Язмыш сынавы

– Әни, ка­ра, әнә, те­геләр ки­теп ба­ра­лар. – Мө­нирә тәрәзә тө­бенә ки­леп бас­ты. Әйе, бер урам бу­лып, Ил­дус белән Әлфия кул­тык­ла­шып ат­лый­лар, арт­тан ике ма­лай кеч­кенә кыз­ны ча­на белән йө­гертәләр. Ил­дус хә­зер те­ге ябык, хәч­терүш
исе­рек тү­гел, та­за, ол­пат гәүдә­ле ма­тур иргә әйлән­де.
– Әни, син ал­каш-ал­каш ди­дең, ә Әл­фис без­нең әти эчми ди, ник бир­дек ин­де без аны? Алар гел бергә, алар­га күңел­ле. Әл­фис гел Ка­мА­За уты­рып йө­ри, әти­се аны Чал­лы­га
да утыр­тып алып ба­ра, тәм­ле-тәм­ле әй­берләр аша­та. Ә без
си­нең белән гел икәү, безгә бер ке­ше дә кер­ми. Өйдә дә салкын, утын да юк. Әти бул­са, утын алып кай­тыр, мал­ла­ры­быз
да бу­лыр иде, – ди­де ба­ла авыр су­лап.
Авыр иде алар­га яшәү, эш юк, ни­чек ту­ры килсә шу­лай
дөнь­я­ның очын-оч­ка ял­гар­га ты­рыш­ты­лар. Әл­фия Мө­нирәне үлем ко­ча­гын­нан кот­ка­рып, ике юл ча­ты­на чы­га­рып
бас­тыр­ды. Элек оя­лу, на­мус, кыл­ган гө­наһ­ла­ры өчен үкенә,
рән­җеткән якын­на­рын­нан га­фу үтенә белмәгән Мө­нирәгә
тор­мыш ар­ты белән бо­рыл­ды, Ил­дус белән урын­на­рын алыштыр­ды. Тор­мыш­ның ях­шы­сы та­гын Әл­фи­ягә эләк­те. Мө­нирә
элек ни­чек теләсә, шу­лай яшә­де, ни теләсә, шу­ны эшлә­де.
Ке­ше белән сан­лаш­ма­ды, хә­зер әни­се үлгәч, ул бө­тенләй
ял­гыз кал­ды. Бер­ту­ган­на­ры да аңа ар­ты белән бо­рыл­ды,
әни­не ка­бергә ва­кыт­сыз син тык­тың, дип га­еплә­деләр. Әнисе исән чак­та җы­лы, гөрләп тор­ган йорт­ка хә­зер килү­че юк,
әй­тер­сең, әни­се ба­ры­сын үзе белән алып кит­те. Хә­зер аны
аң­лау­чы да, тың­лау­чы да юк. Күп рән­җет­те Мө­нирә әни­сен,
ни­чак­лы елат­ты, тик ул аны ки­черә, һәр­ва­кыт ка­бул итә,
ярдәм ку­лын су­за иде. Менә хә­зер ул бер­кемгә дә кирәк­ми,
ярдәмгә ки­лергә әни­се дә юк. Кай­чан­дыр әни­се биш ба­ласын туй­дыр­ган, алар ач­лык­ның ни икә­нен бел­ми үс­теләр. Ә
ул менә бер ба­ла­сын да ас­рый ал­мый. Кол­хоз­да эш бар­дыр
да ул, тик ан­да йө­реп ак­ча түләмәгәч, ни фай­да. Өйдә бәрәңгедән баш­ка ашар әй­бер дә юк, ягар­га утын да кал­ма­ды,
ул ин­де са­рай­ның ке­ше күрмәгән ягын сү­теп яга баш­ла­ды.
Әни­се ни­чек яшә­де икән соң – кай­чан кай­тып керсәләр дә,
яңа пешкән ипи исе урам­га ук та­рал­ган, өйгә керсәң, ит­ле
ашы пешкән бу­лыр иде. Ипи­ен, итен, ма­ен ка­ян ала­сың, дип,
Мө­нирә бер­кай­чан да со­ра­ма­ды, ул бо­лар ту­рын­да уй­лап та
ка­ра­ма­ды. Кайт­са, әни­се һәр­ва­кыт ту­ты­рып җибәр­де. Ка­ян
ал­ды, ни­чек җит­кер­де икән соң? Ник со­ра­ма­ды әни­се исән
чак­та? Со­ра­ма­ды, чөн­ки ул әниләр шу­лай бу­лыр­га ти­еш
дип ка­ра­ды… Кай­чан­дыр ул га­рип улын таш­ла­ган ке­бек,
аны да бө­те­не­се таш­ла­ды­лар. Әни­се аңа күп­ме әйтә кил­де,
га­рип бул­са да, си­нең ба­лаң бит ул, үзең ка­ра, гө­на­һа­ла­рын
кая ку­яр­сың, ди­де. Юк, Мө­нирә жәлләмә­де, ул аңа җирә­неп
ка­ра­ды, исәндә исәнләшмә­де, үлгәч хуш­лаш­ма­ды, ка­бе­ренә
дә бер тап­кыр да ба­рып ка­ра­ма­ды. Ә исе­рек Ил­дус ба­ла­сын
таш­ла­ма­ды.
Мө­нирә көннәр буе тәрәзә тө­бендә үткән-сүткән­не ка­рап
көн уз­гар­ды. Ни галәмәт, элек­ке ке­бек кой­рык чән­чеп, бар
нәрсәгә тө­ке­реп чы­гып китә ал­ма­ды, әй­тер­сең, аның бө­тен
дәр­тен Әл­фия алып ат­ты. Аны үткәннә­ре арт­ка тарт­ты, арт­ка
ка­ра­са, өе­леп ят­кан гө­на­һа­ла­ры, ал­га ка­ра­са – буш­лык. Үч
иткәндәй, көн дә тәрәзә кар­шы­сын­нан Ил­дус белән Әл­фия
бә­хет­ле ел­ма­е­шып үтәләр, ә ул менә ял­гыз, сал­кын өйдә ач
уты­ра. Көн ту­са, улы­ның со­рау­лы ка­ра­шы йөрә­ген әр­нетә,
ашар­га юк, ки­яргә ки­е­ме бәләкәйләнгән, туз­ган.
– Мин бүтән мәктәпкә бар­мыйм, итек­нең та­ба­ны тишек, эченә кар ту­ла, менә, ка­ра чал­бар­ның да те­зе ти­шек.
Ә Әл­фис белән За­һир яңа ма­тур курт­ка­лар ки­еп килгәннәр,
Әл­фис мак­та­на, әти алып кайт­ты ди. Әни, әйдә, алар­ның
әти­сен ки­ре алыйк. – Мө­нирә эндәшмә­де, «соң ин­де» дип
эчтән генә уй­лап куй­ды.
– Әни, ә ми­нем әти кем соң? – Мө­нирә мо­ңа җа­вап
бирмә­де, ул аны төгәл генә үзе дә бел­ми иде. Әм­ма Ил­дус­ныкы тү­гел­ле­ген ях­шы белә. Әни­се күп­ме әйтә кил­де, бу дөнья­да бар кыл­ган­на­рың өчен дә җа­вап би­рергә ту­ры киләчәк,
ди­де. Менә ки­леп тә җит­те ул сә­гать. Эх, баш­лар­га иде бу
тор­мыш­ны яңа­баш­тан, дө­рес итеп… Юк шул, нәрсәдән
баш­лар­га икә­нен бел­ми. Мө­нирә көннән-көн тө­шен­ке­леккә
би­рел­де, ул үз-үзен жәлләүдән баш­ка ча­ра эзләмә­де, эзләргә
дә теләмә­де.
Мө­нирә­нең үч алыр ке­ше­се кал­ма­ды – кем белән ярышыр­га да кем белән тиңлә­шергә, бу ба­ла­ны кем итеп үс­те­рергә? Мө­нирә бик озак кы­на улы­на ка­рап тор­ды да, «минсез аңа ях­шы­рак бу­лыр» дип уй­ла­ды.
– Син, улым, иртәгә мәктәпкә бар, ә кайт­кач өстәлдә
кон­верт бу­лыр, шу­ны ал да Ил­дус әти­еңнәргә бар, ул си­нең
дә әти­ең.
– Әни, мин ан­нан кур­кам.
– Ку­рык­ма, улым, ул кур­кы­ныч тү­гел. Мин җүләр булган­мын, – дип куй­ды үзал­ды­на.
– Ә син кая ба­ра­сың?
– Мин Чал­лы­га ба­рып кай­там, син ми­не көтмә.
Алар икәү та­гын сал­кын өйдә ко­чак­ла­шып, бер-бер­сенә
сы­е­нып, җы­лы­ныр­га ты­рыш­ты­лар. Ка­раң­гы өйдә Мө­нирәнең уй­ла­рын, яшь­ле күзлә­рен берәү дә күр­ми, бел­ми иде.
Бу дөнь­я­да тор­мыш­ка аш­ма­ган хы­ял­ла­ры бәл­ки те­ге дөнь­яда тор­мыш­ка ашар. Та­һир белән оч­ра­шыр, ан­да Әл­фия юк
бит, хә­зер аның юлы­на бер­кем дә ар­кы­лы төшмәс. Аның да
бә­хет­ле бу­лыр­га ха­кы бар бит. Әни­се дә шун­да, ул да аны
җы­лы­тыр. Мө­нирәгә үзе ба­ра­сы яңа дөнья оҗ­мах бу­лып
то­ел­ды. Таң ал­дын­нан ел­ма­еп йо­кы­га кит­те. Иртән соң­гы
тап­кыр улын ко­чак­лап үп­те дә мәктәпкә озат­ты.
Рөстәм мәктәптә көчкә чы­дап утыр­ды, аның тизрәк
кай­та­сы да те­ге зур, ма­тур өйгә ба­ра­сы кил­де. За­һир­ның
һәр­ва­кыт үзен олы­лар­ча то­ту­ын, Әл­фис эне­сен һәр­ва­кыт
кай­гыр­тып йөр­үен күзә­теп, «эх, шун­дый абы­ең бул­са иде»,
дип кы­зы­га иде ул. Аны бер ма­лай да рән­җетмәс, кый­на­мас
иде. Әллә әни­се­не­ке ке­бек те­ле озын бул­ган­га­мы, еш кы­на
кый­на­лып кай­та, аның дус­ты да, як­лау­чы­сы да юк, кү­бе­се
аның белән уй­нар­га да телә­ми. Аның да За­һир ке­бек ма­лайлар белән дус­ла­ша­сы килә дә бит, тик бер­се дә ара­ла­ры­на
керт­ми. Менә бү­ген җай чы­гып то­ра, те­ге ма­тур өй­нең эченә
керәчәк. Ул мәктәптән аты­лып кай­тып кер­де дә кон­верт­ны
эләк­те­реп чы­гып чап­ты. Тирә-ягы­на ка­ра­на-ка­ра­на кап­ка­дан
ке­реп кит­те, ир­кен иха­та, зур өй; мун­ча­ла­ры да Рөстәмнәр
өеннән зур­рак то­ел­ды. Ул һәрнәрсәгә авыз ачып ка­ра­ды,
күтәрмәгә күтә­релүгә, бо­ры­ны­на яңа пешкән ипи исе ки­леп
бә­рел­де, авы­зын­нан су­лар ки­леп куй­ды.
Ак баш­лы Рөстәм ки­леп кергәндә, бө­тен өй эче белән
төш­ке аш­ка утыр­ган­нар иде. Кө­телмәгән ку­нак­ны кү­реп,
бө­те­не­се аңа текәл­де. Өстәл ба­шын­да утыр­ган Ил­дус­ның
чы­рае ак кә­газьгә әйлән­де, ул аны туа-ту­ган­нан сөймә­де,
ан­нан аз­рак үсә төшкәч, ана­сы­ның кы­ла­ныш­ла­рын ка­батлап үзә­генә үт­те. Ил­дус­ның ба­шын­да бер уй: ник килгән ул
мон­да, ни кирәк? Ә ба­ла­ның ике кү­зе өстәлдә. Бер урын­да
тап­та­нып, авы­зын сөр­теп куй­ды. Әл­фия то­рып ба­ла кар­шысы­на кил­де дә:
– Сал өс­тең­не, утыр без­нең белән ашар­га, – ди­де. Рөстәм бер миз­гелдә өс­тен са­лып ат­ты, ялт итеп өстәл яны­на
ки­леп тә утыр­ды, әни­се кал­дыр­ган кон­верт­ны да оныт­ты.
Әл­фия сал­ган бер тә­линкә аш­ны ах иткән­че ялт ит­те. Бө­тен
өй эче бер Рөстәм­нең аша­га­нын күзәт­те: ул шун­дый тиз­лек
белән ашый, ашау тү­гел, чәйнә­ми ту­ты­ра. Рөстәм­нең әби­се
үлгәннән бир­ле мон­дый тәм­ле ипи, тәм­ле аш аша­га­ны юк
иде, тә­линкә бу­ша­гач кы­на, күтә­ре­леп өй эчендә­геләргә ка­рады. Ил­дус белән күзлә­ре оч­раш­кач, ку­ы­ры­лып куй­ды. Өй­нең
тын­лы­гын Ил­дус боз­ды:
– Ни йо­мыш, ник кил­дең? – Та­выш Ил­дус­ка хас бул­маган­ча, ка­ты иде, ул яң­гы­рап өй эченә та­рал­ды, хә­зер ин­де
бө­те­не­се Ил­дус­ка текәл­де. Хәт­та ал­дын­да утыр­ган кеч­кенә
Әдилә дә әти­сенә күтә­ре­леп ка­ра­ды. Рөстәм Ил­дус­тан кур­ка
иде, үткәндә кыл­ган­нар­ның ямь­сез­ле­ген ул да аң­лый, мон­да
әни­се дә юк як­лар­га. Шул­чак исенә тө­шеп си­ке­реп тор­ды,
таш­ла­ган ки­емнә­ре ара­сын­нан кон­верт­ны тар­тып чы­гар­ды,
ашы­га-кау­дар­ла­на Ил­дус­ның кар­шы­сы­на ки­леп бас­ты:
– Әни җибәр­де, бар да Ил­дус әти­еңә бир, ди­де.
– Кемгә? – ди­де Ил­дус су­зып. Ба­ла кур­кып бер читкә
тай­пыл­ды, шу­лай да би­решмәскә бул­ды. Аның бу җы­лы, тәмле ис­ле, тәм­ле аш­лы өйдән чы­гып китә­се килмә­де.
– Син ми­нем дә әти­ем, әни шу­лай ди­де. – Аяз күктә
яшен яшьнә­де, бө­те­не­се әле Рөстәмгә, әле Ил­дус­ка ка­ра­дылар, ашау кай­гы­сы кит­те, та­ма­гы тук Рөстәм генә сер­әеп
ба­сып кал­ды. Әл­фия өстәлдә ят­кан кон­верт­ка ка­гы­лу белән
сискә­неп, ага­рып кит­те, шу­лай да ачып ка­ра­ды. Ан­да ике
сүз: «Ки­че­ре­гез ми­не». Әл­фия бик ачу­лы итеп:
– Юнь­сез, – ди­де. – За­һир, ал сең­лең­не, бар те­ге як­ка.
Рөстәм, син дә. Ә син, Әл­фис улым, бар, Са­бир күр­ше­не чакыр. Ил­дус, ки­ен дә тыш­ка чык, хә­зер мин дә чы­гам.
Әл­фия бе­раз­дан ирләр яны­на чык­ты.
– Хә­зер Мө­нирә­нең абый­сын ба­рып алы­гыз да йор­ты­на
ба­ры­гыз, Мө­нирә са­рай эчендә бу­лыр. – Ирләр бермәлгә телсез кал­ды­лар. Ан­нан җы­е­лы­шып Мәрь­ям әби­нең йор­ты­на
кил­деләр. Кай­чан­дыр мал ту­лы са­рай­ның яр­ты­сы сү­те­леп,
утын­га ягы­лып беткән, бер өле­ше­нең ур­та­сын­да Мө­нирә,
утыз ал­ты яшен да ту­тыр­мый­ча, үз го­ме­ренә нок­та куй­ган
иде. Җи­ңел тор­мыш­ка өйрәнгән яшь ха­тын фа­ни дөнь­я­ның
авыр­лык­ла­рын күтәрә ал­мый­ча, те­ге дөнь­я­га җи­ңел тормыш әзләп ки­теп бар­ды. Тик ул бер әй­бер­не уй­лар­га онытты: кыл­ган гө­наһ­ла­ры өчен җа­вап то­та­сын, тә­муг утын­да
кисәү бу­лып янып бетә­сен, әни­се белән Та­һир яны­на ба­рып
җитмә­сен ба­шы­на да ки­термә­де. Та­гын ял­гыш­ты, та­гын алдан­ды.
Икен­че көн­не та­выш-тын­сыз гы­на Мө­нирә­не күм­деләр.
Ил­дус­ның ба­шы кат­кан иде, йө­зе ка­ра янып чык­ты.
– Үлгәч тә тын­гы­лык­та кал­дыр­ма­ды, ни дип җибәргән
ми­ңа ул ба­ла­ны? Җирдә сөймәгә­нем Мө­нирә белән шул бала. Кирәк­ми, теләсә кая куй­сын­нар.
Әл­фия Ил­дус­ны ни­чек ты­ныч­лан­ды­рыр­га белмә­де:
– Хә­зер кая ку­яр­га соң ул ба­ла­ны? До­ку­мент­лар бу­ен­ча
си­не­ке дип языл­ган, кая, кемгә ба­рып ис­бат­лап йө­ри­сең, мине­ке тү­гел дип?
Нин­ди җепләр бәй­ли­дер бу ике га­илә­не, Мө­нирә та­гын
бер гө­на­һа­сын Ил­дус­ка йөкләп кал­дыр­ды.
Рөстәм үзе дә аң­ла­ма­ды: аны ку­ма­ды­лар, ашат­ты­лар,
ки­ен­дер­деләр, әни­ең кайт­кан­чы бездә то­рып тор, ди­деләр.
Ул да хә­зер күкрәк ки­е­реп За­һир­лар белән мәктәпкә ба­ра,
кай­та. Аңа бу яңа тор­мыш бик тә ошый. Әни­се озаг­рак кайтмый тор­са ярар иде, дип телә­де, ки­ре тәбәнәк, сал­кын өйгә
кай­та­сы килмә­де.
Әл­фия еш кы­на бу ба­ла­га ка­рап, тирән уй­га чу­ма иде,
әйе, әни­се бу ба­ла­га күп нәрсә биргән, ак­ка ка­рый, күбрәк
ка­ра­сын да, яма­нын да сал­ган. Бу ба­ла­ны яңа­баш­тан тәр­бияләргә, ке­ше итеп үс­те­рергә кирәк иде.
– Без үс­термәсәк, кем үс­тер­сен соң аны, Ил­дус? – ди­де
Әл­фия ире­нең чәчлә­реннән йом­шак кы­на сый­пап…

Дәвамы бар.

Зифа кадырова.