Язмыш сынавы

«Исән­ме, За­һир дус­тым?! Әгәр ка­бат оч­раш­сак, атна җитмәс, көн-төн сөйлә­шер идек. Соң­гы ва­кыт­та гы­на
күргән-ки­чергәннәрдән соң бу җәһәннәм тау-таш ара­сын­да
исән ка­лу­ы­ма шикләнә баш­ла­дым. Кур­как ди­яр­сең ин­де,
әйе, кур­кам, дус­тым. Ми­нем бу ике ай эчендә күргәннә­рем
дә го­мер­леккә җитәр­лек бул­ды. Бу без си­нең белән хы­ял­ланган ар­мия тү­гел. Без­не илең­не, хал­кың­ны сак­лар­га кирәк
дип тәр­би­ялә­деләр. Мон­да да тәр­би­я­лиләр. Үзе мыл­тык
буй­лы – ул да илен сак­лый мыл­тык то­тып. Без мон­да «ба­сып
алу­чы­лар». Мон­да, ке­ше илендә, ни кал­ган безгә? Без­нең
ке­бек мө­сел­ман­нар белән ни бү­лешә­без, ни ха­кы­на кан ко­ябыз? Аң­ла­мыйм. Без­нең ба­бай­лар алар­ның ба­бай­ла­ры белән
не­мец­ка кар­шы су­гыш­кан­нар, бер ил ке­шелә­ре бул­ган­нар,
хәт­та алар­ның карт­ла­ры да без­нең авыл ба­бай­ла­ры­на ох­шаган­нар. Син – бу­ла­чак офи­цер, ә син белә­сең­ме соң алар­ның
тор­мы­шын? Ни га­илә­се, ни то­рыр җи­ре юк, нер­вы­ла­ры какшап беткән. Кичә килгән ун­си­гез-ун­ту­гыз яшь­лек егетләр­не
гроб­лар­га са­лып, иртәгә Рос­си­ягә оза­та­лар. Бу алар­га да җиңел дип белә­сең­ме әллә? Эч­ке­че­лек, әфь­юн­чы­лык – мон­да
ни генә юк. Су­гыш­ка ку­рык­мый­ча ке­рер өчен бер эчә­сең,
исән чык­саң, та­гын бер, үлгәннәр­не искә алып, та­гын берне... Мо­ның очы да, кы­рые да юк. Кан исенә исергән җанвар­лар без. Мин дә хә­зер син белгән оял­чан Ру­шан тү­гел,
ара­кы эчәм, тәмә­ке тар­там, өч кат­лап сү­генәм. Ма­тур буй
хәр­биләргә генә хас дип, спорт зал­ла­рын­да ти­мер та­шып,
без си­нең белән күп­ме мус­кул үс­тер­дек. Буй­ны тү­гел, баш­ны
чы­нык­ты­ра­сы кал­ган. Аяк-кул­сыз кал­ган ун­си­гез яшь­лекләрне кү­реп, баш­та­гы чәчләр үрә то­ра, ул егетләр­нең кыч­кы­рып
ела­ган та­выш­ла­ры көннәр буе ко­лак­тан кит­ми. За­һир дустым, аяк-кул исән кайт­са да, без ин­де элек­ке ке­ше тү­гел. Бу
тор­мыш­ның иң ямь­сез, иң кур­кы­ныч як­ла­рын күргән ке­ше
элек­ке ке­ше бу­лып ка­ла ал­мый. Дус...»
Хат шу­шы урын­да тук­тал­ган иде. Дус­ты та­гын ни әйтергә теләгән? За­һир­ның да ба­шын­да чәчлә­ре үрә тор­ды
бу­гай. Нишләргә? Ба­ла­лык хы­я­лы челпәрәмә килә тү­гел­ме
соң? Хат­тан аң­ла­шыл­ган­ча, ул уку­ын таш­лар­га, һөнә­рен
алыш­ты­рыр­га ти­еш бу­ла тү­гел­ме? Ярар, аны­сын күз кү­рер,
тик үзен кай­дан та­бар­га соң?
* * *
Са­бир, улын эзлә­теп, хәр­би ко­мис­са­ри­ат ишек тө­бен
күп тап­та­ды. Йө­ри тор­гач хәбәр кил­де: Май­коп шәһә­рендә
гос­пи­тальдә дә­ва­ла­на, озак­ла­мый Ка­зан­га кай­та­ра­чак­лар,
кө­те­гез, дигән кә­газь тот­ты­рып кай­тар­ды­лар. Өй эче баш
ват­ты: яра­лан­са да, үзе хат язар иде, әллә хә­ле хат та язарлык тү­гел­ме икән? Көн дә, ут­лы та­ба­да­гы ке­бек, нин­ди
дә бул­са хәбәр кө­теп са­быр­лы­гы беткән Са­бир үзе эзләп
китәргә бул­ды. Тиз-тиз сы­е­рын, үге­зен су­еп сат­ты да юл­га
җы­ен­ды. Алар­ның кай­гы­сы авыл хал­кы­на да күч­те, һәр­кем
көн са­ен кы­зык­сы­нып, кай­гы­сын ур­так­ла­шып тор­ды, хәленнән килгәнчә ярдәм итәргә ты­рыш­ты. Са­бир­ның юл­га
җы­е­нуы ту­рын­да бө­тен авыл хәбәр­дар иде ин­де. Сум­ка­лар
ту­ты­рып ма­таш­кан­да ишек ша­кы­ды­лар. Соң­гы көннәрдә
ишек ябыл­ма­ган­га ап­ты­ра­ма­ды­лар да, тик ишектә кыз­ла­рының укы­ту­чы­сы Ләйсән кү­ренгәч, бө­те­не­се тел­сез бу­лып аңа
текәл­деләр. Кыз кы­ю­сыз гы­на:
– Ке­рергә ярый­мы?– ди­де.
Са­бир белән Тән­зилә бе­раз эндәш­ми тор­гач, уш­ла­ры­на
ки­леп, «ке­ре­гез, кер», дип, өстәл кы­ры­на ча­кыр­ды­лар.
Ләйсән бәйләм баш­лы­гын са­лып бөтәр­ли-бөтәр­ли,
нидән сүз баш­лар­га бел­ми җә­фа­лан­ды, ан­нан кау­дар­ла­нып,
кыш­тыр па­кет­тан нәрсә­дер сөйрәп чы­гар­ды:
– Зур сум­ка эз­ли­сез дип ишет­тем, юл йөргәндә менә
бу җай­лы­рак бу­лыр, бу сол­дат рюк­за­гы... алы­гыз... Ан­нан,
менә, ми­нем әзрәк җый­ган ак­чам да бар иде, юл­да кирә­ге чыгар, – дип, кесә­сеннән ак­ча­лар чы­га­рып өстәлгә сал­ды да ни
әй­тергә бел­ми та­гын ты­нып кал­ды. Карт­лар­ның кү­зенә яшь
төел­де. Са­бир та­мак тө­бенә утыр­ган төен­не көчкә йо­тып,
Ләйсән­не чәйгә кыс­тый баш­ла­ды:
– Утыр, ба­лам, өстәл яны­на. Әни­се, ки­лен килгән, чәй
әзерлә, – дип кар­чы­гы­на дәш­те.
Аны­сы ар­тык дул­кын­ла­ну­дан бер­ни эш­ли ал­мый­ча елап
җибәр­де. Ләйсән уры­нын­нан си­ке­реп то­рып, ты­ныч­лан­дырыр­га ашык­ты:
– Сез ела­ма­гыз, алай яра­мый, ул бит үлмәгән, яра­лан­ган
гы­на. Яра­ны дә­ва­лап бу­ла, үлгәннәр­не генә те­рел­теп бул­мый.
Исән генә кайт­сын, ә мон­да без аңа үләргә бирмә­без.
Са­бир да си­ке­реп тор­ды.
– Ие шул, ана­сы, бу ба­ла хак­лы бит, чын­лап та, ник
елый­быз соң әле? Исән бит улы­быз, исән! Шу­лай бул­гач,
киләчәккә өмет бар.
Алар ин­де биш ай бу­е­на елап та, кай­гы­рып та ары­ганнар иде. Шу­шы яшь кенә кыз­ның сүзлә­ре көч биргәндәй
бул­ды.
– Син хак­лы, кы­зым, алып кы­на кай­тыйк, дә­ва­лар­быз.
* * *
Иртә таң белән Ил­дус, Чал­лы­га алып ба­рып, Са­бир­ны
ав­то­бус­ка утыр­тып җибәр­де. По­езд кичкә генә бул­са да, кышкы юл­ны бе­леп бул­мый дип, иртәрәк куз­гал­ды­лар. Са­бир күңе­ле белән әллә кай­лар­га, улы яны­на аш­кын­ды. Әллә кай­чан
эзләп чык­ма­ган­га үз-үзен оры­шып та куй­ды. Бил­ге­сез­лектә
кө­теп уты­ру­дан да авыр нәрсә юк. По­езд­га утыр­гач та, бө­тен
ба­га­на тө­бенә тук­тап бар­ган по­езд­ның ал­дын­нан ча­бар­дай
бу­лып бар­ды. Ни­чек кенә аш­кын­ма­сын, по­езд ике тәү­лектән
ар­тык бар­ды. Кирәк­ле җи­ренә со­ра­ша-со­ра­ша ав­то­бус белән
ки­леп җиткәндә ин­де төн иде. Иртәнгә чак­лы кө­те­гез дип,
боль­ни­ца­га кертмә­деләр. Килгәннәр өчен ку­нак­ханә ба­рын
әйтсәләр дә, ан­да ба­рып тор­ма­ды. Тизрәк улын күрә­се кил­де,
таң ату белән яны­на ке­рер­мен дип, ишек ал­дын­да ар­лы-бирле йө­реп төн үткәр­де. Иртән таң ал­дын­нан бер олы гы­на апа
эндә­шеп ал­ды:
– Ник ку­нак­ханәгә бар­мый­сыз? Кем яны­на кил­де­гез?
– Мин өйдә дә кө­теп ары­дым, ин­де мон­да ки­леп җиткәч,
әллә кая ки­теп утыр­мыйм.
– Ярар, ке­ре­гез, менә мон­да уты­рып то­ры­гыз. Кай­дан
кил­де­гез?
– Мин Ка­зан­нан, улым мон­да ята, ди­деләр.
– Ял­гыш­ма­сам, Ка­зан­нар­ны бер ат­на элек озат­ты­лар.
– Ни­чек? Кай­да озат­ты­лар?
– Нас­тя, ка­ра­ле, – дип кыч­кыр­ды апа ке­ше, –Ка­зан
егетлә­рен озат­ты­лар тү­гел­ме соң?
Алар яны­на ашык­мый гы­на бер яшь кыз кил­де.
– Озат­ты­лар. Сез­нең фа­ми­ли­я­гез ни­чек? Хә­зер карыйм.
Тыш­тан шак­тый өшеп кергән Са­бир тирләп чык­ты. Сөенечтән фа­ми­ли­я­сен дә оныт­ты.
– Кай­тып кит­те ди­сез­ме, алай­са, бар да ях­шы, ай­мы­лыш
бул­ган­быз ин­де.
– Тук­та, абый, фа­ми­ли­я­се ни­чек?
– Яку­пов Ру­шан, озын гы­на буй­лы бик чибәр егет, – диде сөе­не­чен яшерә ал­мый­ча ел­ма­еп ба­сып тор­ган әти кеше. – Яра­сы нин­ди иде соң? Биш ай бер­нин­ди дә хәбәр
бул­ма­ды бит.
Кыз аңа текә­леп ка­рап тор­ды да ак­рын гы­на ка­я­дыр кереп кит­те. Бе­раз тор­гач, бик җит­ди кы­яфәттә ки­леп чык­ты.
– Әйе, сез­нең улы­гыз­ны Ка­зан­га кү­чергәннәр.
– Ник «кү­чергәннәр» ди­сең, үзе кай­тып китмә­де­ме­ни?
– Аның әле та­гын да дә­ва­ла­на­сы бар, шу­ңа күрә сез аны
Ка­зан гос­пи­та­леннән эзлә­гез.
Тыш­та ин­де таң ат­кан, ке­шеләр ар­лы-бир­ле йө­ренә башла­ган. Са­бир яңа­дан вок­зал­га ашык­ты. Тизрәк би­лет алып
кай­тып китәргә! Тик ку­лай по­езд­ны ике көн көтәргә ту­ры
кил­де. Бер ат­на дигәндә Са­бир ки­ре Ка­зан­га әйлә­неп кай­тып
төш­те. Ка­зан дигәч тә, Ка­зан да бәләкәй тү­гел. Бергә йөрсәк
тизрәк бу­лыр дип, За­һир­ны эзләп кит­те. Ул аның кай­да
икә­нен белә иде. За­һир КПП­га чы­гу белән ашык­ты­ра башла­ды. Тик хәр­би ха­лык­ның ая­гы-ку­лы кә­газьгә бәй­ле шул,
кә­газьләргә кул куй­ды­рып чык­кан­чы яр­ты көн үт­те. Так­си
ял­лап, хәр­биләр гос­пи­та­ленә кит­теләр. Са­бир­ның са­быр­лыгы беткән иде шул ин­де, тын­гы­сыз­ла­нып со­рап куй­ды:
– Ә кай­тып киткән бул­са?
– Юк, ми­нем ян­га кер­мичә китмәс, мон­да бу­лыр­га тиеш, – дип ты­ныч­лан­ды­рыр­га ты­рыш­ты За­һир.
– Ях­шы, тап­сак, бергә кай­тып китәр­без.
Са­бир белән За­һир ко­ри­дор­да йөргән, бө­тенләй бинт­ка
урал­ган егетләр­нең күп­ле­генә шак­кат­ты­лар.
– Ка­ра, күп­ме яра­лы, та­ны­мый­ча үтеп кит­мик та­гын,
бәл­ки Ру­шан да шун­да­дыр.
Кар­шы оч­ра­ган һәр­бер­сенә җен­текләп ка­ра­ды. Кирәк­ле
па­ла­та­ның ише­ге ачык иде. Кар­шы кой­ка­да ят­кан яра­лы­ны
бер олы гы­на ха­тын ка­шык­тан аша­та. Алар кы­яр-кый­мас
кы­на эчкә үт­теләр, күзлә­ре белән Ру­шан­ны эзлә­деләр. Тәрәз
янын­да­гы кой­ка­да бер ая­гы тездән ки­селгән егет ба­шын асылын­ды­рып уты­ра. Та­ныш ке­ше кү­ренмәгәч, Са­бир юга­лып
кал­ды, улын та­бу сөе­не­че читкә ки­теп, аның уры­ны­на кур­ку
ке­реп ур­наш­ты. Бер За­һир­дан, бер аяк­сыз егеттән кү­зен алалмый­ча, ап­ты­рап ба­сып то­ра бир­де. Ан­нан ят­кан ке­шеләргә
та­ба ки­леп:
– Ру­шан Яку­пов­ны күрмә­де­гез­ме? – дип со­ра­ды.
Тәрәзә бу­ен­да утыр­ган егет, ба­шын күтә­реп бе­раз алар­га
ка­рап тор­ды да поч­мак­та­гы кой­ка­га ым­ла­ды.
Ә ан­да­гы яра­лы түшәмгә ка­рап ни­чек ят­кан – шу­лай селкен­мичә дә ята бирә. Са­бир ашы­гып шул кой­ка яны­на кил­де
дә бик озак ка­рап тор­ды. За­һир бер ка­рау белән чы­бык ке­бек
тар­тыл­ды, чы­ра­ен­нан кан кач­ты. Кой­ка­да ап-ак чы­рай­лы,
ап-ак ирен­ле, ничә яшьтә икә­нен дә аң­лар­лык тү­гел, чәчлә­ре
ага­ра баш­ла­ган адәм ята. Яңа­гын­да­гы ба­ла чак­та­гы җөе генә
Ру­шан­ны хә­терләтә. Са­бир улын баш­та­на­як ка­рап чык­ты,
бар да уры­нын­да ке­бек, тик нәрсә­дер җит­ми.
– Улым, Ру­шан, син­ме бу, ник дәш­ми­сең? Бу мин –
әти­ең.
Егет күзлә­рен йом­ды, ябык яңак­ла­ры буй­лап күз яшьләре тәгәрә­де, шы­гыр­да­тып тешлә­рен кыс­ты. За­һир ка­ра­шын
ак җәймә ябыл­ган аяк­лар­га кү­чер­де. Ачып ка­рау­дан көчкә
ты­е­лып кал­ды. Са­бир, ярдәм ит дигәндәй, За­һир­га бо­ры­лып
ка­ра­ды. За­һир­ның да ап-ак чы­ра­ен кү­реп, ул ка­раш таш­лаган җиргә ка­ра­гач, ку­лын­да­гы рюк­за­гы лап итеп идәнгә
тө­шеп утыр­ды. Кал­ты­ран­ган кул­ла­ры белән ак­рын гы­на ак
җәймә­не күтә­реп ка­ра­ды. Тездән түбән ике аяк та юк иде.
Тез баш­ла­ры ак мар­ля­га урал­ган, бе­раз кан сар­кып чык­кан.
«Йа Ал­лам, үзең ярдәм ит!» – ди­де дә улы янын­нан читкәрәк
тай­пы­лып, кул­ла­ры белән би­тен кап­ла­ды.

Дәвамы бар.

Зифа Кадырова.