Язмыш сынавы

Хо­дай бит бар нәрсә­не бу дөнь­я­га бе­леп ярат­кан, кирәкмәгән бер нәрсә дә юк. Хәт­та шу­шы че­беннәр дә, чүп үләннә­ре дә нин­ди­дер ва­зи­фа үти. Ит че­бе­не дә үз эшен эшли: яра­лар­га йо­мыр­ка са­лу белән үзе үлә, ә йо­мыр­ка­лар­дан ак корт­лар чы­га һәм бө­тен үлек­не чис­тар­тып, яңа ит үр­дерергә мөм­кин­че­лек ту­ды­ра.
Корт­лар күб­әеп, шы­быр-шы­быр йө­ри баш­ла­гач, ба­ры­сы
да кур­кып кал­ды­лар. Сы­пы­рып алыр­га да уй­ла­ган­нар иде,
бер ат­на­дан Ру­шан­ның тән кы­зуы төшкәч, көтәргә бул­ды­лар.
Ләйсән та­гын әби­сенә кай­тып кил­де. «Шул җирән­геч нәрсәләр
үз эшлә­рен бе­леп эш­лиләр, тимә­гез», – ди­де әби­се.
Өч ат­на дигәндә Ру­шан­ның яра­ла­ры төзәлә баш­ла­ды. Бу
ин­де олы бер җиңү – яра­лар төзәлсә, уты­ра ала дигән сүз,
ан­нан ин­де ко­ляс­ка, про­тез ту­рын­да да уй­лар­га бу­ла.
Им­ти­хан­нар би­реп бе­терүгә, Ләйсән әнилә­ренә кай­тып
кит­те дә юк­ка чык­ты. Ру­шан көн дә ишеккә ка­рап көт­те,
көткән көннәр ел­га тиң бул­ды. «Баш­ка килмәс» дигән уй
йөрәк­нең бө­тен нечкә кыл­ла­рын тар­тып үт­те. Нишләргә, ничек яшәргә? Тән яра­сы төзәлә дигәндә, йөрәк яра­сы ачыл­ды.
Ру­шан­ны хә­зер күбрәк йорт­ка я бак­ча­га чы­га­рып са­ла­лар.
Аның яны­на хәл бе­лергә егетләр дә, класс­таш кыз­лар да
килгә­ли баш­ла­ды. Сөйләшәләр, кө­лешәләр. Са­бир да мо­ңа
сөен­де: кил­сеннәр, көн­некә берү­зе кү­ңе­ле бо­е­гып ят­кан­чы,
бик әйбәт. Үзлә­ре көн буе эштә. Рәйлә кыз­ла­ры им­ти­ханга – укыр­га ке­рергә әзерләнә. Озак­ла­мый Ка­зан­га китәчәк.
Тик яшьләр­нең ау­лак­ка җы­е­лу­ла­ры ях­шы­га бул­ма­ды. Хәл
бе­лергә килгән бер­се үзе белән я ара­кы, я сы­ра кыс­ты­рып
килә. Беркөн­не эштән кай­ту­ла­ры­на Ру­шан җирдә ау­нап ята,
бер­ни бел­ми, исе­рек. Са­бир кур­кып улы­на таш­лан­ды. Борын­ны ярып кергән ара­кы исе үзен дә сискән­де­реп җибәр­де.
«Бу көннән баш­лап өйдә уты­ра­сың, яны­на бер­кем дә йөрмәсен! – ди­де ха­ты­ны­на. – Эч­ке­чегә әйләнә­се генә кал­ган. Бакча­ның бө­тен ка­раң­гы поч­ма­гы шешә белән тул­ган».
Бер ки­леп өйрәнгәннәр көн дә килә баш­ла­ды, баш төзәтергә җа­ен тап­ты­лар. Ру­шан, исерсә, су­гыш­ты да елый-елый
Ләйсән белән аң­лаш­ты. Ин­ва­лид­ны жәлләп, ара­кы күтә­реп
килгән дус­лар ата-ана­ның бар ты­рыш­лы­гын аяк ас­ты­на салып тап­та­ды­лар. Са­бир белән Ил­дус күп­ме генә аң­ла­тып
ка­ра­ма­сын­нар, егетләр үзе­не­кендә тор­ды.
– Нәрсә ин­де, Са­бир абый, әллә бо­лай яту җи­ңел дип
белә­сез­ме? Әз бул­са да оны­ты­лып то­рыр!
Ил­дус беркөн­не иртән ки­леп кер­де.
– Ка­ра әле, күр­ше, агач тө­бендә мыл­тык то­тып утырсаң да, эчә­се килсә, аяк­сыз­лар да җа­ен та­ба, мин бу юл­ны
үткән ке­ше. Ашар­га ипи та­ба ал­мас­ка мөм­кин, ә менә эчәргә
һәр­ва­кыт та­бып бу­ла. Мин әйтәм, те­ге ки­лен бу­ла­сы кызны та­бар­га кирәк. Ул бит шу­ны югалт­кан­га тө­шен­ке­леккә
би­рел­де. Ха­тын-кыз­лар мог­җи­за ту­ды­ра, дус­тым, эч­үең­не
дә, баш­ка­сын да оны­та­сың. Ад­ре­сын ал да ба­рып кай­тыйк.
Нык­лап эч­ке­леккә тар­тыл­ган­чы...
– Рәхмәт, күр­ше, үзем дә уй­лап йө­ри идем дә... Чи­тен
бит әле шун­дый яшь кыз ба­ла­ның җилкә­сенә мон­дый йөк
асу. Үз кы­зы­ма мон­дый яз­мыш­лы ки­яү теләмәс идем.
– Шу­ла­ен шу­лай да, күр­ше, ни бул­ды икән соң?
– Әти-әни­се ри­за бул­ма­ган­дыр дип уй­лыйм, ба­рыр­га
да кур­кам.
– Са­бир күр­ше, ни бул­са да бу­лыр, бе­леп кай­тыйк.
Иртә таң­нан Чал­лы­га кит­теләр. Са­бир ни­чек сөйләшәсен уй­лап, ян­ды да көй­де. Әти-әнилә­ре ку­ып чы­гар­са­лар?
Ба­шы­на бер генә юнь­ле уй килмә­де. Хәт­та кың­гы­рау төймәсенә бас­кан­да кул­ла­ры кал­ты­ра­ды, маң­га­ен­нан тир бә­реп
чык­ты. Ишек­не Ләйсән үзе ач­ты. Са­бир­ны күрү белән чы­рае
ап-ак бул­ды.
– Са­бир абый, Ру­шан­га бер-бер хәл бул­ды­мы әллә? Әни,
әни, кил әле мон­да!
Ләйсән ар­ты­на ма­тур гы­на ха­тын ки­леп бас­ты.
– Әни, бу – Ру­шан­ның әти­се Са­бир абый бу­ла.
– Ке­ре­гез, ишек тө­бендә тор­ма­гыз.
Са­бир ма­тур ха­тын-кыз­лар­ның як­ты ка­ра­шын­нан та­гын
да юга­лып кал­ды, кы­яр-кый­мас кы­на эчкә уз­ды, тирә-ягы­на
ка­ран­ды.
– Менә, Ләйсән­не югалт­тык. Ру­шан да бик тө­шен­келеккә би­ре­леп уты­ра, мин ин­де ап­ты­рап кил­дем.
Ләйсән­нең әни­се кы­зы­на ка­рап ал­ды.
– Сез га­фу ите­гез ин­де, хәбәр итә ал­ма­дык. Баш­та әби­ебез үлеп кит­те, аны җирлә­дек, ан­нан әти­е­без ин­фаркт белән
егыл­ды. Мин эштә, ба­ры­сы Ләйсән өс­тенә кал­ды. Бө­тен ялы
шул боль­ни­ца юлын­да үтә. Ру­шан өчен дә өзгәләнә, үзе монда, кү­ңе­ле ан­да. Яра­ла­ры ни­чек, тар­тыл­ды­мы ин­де?
Са­бир әллә шат­лык­тан, әллә ар­тык дул­кын­ла­ну­дан, тотлы­гып кал­ды.
– Ях­шы, ях­шы, хә­зер Ал­ла­га шө­кер, бар да ях­шы, –
дигән бул­ды.
– Сез бер дә бор­чыл­ма­гыз, бар да ях­шы бу­лыр. Төзәл­ми
тор­са, яра­ла­ры­на әрекмән суы сы­гып са­лы­гыз, ул да ярдәм
итә.
– Сез­нең кай­гы­лы ва­кы­ты­гыз икән, бор­чып йө­рим.
Ләйсән ба­лам, Ру­шан­га бер-ике генә сүз язып сал­мас­сың­мы
икән? Ул си­не бө­тенләйгә таш­лап кит­те дип уй­лый, – ди­де,
үзе шы­быр тиргә бат­ты. Аңа мо­ны әйтү җи­ңел бул­ма­ды.
Улы­ның дүрт са­ны төгәл ча­гы бул­са, ку­рык­мый­ча сөйлә­шер
иде дә бит... Ләйсән си­ке­реп тор­ды да икен­че бүлмәгә ке­реп
кит­те.
– Бер киңәш бирсәм, ачу­лан­мас­сыз­мы? – ди­де ма­тур ханым. Са­бир тар­ты­лып куй­ды: ки­леп йөрмә­гез, ди­ячәк.
– Юк-юк, мин тың­лыйм сез­не, – ди­де, үзе эчтән кыл
ке­бек тар­тыл­ды.
– Мин та­биб та, пси­хо­лог та. Сез­нең хәлдә кал­ган
га­иләләр­не дә ях­шы беләм. Бер ял­гыш­лык­тан сак­ла­ныгыз – ин­ва­лид дип ар­тык кыз­ган­ма­гыз. Бу бер дә ях­шы­лык­ка
ки­терм­әячәк. Сез аң­лы рә­вештә аны ал­га, киләчәккә план­нар
ко­рыр­га өндә­гез. Аңа хә­зер укыр­га кирәк, үз мөм­кин­че­легеннән чы­гып эшкә ур­на­шыр­га, га­илә баш­лы­гы бу­лыр­га,
тор­мыш алып ба­рыр­га өйрә­нергә кирәк. Ул бо­лай да үз-үзен
кыз­га­ну­дан ары китә ал­мый, баш­ка кыз­га­ну­чы­лар да та­былыр, менә алар­дан ерак то­рыр­га кирәк. Ан­дый кыз­га­ну­чы­лар
саз­га гы­на ба­ты­ра. Сезгә хә­зер көч­ле, кирәксә, ка­ты кул­лы
ата бу­лыр­га кирәк.
Са­бир кар­шы­сын­да утыр­ган ха­ным­ның күзлә­ренә күтәре­леп ка­ра­ды. Көч җитмәс то­ел­ган проб­ле­ма­лар­ны га­ди генә
итеп аң­лат­ты да бир­де. Ул хак­лы, алар үз-үзлә­рен, ул­ла­рын
кыз­га­ну­дан ар­тык бер­ни дә уй­ла­мый­лар. Ә бит киләчәк турын­да уй­лар­га кирәк.
Са­бир белән Ил­дус Чал­лы­дан кай­тып кергәндә, Ру­шан
янын­да ике егет уты­ра­лар, кул­ла­рын­да сы­ра шешәлә­ре. Рушан исе­рек күзлә­рен әти­сенә күтә­реп ка­ра­ды. Әти­се­нең йөрәге кы­сы­лып куй­ды, шу­лай да үзен тиз кул­га ал­ды. Жәлләп
то­рыр ва­кыт тү­гел.
– Тәк, егетләр, хәл бе­лергә кил­де­гез ин­де... Улым, си­ңа
ошый­мы соң шу­лай кыз­га­ныч бу­лып уты­ру? Ә без кыз­га­ныч
тү­гел­ме соң си­ңа? Без әни­ең белән күп­ме ты­рыш­тык си­не
үс­те­рер өчен. Үс­тер­дек, ке­ше ба­ла­сын­нан ким бул­ма­сын,
ди­дек. Күрәм, карт­лык­та терәк бу­лыр дип үс­тергән улы­быз
эш­сез йөргән дус­ла­ры белән шешә­не ныг­рак яра­та. Си­не
безгә ка­рый дус­ла­рың ныг­рак жәл­лиләр шул, без кай­ту­га
җирдә ау­нап ята­сың. Менә без­не шул чак­та кем жәллә­сен?
Си­нең яны­ңа уты­рып ела­ган анаң­ны кем жәллә­сен? Ә шул
чак­та ярат­кан, си­нең өчен җа­нын би­рергә тор­ган Ләйсә­нең
күрсә...
– Әти, баш­ка исемә тө­шермә аның исе­мен!
– Ник тө­шермәскә, тө­шерәм. Менә бу дус­ла­рың, син
эч­кегә са­лыш­кач, сөйгә­нең­не алып китәргә һәр­кай­сы шат
бу­ла­чак. Менә үз-үзең­не жәлләп елап уты­ра­сың, ә Ләйсәнгә
ни бул­ды икән дип уй­ла­мый­сың, бәл­ки аның да кай­гы­сы
бар­дыр, бәл­ки аңа да авыр­дыр.
– Әти, ни бул­ган Ләйсәнгә?
– Менә ай­ны баш­та, тор­мыш­ка аек акыл белән ка­ра,
ан­нан әй­тер­мен ни бул­га­нын. – Са­бир бүтән сүз ку­ер­тып
тор­ма­ды, бо­рыл­ды да чы­гып кит­те.
Оет­кы са­лын­ды, ни дә бул­са үзгә­рер­ме? Ру­шан көн дә
әти­се белән сөйлә­шергә ом­тыл­ды, тик әти­се ишетмә­меш булып чы­гып китәргә ашык­ты. Шу­лай да эчү тук­та­ды. Аң­лы
тор­мыш­ка һәр­кем үз аңы белән ки­лергә ти­еш­тер. Са­бир ике
ат­на түз­де, улы­ның ял­ва­ру­лы ка­ра­шы­на җа­вап бирмә­де.
– Нәрсә, улым, сөйләшә­без­ме?
Ру­шан ба­шын сел­ке­де:
– Сөйлә­шик, әти.
– Киләчәккә ни уй­лый­сың – шу­ны белә­сем килә, син
бит баш­сыз егет тү­гел. Си­нең фә­рештә ке­бек Ләйсә­нең бар,
аңа тиң пар бу­лыр өчен ты­ры­шыр­га кирәк.
– Ул ки­лер ди­сең­ме, әти?
– Ә нигә килмәскә ти­еш әле ул, тик менә, улым, килгәч,
ни кү­рер соң? Төзәлгән яра­ла­рың ачы­лып бет­те, эчә­сең, кеше кы­яфә­теннән чы­гып ау­ный­сың. Кемгә кирәк ан­дый ир?
Сау-сә­ламәт ке­шеләр дә мәхәббәт өчен көрәшәләр, ә син
бул­га­нын аяк ас­ты­на са­лып тап­тый­сың.
– Әти, та­ла­ма җа­ным­ны, ниш­лим – әйт.
– Әйдә, улым, уй­ла­шыйк. Си­ңа укыр­га кирәк. Син бит
мәктәп­не бик ях­шы бе­тер­дең. Кем бу­ла­сың килә? Без хәлдән
килгән­нең ба­ры­сын да эш­ли­без. Син су­гыш үткән ир-егет,
җе­беп уты­рыр­га ха­кың юк. Ба­шың­ны шешәгә тык­ма, ул елан
су­ы­ның бер­кем­не дә бә­хет­ле иткә­не юк әле, уй­ла, улым, синең яз­мы­шың си­нең ку­лың­да. Мә, менә, Ләйсән­нең ха­ты.
Ру­шан хат укы­ган­да, әти­се читтән генә күзәт­те. Улы
тирән су­лап, кү­зенә төелгән күз яшьлә­рен йо­тар­га ты­рыш­ты;
хат­та ни языл­ган бул­ган­дыр – ел­ма­еп, кә­газь би­тен иреннәренә ти­дер­де.

Дәвамы бар.

Зифа Кадырова.