Язмыш сынавы

Гел бер төс­ле үткән көннәр­не үзгәр­тергә теләгәндәй, кояш ты­ры­шып-ты­ры­шып тәрәзәдән нур­ла­рын суз­ды. Ру­шан
үре­леп тәрәзә ра­мын ачып җибәр­де. Тыш­тан саф һа­ва ке­реп тул­ды, хәт­та ба­шы әйлә­неп куй­ды. Күкрәк ту­ты­рып саф һа­ва
су­ла­ды. Терсә­генә та­я­нып, гәүдә­сен кал­кыт­ты, үрелә-үрелә тыш­ка ка­ра­ды. Әле кар да эреп бетмәгән, тәрәзә тө­бендә
үскән агач­та чыр-чу ки­леп тур­гай­лар ку­ыш­лы уй­ный. Ничә ай ка­раң­гы уй­лар­да ят­кан Ру­шан кош­лар ша­я­ру­ы­на ка­рап
ел­ма­еп куй­ды.
– Сез ша­я­ра­сыз, сезгә рәхәт, сал­кын кыш­та исән кал­ганга шат­ла­на­сыз­дыр, үлмә­дек, җиң­дек бит, ди­сез­дер. Ә мин
шат­ла­на ал­мыйм, бу ин­де ми­нем соң­гы язым­дыр. – Ру­шан
ак­рын гы­на ба­шын мендәргә сал­ды, кай­нар күз яшьлә­ре
мендәргә тө­шеп сең­де. – Эх, ник бо­лай мәрхәмәт­сез бу тормыш? Ләйсән­нең дә бер ат­на ин­де килгә­не юк. Аң­ла­ган­дыр
ми­нем ке­бек ин­ва­лид белән яшәп бул­ма­сын. Ярый, бә­хет­ле
бул­сын.
– Абый, кем белән сөйләшә­сең? – дигән бул­ды сең­ле­се.
Ру­шан ак­рын гы­на күз яшьлә­рен сөр­теп, би­тен мендәргә
яшер­де. – Бүлмәң сал­кын бит, ябыйк тәрәзәң­не.
– Син нишләп көн дә өйдә­сең?
– Без­нең яз­гы ка­ни­кул бит, абый, оныт­тың­мы­ни? Озакла­мый им­ти­хан­нар­га әзерләнә баш­лый­быз. Ләйсән апа да
әнилә­ренә кай­тып кит­те.
Ру­шан эндәшмә­де, тик җа­ны­на нин­ди­дер җы­лы­лык йөгер­де.
Гөрлә­векләр агып йөрәкләр­не җил­кен­дергән мәлдә аның
бүлмә­се­нең ише­ген ша­кы­ды­лар. Ру­шан ишеккә та­ба ба­шын
бор­ды. Ишек ачы­лу­га хәт­та терсәклә­ренә та­я­нып ба­шын
күтәр­де: ишек тө­бендә За­һир белән озын буй­лы Са­ша дус­ты
то­ра иде. Ру­шан бер мәлгә юга­лып кал­ды, ан­нан то­рыр­га
тал­пы­нып куй­ды:
– Син исән, Са­ша! Син исән! – Ру­шан иреннә­рен кы­сып
елый иде.
Са­ша ак­рын гы­на ки­леп ка­ра­ват кы­ры­на тезлән­де дә
Ру­шан­ны ко­чак­лап ал­ды.
– Син дә исән, без исәннәр, дус­тым, исәннәр!
Егетләр ка­бат-ка­бат ко­чак­ла­шып ела­ды­лар. Баш­ка­лар
ал­дын­да алар күз яшьлә­рен күрсә­тергә оял­са­лар да, су­гыш
утын ки­чеп исән кал­ган дус­лар бу юлы сөе­нечтән күз яшьләрен яшермә­деләр. Кем әйт­те ирләр ела­мый дип? Са­бир, башка мо­ны ка­рап то­ра ал­мый­ча, бү­ре­ге белән би­тен кап­лап,
тыш­ка ук чы­гып кит­те. За­һир­га да бик авыр иде мо­ны ка­рап
то­ру. Ул да, дус­лар­га ко­ма­чау­ла­мыйм дип, бүлмә­нең ише­ген
яп­ты. Шун­да гы­на ар­тын­да ба­сып тор­ган Рөстәм­нең яшь­ле
күзлә­ре белән оч­раш­ты. За­һир ела­мас­ка ты­рыш­ты, шы­гыр­датып тешлә­рен генә кыс­ты да тәрәзәгә бо­ры­лып бас­ты.
– Менә, брат, тор­мыш шу­лай да бу­ла, – дип куй­ды.
Егетләр аз­рак ты­ныч­лан­гач, бүлмәгә җы­е­лы­шып, иркенләп уты­рып сөйләш­теләр. За­һир белән Рөстәм тың­лап
кы­на утыр­ды­лар. Су­гыш­тан кайт­кан егетләр­нең искә алыр
дус­ла­ры да, ха­тирәлә­ре дә җитәр­лек иде.
– Са­ша, мин си­нең исән ка­лу­ы­ңа шул­чак­лы шат­мын.
Мин үзем­нең исән ка­лу­ы­ма гы­на бер дә шат тү­гел­мен, шулай да мин соң­гы чиккә тик­лем си­нең әйткә­нең­не исемнән
чы­гар­ма­дым. Ул көн­не без­не ут яң­гы­ры­на тот­ты­лар, әзерләнергә дә өл­гермә­дек. Ул ут эчендә кем дә бул­са исән ка­луы
мөм­кин тү­гел иде. Яр­ты сә­гать эчендә бер ро­та­ны кыр­ды­лар
да сал­ды­лар. Мин баш­та авыр­ту­ны да той­ма­дым, тик җаным әллә кая чы­гып оч­кан ке­бек кенә бул­ды. Су­гыш ни­чек
баш­лан­са, шу­лай тук­та­ды, тирә-як­та тын­лык ур­наш­ты. Тик
озак­ка бар­ма­ды, душ­ман­нар та­вы­шы ише­тел­де, алар үл­ми
кал­ган яра­лы сол­дат­лар­ны атып йө­риләр иде. Ми­нем янымнан үткәндә син: «А­ңың­ны җуй­ма, үлгәнгә са­быш», ди­дең
дә ал­га тәгәрә­дең. Ми­нем ян­да гы­на ят­кан Пав­ка гыр­лый
иде, кай җи­ренә тигән­дер, аны да душ­ман­нар атып кит­теләр.
Ми­нем ян­га да ки­леп бас­ты, сизәм: ка­рап то­ра. Мин бар көчемә тын ал­мас­ка ты­ры­шам. Шул­чак кем­дер те­ге душ­ман
ма­ла­ен үз яны­на ча­кы­рып ал­ды. Кал­га­нын хә­терлә­мим.
Ба­шын асы­лын­ды­рып тың­лап утыр­ган Са­ша­ның халәтен яңак сөяклә­ре йөр­үеннән генә аң­лар­га бу­ла. Ни­чек кенә
ты­ныч кү­ре­нергә ты­рыш­ма­сын, нерв­ла­ры как­ша­ган иде шул.
Бе­ра­ра тын­лык ур­наш­ты.
– Са­ша, син соң ни­чек исән кал­дың?
Са­ша авыр су­лап куй­ды.
– Ми­нем баш­та аяк яра­лан­ды, ан­нан яңак­ны сый­пап
үт­те. Бө­тен җир кан­га бат­ты, ни күз күр­ми, баш кы­на гүли. Кү­зем чык­ты мәллә дигән идем. Ату­лар тук­тау белән,
те­геләр­нең «И­ваш­ка, зда­вай­ся» дигәннә­рен ишетү белән
хәл­нең мөш­кел икә­нен аң­лап ал­дым. Ярдәм ки­леп җитмә­де,
без ка­ма­лыш­та кал­дык. Серё­га­ның ра­ци­я­се эшлә­ми, ан­да
аның кай­гы­сы да юк – эчә­гелә­ре агып чы­гып, үлем белән
тар­ты­шып ята иде. Мин дә кап­ла­нып ят­тым да үлгәнгә сабыш­тым. Серё­га­ны ат­ты­лар. Бер­се ми­нем ян­га ки­леп иел­де
дә ко­ла­гым­нан то­тып баш­ны күтәр­де. Ко­ла­гым­ны ки­сеп ала
дип то­рам, мин бит, үзең белә­сең, тә­ре­не җептә генә йөртәм,
ка­ра­ды да баш­ны ки­ре таш­ла­ды. Ни­чек кыч­кыр­ма­дым, баш
яры­лып авыр­та иде. Аза­гын мин дә хә­терлә­мим, әби­ем­нең
тә­ре­се сак­лап кал­ган­дыр дип уй­лыйм. Алар без­не без­нең
пис­то­лет­лар­дан ата­лар. Ә кемнәр ди­ген: уни­ке-ундүрт яшьлек ма­лай­лар. Алар ба­ры­сы да ко­рал то­тып үсәләр. Үл­ми
кал­ган яра­лы сол­дат­лар­ны үте­реп, ал­тын чыл­быр­ла­рын,
сә­гатьлә­рен сал­ды­рып йө­риләр. Ша­кал­лар өе­ре. Су­гыш кеше­не ях­шы­лык­ка өйрәт­ми. Иректә ке­ше үтерү җи­на­ятькә
са­на­ла, ә мон­да кан исенә исе­реп, акыл­дан ша­шып, ке­ше
бер-бер­сен че­бен уры­ны­на кы­ра. Берәү дә бер­кем ал­дын­да
җа­вап та бир­ми. Кемгә кирәк бу су­гыш? Күрә­сең, кемгә­дер
кирәк бул­ган. Һәрхәлдә, ми­ңа кирәк­ми иде.
Өй эчендә та­гын тын­лык ур­наш­ты. Са­ша тәрәзә тө­бенә
уты­рып бер­тук­тау­сыз тәмә­ке тарт­ты.
– Ми­нем ба­бай, сез бә­хет­ле, су­гыш күрмә­де­гез, дия иде.
Бу сүзләр­нең мәгънә­сен хә­зер генә аң­ла­дым. Су­гыш­ның бер
кө­нен күрү дә җитә, го­мер­леккә оны­тыл­мас төс­ле. Шу­лай да,
исән кал­ган­быз икән, безгә, дус­тым, яшәргә кирәк. Хо­дай
безгә та­гын бер тор­мыш бүләк ит­те, ишетә­сең­ме, яшәргә
кирәк!
Ру­шан эндәшмә­де, ба­шын ас­ка иеп уты­ра бир­де, бе­раздан со­рап куй­ды:
– Ни­чек итеп? Кем бу­лып? Ми­нем бо­лай яши­сем кил­ми,
че­реп бе­теп ба­рам.
– Яшәргә кирәк, Ру­шан, би­реш­мик, көрә­шик әле. Үзе­без
өчен, Се­ре­га белән Па­ша­лар өчен дә. Душ­ман­нар­ны сөен­дермик, үч итеп яшик.
Егетләр иртәнгә кадәр сөйлә­шеп утыр­ды­лар. За­һир
белән Са­ша урам­га чык­кан­да иң як­ты йол­дыз­лар да йо­кы­га
җы­е­на, сы­зы­лып кы­на таң атып килә иде. Таң ат­кан­ны белде­реп, гайрәтлә­неп, әтәч кыч­кы­рып җибәр­де. Са­ша ел­ма­еп
куй­ды:
– Бә­хет­ле дә соң әтәч!
Алар тын гы­на ко­яш чы­га­сы як­ка ка­рап тор­ды­лар.
– За­һир, мин бит ки­ре китәм, – дип куй­ды Са­ша.
– Ник, кай­да?
– Чеч­ня­га. Ан­нан кайт­кан­нар­ны, белә­сең килсә, монда эшкә алыр­га аш­кы­нып тор­мый­лар. Ан­да бул­га­ның­ны
белсәләр, эшкә ал­мас өчен йөз сәбәп та­ба­лар. Әй­тер­сең, мин
ан­да үз телә­гем белән бар­ган­мын. Ми­нем йөргән кыз да башка­га ки­яүгә чык­ты, әллә аны яра­тып, әллә миннән кур­кып.
– Синнән ник кур­ка?
– Эх, дус­тым, су­гыш­тан нерв­ла­ры как­шап кайт­кан
егетләргә ки­яүгә чы­гар­га берәү дә аш­кы­нып тор­мый шул,
үзе ри­за бул­са да, ата-ана­сы кар­шы килә. Һәм алар хак­лы да.
Мин ара­кы эчсәм, баш­та мәхшәр баш­ла­на, ни кы­лан­ган­ны
үзем дә бел­мим. Ан­да бар­ма, дус­тым, бар­саң, кайт­ма икән.
Ру­шан­ның хә­лен аң­лыйм, аның уры­нын­да бул­сам, мин дә
шу­лай уй­лар идем. Акыл өйрәтү җи­ңел ул, ни­чек яшәмәк
кирәк... Эх, әрәм бул­ды яшь­лек. Тик син Ру­шан­га әйтмә минем китә­се­не. Кайт­кач үзем ки­лер­мен.
Са­ша­ны озат­кач, За­һир өйдә та­гын бер көнгә кал­ды.
Аның да кү­ңе­лендә нәрсә­дер сын­ды, ике ел укы­ган хәр­би
ка­зар­ма­га баш­ка кай­та­сы да, укый­сы да килмә­де. Бе­рен­че
тап­кыр «дө­рес юл сай­ла­дым­мы соң?» дигән уй бор­чы­ды.
Төш­ке аш­ка баш­ка­лар кай­тып җитмәгән ара­да, әни­се белән
икәү генә ка­лып, бе­раз тын гы­на утыр­ды­лар.
– Улым, кү­реп то­рам, җа­ның ты­ныч тү­гел. Уй­ла­ган
уй­ла­рың­ның да очы-кы­рые кү­рен­ми. Син, улым, нишләргә
дип ап­ты­ра­ма, ә мон­да та­гын нин­ди юл­лар бар, бо­лай итеп
ка­ра­сам, ни­чек бу­лыр икән, дип уй­ла. Эзләсәң, һәр­ва­кыт
чы­гар юл та­бы­ла. Әле бер­ни дә югал­ма­ган, син яшь, эзлә
баш­ка юл.
– Әни, ике елым әрәм бу­ла бит.
– Нәрсә ул ике ел, ал­да бө­тен бер тор­мыш кө­теп то­ра,
си­ңа шул ту­ры­да уй­лар­га кирәк. Син үзең­не кур­как­лык­та
га­еп­ли­сең­ме?
– Әйе, аны­сы да бар.
– Та­гын нәрсә бар?
– Кү­ңе­лем кайт­ты, ба­ра­сым да, укый­сым да кил­ми,
әни. Киләчәктә нишләргә бел­мим, элек белә идем, хә­зер
бел­мим.
– Син элек, хәр­би сол­дат бу­лып, шу­шы илгә хезмәт итәм
дип уй­ла­дың. Син кем бул­саң да шу­шы илгә хезмәт итә­сең,
мин дә, кал­ган­на­ры­быз да шу­шы илгә хезмәт итә­без тү­гел­ме
соң? Ва­кы­тын­да аң­лап, бер һөнәр­не икен­чегә алыш­ты­ру – бу
кур­как­лык тү­гел­дер дип уй­лыйм. Уй­ла, әле соң тү­гел.
За­һир кич­ке як­та та­гын Ру­шан яны­на кер­де. Алар бик
озак кы­на бер-бер­сенә ка­ра­шып тор­ды­лар. Сүз­сез дә бербер­сен аң­лый­лар ке­бек. Ике­се­нең дә ка­ра­шын­да бер со­рау:
хә­зер ни­чек яшәргә?
Ишек ша­кы­ган­га За­һир ар­ты­на бо­ры­лып ка­ра­ды.
Ишектә бик чибәр генә кыз­ның ба­шы кү­рен­де.
– Ке­рергә ярый­мы? – ди­де.
Ру­шан кал­кы­нып кы­на ка­ра­ды да ба­шын читкә бо­рып
ят­ты. За­һир уры­нын­нан то­рып бас­ты, урын­ды­гы белән бер
читкә тай­пыл­ды, үзе кыз­дан кү­зен ал­ма­ды:
– Ке­ре­гез, – ди­де, бик йом­шак кы­на итеп.
– Исән­ме­сез. Мин менә, Ру­шан, си­ңа укыр­га ки­тап­лар
ки­тер­дем, тик яту кү­ңел­сез бит ин­де, укып ят.
Ләйсән ки­тап­лар­ны өстәлгә куй­ды. Ак­рын гы­на Ру­шанның ку­лы­на ка­гыл­ды, тик егет ку­лын кинәт тар­тып ал­ды.
Кыз кул ят­кан урын­га кып-кы­зыл зур ал­ма куй­ды. Берсүз­сез
алар­ны күзәткән За­һир кыз­ның үзен шул­чак­лы ты­ныч то­туы­на ап­ты­ра­ды.
– Ты­ныч йо­кы, сау бу­лы­гыз, – ди­де дә чы­гып кит­те. Кыз
чы­гып киткән ишектән За­һир озак кү­зен ала ал­ма­ды.
– Дус, шу­шы­ме­ни ин­де си­нең Ләйсә­нең?
Тик дус­ты эндәшмә­де, тешлә­рен генә шы­гыр­дат­ты.
– Бик ма­тур кыз, хуп­лыйм.
Ру­шан ка­ра­ват ба­шын­да эле­неп тор­ган сөл­ге­не ал­ды да
би­тен кап­ла­ды, «ых-х...» дигән ың­гы­ра­шу та­вы­шы чык­ты.
Дус­тын кыз­га­ну­дан За­һир­ның йөрә­ге кы­сы­лып куй­ды. Тынлык­ны Ру­шан үзе боз­ды, Ләйсән кал­дыр­ган ал­ма­ны ку­лын­да
әйлән­дер­де.
– Күрә­сең­ме, нин­ди ма­тур, өл­гергән, ул да шу­шы ал­ма
ке­бек. Бу ал­ма­ны үзем­не­ке итәргә ми­нем ха­кым юк. Аңа синең ке­бекләр­нең генә ха­кы бар. Исән чак­та ми­нем дә ха­кым
бар иде, тик хә­зер мин бу ал­ма­га корт бу­лып кы­на ябы­ша
алам һәм ва­кыт­сыз сул­ды­рам гы­на. Аң­ла­мый әйткән­не, һаман килә.
Ул ал­ма­ны бар кө­ченә кар­шы сте­на­га то­тып чә­пе­де. Кызыл ал­ма, вак кисәкләргә чәрдәклә­неп, идәнгә ко­е­лып төш­те.
Ру­шан ты­нып кал­ды. За­һир ак­рын гы­на яны­на утыр­ды.
– Ник бә­хе­теңә ка­ры­ша­сың, син бит аны үзең дә яра­тасың, са­гы­ну­ың ту­рын­да күп­ме яза идең, ул да си­не шу­лай
ярат­са, нишлә­сен, килә ин­де.
– Яра­там, бер ат­на килмә­де, акыл­дан яза язып көт­тем.
Ку­ам, елыйм, ка­ры­шам. Бер­ва­кыт аң­лар да бүтән килмәс, үз
ти­ңе белән бә­хет­ле бу­лыр.
– Ә син? – ди­де За­һир.
– Мин үләр­мен, дус, йөрәк уры­нын­да да бит, аяк­лар
юк. Са­гы­нам, За­һир дус, аяк­ла­рым­ны, исән ча­гым­ны са­гынам. Ар­тын­нан то­рып йө­ге­рер идем, аң­ла­мый­сың хә­лем­не.
Го­мер­леккә ми­не­ке дип үзең­не бер күн­дергәч, баш тар­ту
кы­ен икән.
За­һир дус­ты­ның ку­лын кы­сып тот­ты. Ни дип юа­тыр­га
да белмә­де. Ке­шегә акыл өйрәтү җи­ңел дә ул, үзең нишләр
идең бу хәлдә?.. Ру­шан терсәклә­ренә та­я­нып гәүдә­сен күтәрде, яшь­ле күзлә­рен За­һир­га терәп, кинәт кы­рыс төс ал­ды:
– Бар­мыйм дип сүз бир, ко­ты­лу җа­ен эзлә. Без бу су­гыш­та кем­нең­дер уен ко­ра­лы гы­на. Ми­нем кор­бан бу­лу­ым
да җиткән.
За­һир дәшмә­де. Алар ике­се дә ях­шы аң­лый­лар: ике ел
укыт­кач, хөкүмәт тиз генә үз сол­да­тын үз ире­ге белән чы­гарып җибәрм­әячәк.
За­һир Ка­зан­га кай­ту белән, киләчәктә Ру­шан­га һәм аның
ке­бек ярдәмгә мох­таҗ егетләргә фай­дам күбрәк ти­яр дигән
өмет белән, хәр­би ме­ди­ци­на ака­де­ми­я­сенә укыр­га кү­черү­не
со­рап ра­порт яз­ды.

Дәвамы бар.

Зифа Кадырова.