллага ялынып-ялварам, гөнаһларымны кичерүне сорап еладым. Әби кәрт ача иде. Мин гел шул бала турында сорый идем. Әй шатланалар, әй яраталар, бәхетле бала булып үсәчәк, диде. Кызым, бәлки шул коткарган бала хакына мин бүген үзем дә сезнең белән бәхетледер. - Мәрьям күз яшьләрен сөртә-сөртә елый иде. Эх, бу язмышны... Белеп һәм белми торган ялгышларым, гөнаһларым шушы бәхетемне тартып алмаса гына ярар иде, балакайларым.

Ерак түгел генә каенга сөялеп, Әхмәр уйга чумып басып тора. Ул ерак та китми, якын да килергә батырчылык итми. Аның да бәхеткә хакы бардыр, күңеле түрендә өмет яшидер. Тик ул барысын да ничек яңадан башларга белми җәфа чигә. Олыгайгач, балалык белән кылган хата аркасында гомере эчкечелек белән заяга узганын аңлады ул. Кайчандыр үз-үзенә кул селтәп яшәгән кеше дә, уянып китеп, аз булса да бәхеткә өметләнә һәм шул өмет яңадан яшәтә. Ул хәзер Мәрьямнең күләгәсенә әйләнде. Мәрьям дә аны кумый, чакырып чәй эчерә, ләкин сөйләшергә генә сүз таба алмый.
Беркөнне Кыям абзый Әхмәргә:
- Өйләнергә кирәк сиңа. Эчүеңнән котылдың, кулың да эшкә бара. Ник өйләнеп, хатын куенында җылы аш ашап ятмаска, ә? Уйлап кара әле. Башта йортыңны тәртипкә сал, ул җимереккә беркем дә килмәс. Сынап кара бәхетеңне, әле соң түгел бит, - диде.
- Мәрьям барырмы икән? Башка хатын кирәкми миңа, - дип куйды Әхмәр.
Бу сөйләшүдән соң Әхмәр бөтенләй юкка чыкты, килми дә, күренми дә башлады. Мәрьям дә аның йорт тирәсендә чуалуына күнеп киткән иде булса кирәк, юксынудан капка төбенә чыгып, күзләре белән гел Әхмәрне эзләде.

(Дәвамы бар.)