Язмыш сынавы

Ба­ла уя­нып, елар­га, мыш­кыл­дар­га то­тын­ды. Җиң­ги ба­ла яны­на бар­мак­чы бу­лып си­ке­реп тор­ды.
– Утыр, җиң­ги! – дип кыч­кыр­ды Рөстәм. Җиң­ги ти­ешле ке­ше шым гы­на ки­ре уры­ны­на утыр­ды, бер иренә, бер
Рөстәмгә ка­ра­ды. Ба­ла ныг­рак елар­га то­тын­ды. Гүзәл ба­ла
яны­на бар­ма­ды. Рөстәм дә куз­гал­ма­ды. – Җиң­ги, ба­ла­ны ни
белән туй­ды­ра­сың, күрсәт, өйрәт нәрсә эшләргә икән­не.
Ил­шат абый­сы ка­тыш­ма­ды, урт сөяклә­рен чәй­ни-чәй­ни
түз­де. Хә­зер бу­ран баш­ла­на­сы кү­ре­неп то­ра. Гүзәлгә әти­сенең, абый­ла­ры­ның ка­ты ка­гыл­га­ны юк. Ил­шат абый­сы аны
як­лар­га ти­еш, бигрәк тә ба­ла­ны бү­ген үк алып китәргә тиешләр. Ан­нан Рөстәм­не дә ку­ып чы­га­ра­сы гы­на ка­ла. Мон­да
аның бер нәрсә­се дә юк. Абый­сы бар­ма­гын күтәр­де.
– Менә нәрсә, иртәгәдән ба­ла­ны иртән безгә ки­терә­сең.
Җиңгәң бездә ка­рый, кич эштән кай­тыш­лый алып кай­та­сың.
Ә син, се­ңелк­әем, инс­ти­тут­ка укыр­га йө­ри­сең. Сес­си­ялә­реңне бир­дең­ме яңа ел­га чак­лы, синнән со­рыйм? – Гүзәл ба­шын
ас­ка иде. – Ярый, иртәгә ба­рып тик­ше­реп кай­тыр­мын. Ка­ра
аны, укы­мый да, эшлә­ми дә, ба­ла да ка­ра­мый өйдә тыр­нак
үс­те­реп уты­рыр­мын дип уй­ла­ма. Кай­тып китәр­сең авыл­га.
Ярый, иртәгә күз кү­рер.
Икен­че көн­не иртән иртүк Рөстәм ба­ла­ны күтә­реп чыкты, җиң­гигә ил­теп кал­дыр­ды да эшкә кит­те.
* * *
Ру­шан да бу җәй­не буш­ка уз­дыр­ма­ды. Бик күп ки­тап
укы­ды, аның ара­сын­да әти­се яса­ган тур­ник­та тар­тыл­ды,
бәләкәй ган­тельләр белән мус­кул үс­тер­де. Ләйсән белән хат
алыш­ты­лар. Ләйсән шу­лай телә­де, юк­са, шал­ты­ра­тып сөйләшергә дә бу­ла. Юк, хат­лар язы­шу­га ни җитә. Элек­келәр белми генә хат яз­ма­ган­нар шул. Хат­ка бө­тен җан җы­лың­ны биреп, ма­тур сүзләр язар­га бу­ла, ан­нан аны ка­бат-ка­бат укып,
йөрә­геңә кы­сып-кы­сып елар­га, көләргә бу­ла. Ру­шан үзе дә
хат­лар укыр­га яра­та. Укы­ту­чы бу­ла­чак ке­шегә ма­тур сүзләр
белән хат язу, хат уку үзе бер әдә­би­ят икән бит. Ләйсән­нең
ши­гырь белән яз­ган хат­ла­ры­на кар­шы аның да ши­гырь белән
җа­вап бирә­се ки­леп, ки­тап­лар ак­тар­ды, ши­гырьләр эзлә­де.
Оны­ты­лып-оны­ты­лып ши­гырьләр укы­ды. Үзе өчен яңа шигырь дөнь­я­сын ач­ты. Ул элек бо­лар­дан ерак то­ра иде. Күр­че,
ши­гырьдән дә моң­су­ла­нып елап бу­ла икән!
Ру­шан Ләйсән белән про­тез­лар кигәч кенә оч­ра­шыр­мын
дигән хы­ял белән яшә­де. Туй­ды бу ко­ляс­ка­дан да, тизрәк
ни­чек тә аяк­ка ба­сар­га кирәк... Ав­густ аза­гын­да әти­се белән
ка­бат Ка­зан­га кил­деләр. Күп­ме дул­кын­ла­ну, киләчәккә күпме өмет! Тор­мыш тө­бе-та­мы­ры белән үзгә­рергә ти­еш ке­бек.
Тик ул тор­мыш үзгәргән­че бу ти­мер аяк­лар­га те­шең­не кысып кү­не­гергә кирәк икән шул әле. Улы­ның ин­тег­үен кү­реп,
әти­се юа­та:
– Ярый, улым, мо­ны­сы­на гы­на кал­гач, җиңә­сең ин­де.
Баш­та та­як­лар белән йө­рергә өйрән­де, ан­нан та­як­сыз
йө­рергә ты­рыш­ты. Бә­рел­де, егыл­ды, шу­лай да ак­рын­лап
йө­рергә ты­рыш­ты.
Ру­шан тәвәккәлләп үзе генә Чал­лы­га кит­те. Тыш­та көз,
әбиләр чу­а­гы. Шәһәр урам­на­рын­да­гы чәчкәләр­нең ма­турлы­гы күз явын ала, бө­тен ке­ше­не сә­ламләп уты­ра­лар ке­бек.
Ру­шан да алар­га ел­ма­еп ка­рап тор­ды. Ул бү­ген зур эш белән
шу­шы шәһәргә кил­де. Бү­ген, ни­һа­ять, Ләйсә­не белән оч­рашыр­га ти­еш. Тук­та­лыш­та­гы җир ас­ты­на тө­шеп, чәчкәләр
сай­лап алыр­га кирәк. Ләйсәнгә ак­ла­ры ныг­рак ту­ры килә­дер,
ул бит үзе ак ро­за­лар­ны хә­терләтә. Ру­шан бик сак­лык белән
генә ас­ка төш­те, бө­тен кү­ңе­лен би­реп сай­ла­ды чәчкәләрне. Бө­те­не­се дә ма­тур, шу­лай да ник­тер ал­ла­рын сай­ла­ды.
Ру­шан оч­ра­шу­ны күз ал­ды­на ки­тергән са­ен дул­кын­лан­ды.
Ашык­мыйм дисә дә, ашык­ты­мы, бас­кыч­тан менгәндә яныннан ба­ла­лар ча­бы­шып үт­теләр. Бер­се кинәт ки­леп бә­релүгә,
Ру­шан ти­мер аяк­ла­рын­да ба­сып ка­ла ал­ма­ды, тәгәрәп кит­те.
Аяк­лар үзең­не­ке бул­ма­гач, гәүдә­не дә то­тып бул­мый. Сте­нага ки­леп бә­рел­де дә ас­ка тәгәрә­де. Күз ал­ла­ры ка­раң­гы­ланды. Ба­ла­лар тук­тап та тор­ма­ды­лар, аның чәчкәлә­рен тап­тап,
то­рып чап­ты­лар. Бас­кыч­тан тәгәрәп тө­шеп, ур­та­лык­ка су­зылып ят­ты. Аяк­лар җай­сыз ка­е­ры­лып, бот тө­беннән авырт­тыра­лар. Ру­шан авыр­ту­га кыч­кыр­мас өчен тешлә­рен кыс­ты.
Тирә-ягы­на ха­лык җы­ел­ган­ны той­са да, бердән, то­рып китә
ал­ма­вы­на хур­лан­ды, икен­чедән, үзенә ачуы кил­де.
– Ах, юнь­сезләр, – ди­де кем­дер. – Кая, бу­лы­шыйм, мә,
ба­ла­ны то­тып то­ры­гыз әле.
Кем­дер Ру­шан­ны кул­тык ас­тын­нан то­тып күтәр­де.
«Күзлә­ре чык­кан­дыр, ча­ба­лар», дип сөйлән­де.
– Ка­ра­гыз, аяк­ла­ры сын­ган тү­гел­ме соң? –ди­де бер хатын.
– Юк ла, про­тез бит аяк­ла­ры, – ди­де икен­че­се.
Кем­дер аны нык кы­на күтә­реп ая­гы­на бас­тыр­ды, тик ул
чай­ка­лып кит­те.
– Кая, ко­чак­ла җилкәдән, ко­чак­ла, өскә алып чы­гам.
Ру­шан җилкә­сен куй­ган егет­нең му­е­нын­нан ко­чак­ла­ды.
Те­ге егет аны өскә алып мен­де дә, кая ку­яр­га бел­мичә, тирәягы­на ка­ра­ды. Якын-тирәдә бер­нин­ди эскә­мия кү­ренмә­де.
– Әйдә, менә мон­да утыр­там, – дип, бас­кыч кы­ры­ен­дагы би­ек­леккә ки­те­реп утырт­ты. – Я, ни­чек? – ди­де дә ты­нып
кал­ды. Ру­шан да аңа күтә­ре­леп ка­ра­ды.
– Рәхмәт сезгә. Рөстәм, син тү­гел­ме соң?
– Ру­шан абый! – Алар бер-бер­сенә ап­ты­ра­шып ка­рап
тор­ды­лар. Рөстәм ни әй­тергә бел­мичә баш чай­ка­ды, үзе­нең
кү­зенә яшь тул­ган иде. – Исән­ме, – ди­де дә кул бир­де. Бер
ха­тын Рөстәм­нең җи­ңеннән тарт­ты:
– Ба­ла­гыз­ны алы­гыз, – ди­де.
– Рәхмәт, бө­тенләй баш­тан чык­кан. Кил, кы­зым.
Рөстәм ба­ла­ны алу­га, ба­ла, ба­шын кы­ек са­лып, әти­сенә
сы­ен­ды. Ру­шан ба­ла­га ка­рап ел­май­ды, гел кур­чак. Көрән
бөдрә чәч, күк йө­зе ке­бек зәңгәр күзләр, бит ур­та­сын­да ка­ра
миң, уй­мак ке­бек ма­тур иреннәр. Ис­китмә­ле ма­тур ба­ла.
– Бел­мим, кемгә ох­ша­ган­дыр кы­зың, тик мон­дый ма­тур
ба­ла күргә­нем юк әле, – дип куй­ды Ру­шан.
– Син чәчкәләр то­тып кая ба­ра идең соң?
– Ләйсән апа­гыз яны­на ба­рыр­га җы­ен­ган идем, сез­не дә
укыт­ты тү­гел­ме соң? Яз­ма­ган­дыр, чәчкәләр дә юк­ка чык­ты,
өс тә пыч­ран­ды. Рәхмәт ин­де, әле дә син оч­ра­дың. Өйрә­неп
бе­теп бул­мый шул әле бу ти­мерләргә. Чу­кын­ды, шун­дый
авыр­та, кая ба­рып рәтләргә?
– Ру­шан абый, ин­текмә, рәтләргә икән – чал­бар ба­ла­гын
күтәр дә рәтлә.
– Юк ин­де, чи­тен, ке­ше йө­реп то­ра.
– Әйдә, мин кап­лап то­рам.
Ру­шан чал­бар ба­ла­гын күтәр­де. Бот тө­беннән бу­ып
бәйләнгән ка­еш­лар­ны күргәч, Рөстәм ба­шын читкә бор­ды,
бе­рен­че күргәндә­ге кур­ку-ки­че­реш бер­кая да китмәгән. Рушан ка­еш­ла­рын рәтләгәч, ак­рын гы­на то­рып бас­ты.
– Әйдә ми­ңа, хә­зер өс­тең­не әзрәк тәр­типкә ки­терә­без дә
ан­нан ба­ра­сы җи­реңә ба­рыр­сың. Тук­та, мин си­ңа чәчкәләр
алып чы­гыйм. – Рөстәм йө­герә-ат­лый ас­ка тө­шеп кит­те.
Нәкъ те­гелә­ре ке­бек ал­лар­ны алып чык­ты. – Мон­нан ерак
тү­гел, әйдә.
Алар ашык­мый гы­на Рөстәм яши тор­ган фа­тир­га кайтып кер­деләр. Өйдә бер­кем дә юк иде.
– Сал кос­тю­мың­ны. Күлмә­гең­нең яка­сы да пыч­ран­ган
икән, син ан­да чәчкәләр­нең су­ын түгә тор­ган җиргә егы­лып
төшкән идең шул. Кая әле, мин си­не хә­зер үзем ки­ен­дерәм.
Күлмә­гең­не дә сал. Тәк, менә бо­лай ях­шы бу­лыр. Ка­ра, нинди мус­кул­лар үс­тергән­сең, ма­тур! – ди­де сок­ла­нып.
Ул аңа ап-ак күлмәк һәм юка гы­на ка­ра курт­ка ки­дерде.
– Күлмә­гең­нең өс­ке ике төймә­сен эләк­термә, ачык торсын, менә шу­лай. Во, бер дигән егет бул­дың. Тук­та, хә­зер
чәй эчеп алыйк, ан­нан китәр­сең.

Рөстәм кух­ня­га чы­гып йө­гер­де. Ба­ла утыр­ган җи­реннән сел­кен­ми дә алар­ны күзәт­те. Ру­шан ак­рын гы­на аның яны­на ки­леп утыр­ды, йом­шак кы­на итеп чә­ченнән сый­па­ды. – Исе­мең ни­чек, кур­чак? – ди­де ел­ма­еп. – Гөл­наз, – ди­де Рөстәм. Ба­ла тиз генә әти­се­нең ал­ды­на ме­неп утыр­ды, та­гын ку­е­ны­на сы­ен­ды.
– Си­не бик яра­та бу­гай. Бо­лай ни­чек яши­сең, ха­ты­ның
кай­да?
– Кем белгән, йө­ри­дер шун­да үз эше белән. Без­не­келәр
ни­чек ан­да?
– Ярый­сы, бар да исән-сау­лар. – Бе­раз тын­лык ур­нашты. – Шу­лай да, Рөстәм, си­ңа со­ра­вым бар, ми­ңа ирләрчә
дө­ре­сен әйтә ала­сың­мы? Ник син мо­ны эшлә­дең? Әти әйтә,
га­илә икегә бү­лен­де, ди.
– Дө­ре­се­ме, дө­ре­се шул: мин бер­ни дә эшләмә­дем. Тик
мо­ңа әнидән баш­ка бер­кем дә ышан­ма­ды, әти тың­лап та торма­ды, ку­ып чы­гар­ды. Ми­не ки­те­реп кыс­ты­лар, мин ар­тык
ка­рыш­ма­дым. Белә­сең­ме, нигә? Оят бул­са да әй­тим, си­нең
хәлгә ка­ла­сым килмә­де. Көзгә ар­ми­ягә иде. Ике генә юл бар,
өйлән, өйләнсәң, ар­ми­ядән алып ка­ла­лар. Мин си­не аяк­сыз
күргәч, ко­тым алын­ды. Ярый әле си­нең үз әти-әни­ең бар карар­га, ә мин кемгә имгәк бу­лып ятыйм? Бу сүзләр­не си­нең
ал­да сөйләү оят­сыз­лык­тыр да, тик мин ул ча­гын­да шул сугыш­тан ко­ты­лу ту­рын­да гы­на уй­ла­дым. Ике яман­ның бер­сен
сай­ла­дым. Син ми­не бай­лык­ка кы­зык­кан ди­сең­дер. Баш­та
кы­зык­тым, тик мин бер­ни дә со­ра­ма­дым. Мин эш­лим, үзем
эшләп тап­кан­га яшим. Бал­да-май­да йөзә дип уй­ла­ма. Мин
ирек­не дә, су­гыш­ны да шу­шы ба­ла­га алыш­тыр­дым. Мин гаеп­ле си­нең ке­бек егетләр ал­дын­да...
– Рөстәм, мин си­ңа судья тү­гел. Ан­нан, бө­тен ке­ше­не
дә Чеч­ня­га җибәр­миләр. Кем­нең бә­хе­тенә ни чы­га бит. Кеше кыр­ган­чы, шу­шын­дый кыз үс­тер­үең ях­шы­рак­тыр. Мин
ки­тим, әй­берлә­рең­не ки­те­реп китәр­мен.
– Тук­та, мин си­ңа чәй дә эчермә­дем бит.
– Кирәкмәс, чәй эчәргә ба­рам бит, әби-ба­бай белән таны­шыр­га.
– Алар си­не яра­тыр­лар, Ру­шан абый. Ләйсән апа белән
без бө­те­не­без дә го­рур­ла­на идек. Һәр­кемгә дә эләк­ми ан­дый
бә­хет. Сә­лам әйт бездән, ие­ме, кы­зым. Ба­рыр җи­рең бул­ма­са,
ку­нар­га кил, – дип, Рөстәм аны оза­тып кал­ды.
* * *
Ишеккә ки­леп җиткәч, Ру­шан­ның кы­ю­лы­гы юк­ка чыкты. Ник­тер иртән ты­пыр­чы­нып типкән йөрәк кур­кып-шикләнеп кал­ды. Әллә ба­я­гы егы­лу кәе­фен кыр­ды ин­де... Ру­шан
бер ал­га, ике арт­ка тап­тан­ган­да, ишек кинәт үзе ачыл­ды.
Ишектән чүп чилә­ге күтәргән ха­тын ки­леп чык­ты. Чәчкәләр
то­тып тор­ган егет­не баш­та­на­як күздән ки­чер­де, ан­нан ел­маеп:
– Хуш килә­сең, егет, түргә уз. Ләйсән, безгә ку­нак
кил­гән, чы­гып кар­шы ал, – ди­де апа ке­ше. Ишектә Ләйсән
кү­рен­де.
– Әнек­әем, син­ме бу? – ди­де дә ки­леп ко­чак­лап ук алды. – Әни, ка­ра ин­де, бу бит ми­нем Ру­ша­ным! – Аның күзләрендә яшь ял­ты­ра­ды. – Ру­ша­ным!
– Аң­ла­дым ин­де. Ке­ре­гез.
Ләйсән Ру­шан­ны җитәкләп өйгә алып кер­де. Ру­шан
һа­ман кып-кы­зыл бу­лып, ни әй­тергә бел­мичә ишек тө­бендә
тап­тан­ды.
– Әти­се, ка­ра, кем килгән, чык, кар­шы ал.
– Кая әле, кем килгән? Ох, чын­лап та олы ку­нак килгән,
исән­ме, улым?! – дип ки­леп кул бир­де. Ру­шан җи­ңел су­лап
куй­ды. Әти­се белән әни­се аш бүлмә­сенә ке­реп киткән ара­да
Ләйсәнгә ка­рап тор­ды да тиз генә күкрә­генә кы­сып ко­чак­лады.
– Көт­тең­ме, мин кил­дем, бик са­гы­нып кил­дем.
Аның та­вы­шы то­нык кы­на бу­лып йөрәк тү­реннән чыкты. Ләйсән аның күзлә­ренә күтә­ре­леп ка­ра­ды, алар­да шулчак­лы наз, са­гы­ну, та­гын әллә ниләр...
– Көт­тем, көн дә көт­тем, әнә-менә ки­леп ке­рер­сең ке­бек
иде. Ру­шан, син бү­ген ис­китмә­ле чибәр! – Ләйсән аны тагын би­леннән кы­сып ко­чак­лап ал­ды. – Бер­кая да җибәр­мим
бүтән, Ру­шан, мин си­не шун­дый озак көт­тем, белсәң иде ул
көтүләр­нең авыр­лык­ла­рын!
Ру­шан да аны ко­чак­лап, чәчлә­реннән үп­те.
– Кит­мим, мин си­не алыр­га кил­дем. Ри­за бул­саң, мин
мәң­ге яның­нан китмәс идем.
– Ри­за, Ру­шан, ри­за!
– Ба­ла­лар, әйдә­гез, чәй эчеп алыйк, – дип әти­се чы­гып
эндәш­те. Өстәл тирә­ли уты­рыш­ты­лар. Олы­лар­ның сы­нап
ка­ра­га­нын Ру­шан си­зеп утыр­ды, уңай­сыз­ла­ну­дан тирләп
чык­ты.
– Ни­чек соң хәлләр? Без ин­де си­нең ту­ры­да бик күп
ишет­тек. Шу­лай да үзең­не дә бик күрә­се килгән иде, ки­леп
ях­шы ит­тең, – ди­де әти­се.
– Рәхмәт, абый, хә­зер ин­де ярый­сы. Менә, аяк­лар да
ясап бир­деләр, ке­ше ку­лы­на ка­рап утыр­мыйм, ярый­сы, болай яшәргә бу­ла.
– Ә киләчәккә нин­ди план­нар, нәрсә белән шө­гыльләнергә уй­лый­сың?
– Әллә нин­ди зур план­нар ко­рып бул­мый ин­де, шу­лай
да Ләйсән белән бергә мәктәптә эш­ли алыр­мын дип уй­лыйм.
Мин сес­си­я­га кил­дем, икен­че курс­ка.
Ләйсән си­ке­реп тор­ды.
– Син укыр­га кер­дең­ме­ни, ми­ңа бер­ни әйт­ми дә?!
– Нәрсә­сен әйтә­сең ин­де, әле укый­сы да укый­сы. Монда ин­ва­лид­лар җәм­гы­я­тендә эш та­бар­га ярдәм итәр­без диделәр.
Ләйсән­нең әни­се дә телгә кил­де.
– Ярый, улым, ты­рыш­саң, бар да бу­лыр. Укыр­га ке­реп
ях­шы эшләгән­сең, мәктәпләрдә ир-ат укы­ту­чы­лар җит­ми.
Нин­ди фән бу­ен­ча ин­де?
– Та­рих­ны сай­ла­дым. Мин фи­зи­ка-ма­те­ма­ти­ка­ны яра­та
идем дә, тик ан­да читтән то­рып укып бул­мый. Ми­нем әти
җилкә­сендә уты­ра­сым килмә­де.
– Дө­рес эшләгән­сең, улым, ирләр та­рих­ны бе­лергә тиеш, мин үзем дә та­рих яра­там, – дип, Ләйсән­нең әти­се элеп
ал­ды. – Бу өйдә миннән баш­ка та­рих белән кы­зык­сы­ну­чы
юк. Менә бит, сөйлә­шер ке­ше дә бул­ды. Син баш­та шу­ны
әйт: кай­чан кыз­ны со­ра­та­сың, си­не кө­теп кар­та­еп бетә бит
ин­де?
– Әти­се, ни эшлә­вең бу? – ди­де әни­се кы­за­рып. – Оят
кирәк.
– Ә нигә оя­лыр­га? Исән ча­гым­да онык­лар сөеп ка­ла­сым
килә, мин бит өйдә эш­сез уты­рам, ич­ма­сам, ба­ла ка­рап утырыр­мын.
– Тук­та, ата­сы, ке­ше өйгә кер­де генә бит әле, көт бераз...
– Юк, көт­мим, мин бү­ген бар, иртәгә юк, үзең беләсең.
– Тук­та, кыз­ма, мә, да­ру­ың­ны эчеп җибәр, ты­ныч­лан. –
Әни­се да­ру са­лып бир­де. – Ру­шан, әллә ни уй­лый күрмә,
без­нең әти­е­без шу­лай кы­зу кан­лы­рак.
Ру­шан көч­ле кул­ла­рын бу­ла­чак ба­ба­сы­ның ку­лы­на салды.
– Рәхмәт, – ди­де, үзе дул­кын­ла­ну­дан иреннә­рен кысты. – Сез ри­за бул­са­гыз, мин яу­чы җибә­рер идем. Ми­не яр­ты
ке­ше димәсә­гез, ми­нем аяк­лар гы­на юк...
– Кал­га­ны уры­нын­да­мы, кул­ла­рың исән­ме, ба­шың урынын­да­мы? Ми­нем әти дә си­нең хәлдә иде, алар әни белән
шун­дый та­ту яшә­деләр, мин алар­ның бер­кай­чан кыч­кы­рышкан­на­рын хә­терлә­мим. Эш аяк­та тү­гел, эш баш­та. Кы­зым­ны
кы­ер­сыт­мас бул­саң, со­рат, әйдә, хә­зер үк со­ра.

Дәвамы бар.

Зифа Кадырова.