Язмыш сынавы

– Алай­са, син ми­не дә...
– Әйе, син йок­ла­ган­да. Си­нең җа­ның ты­ныч тү­гел, борчыл­ма, һәрнәрсә­нең үз ва­кы­ты бар. Без ике­без дә бер уй­да,
безгә кү­не­гергә ва­кыт кирәк, ашык­мыйк, киләчәк без­нең
кул­да. Әлегә ни­чек яшәсәк, шу­лай яшик.
Мө­нирә дә бер ат­на­дан то­рып, уты­рып ашый баш­ла­ды.
Мәрь­ям әби елый-елый Әл­фия исән­ле­генә до­га­лар кыл­ды.
Ай дигәндә, Мө­нирә те­ре­леп аяк­ка ба­су­га, Мәрь­ям әби
иртән­ге йо­кы­сын­нан уян­ма­ды, дөнья куй­ды. Ул бер­кем­не
бор­чы­мый, ин­тек­тер­ми генә икен­че дөнь­я­га күч­те.
* * *
Кар-бу­ран­на­ры белән кыш кил­де. Кол­хоз­да да эш юк,
Әл­фия эшкә әллә нидә бер ба­рып кай­та. Кая ка­ра­ма – та­ралып ят­кан ху­җа­лык. Ха­лык ак­ча­лы эш эзләп шәһәргә китә.
Ил­дус та үзенә урын тап­мый, кыч­кы­рып әйтмәсә дә, Әл­фия
кү­реп то­ра – агач чо­кып та туй­ды өйдә. Ул да, шәһәргә китим­ме эш эзләп, дигән иде, Әл­фия кар­шы төш­те. Яз җиткәнне, кыр эшлә­ре баш­лан­ган­ны кө­тик, ди­де. Хо­дай­ның рәхмәте, беркөн­не кол­хоз рәи­се үзе сүз куз­галт­ты:
– Си­нең Ил­ду­сың нишләп ята ан­да? Кайт­кан­нан бир­ле
чы­гып та кү­ренгә­не юк. Әнә, ва­тык Ка­мАЗ то­ра, яз­гы чәчүгә
бул­са да әзерләргә кирәк иде шу­ны. Шо­фер­лар да кал­ма­ды,
кай­сы эчеп, кай­сы читкә ки­теп бет­те.
Эшкә чык­кач, Ил­дус бө­тенләй җан­ла­нып кит­те, аның
йө­зе як­тыр­ды, ул Әл­фи­я­нең йө­зенә кы­зыл­лык ки­термәс өчен
ты­рыш­ты, тыр­маш­ты. Кич ба­ла­лар белән бергә көн буе булган хәлләр­не ярыш­мак­тан ур­так­ла­ша­лар; Әл­фис мәктәптән
кай­ту­га Ил­дус яны­на эшкә йө­герә, кич кайт­кан­чы Ка­мАЗ
ру­лен бор­га­лый. Ил­дус та үзгәр­де, яр­ты ел эчендә тә­ненә
әзрәк тә­ненә ит ку­нып, гел юнь­ле генә иргә ох­шый баш­лады. Кай­чан­дыр ка­лын, ка­ра чәчлә­ре ин­де ага­рып бетсә дә,
аның үзенә бик тә ки­ле­шеп то­ра. Оял­чан ел­маюы, бер­кат­лылы­гы, юк кы­на нәрсәгә дә ба­ла ке­бек сөен­үе, Әл­фия белән
күзгә-күз оч­раш­кан­да кыз­лар ке­бек кы­за­руы аны ис­китмә­ле
сөй­кем­ле итә. Ил­дус тор­мыш­ка нык­лап аяк бас­кан са­ен,
киләчәккә ма­тур өметләр баг­ла­ды. Юк­ка са­рыф ителгән гомер­не ки­ре кай­та­рып бул­ма­са да, киләчә­ген ту­лы, ма­тур итеп
яшәргә үзендә теләк, көч той­ды. Юк­ка гы­на ке­ше­не эш би­зи
димәгәннәр, эше бар­ның ашы бар. Эшләсә, ул ба­шын юга­ры
күтә­реп, үзен га­илә баш­лы­гы итеп то­я­чак. Хо­дай соң­лап булса да аңа да мәрхәмәт­ле йө­зе белән бо­рыл­ды, шу­шы га­иләдә
ты­ныч һәм рәхәт иде аңа.
Әл­фи­ягә кү­неккән са­ен ул аңа яңа ка­раш белән ка­ра­ды,
күзәткән са­ен бер ма­тур ягын та­бып, яңа­дан-яңа ачыш­лар
яса­ды. Тик менә ан­нан оя­лу киртә­сен ат­лап чы­га ал­ма­ды.
Кай­чак­та эштән кай­тыш­лый үз-үзен сүгә: мәх­лук, үшән, кыю­рак бу­лыр­га кирәк… Өйгә кай­тып ке­реп, Әл­фи­я­нең күзләренә ка­ра­ды­мы, ко­е­ла да төшә. Бер түбә ас­тын­да яшәгәч,
кай­чан да бул­са ку­шыл­мый кал­мас­лар, ул бу көн­не кур­кып
көтә иде. Кем бе­рен­че адым ясар, үкенмәсләр­ме, һәр­ва­кыт
ур­та­да Та­һир тор­мас­мы?
Яз ба­шын­да Әл­фия сал­кын ти­де­реп бик ка­ты чирләп
кит­те, өч көн ут эчендә ят­ты. Ил­дус көн-төн янын­нан китмәде, лыч су бул­ган уры­нын алыш­тыр­ды, та­биб кал­дыр­ган
да­ру­лар­ны эчер­де, ут ян­ган Әл­фи­я­нең маң­га­е­на сал­кын
чүпрәк ку­еп тор­ды. Өч тәү­лек дигәндә Әл­фи­я­нең тә­не янудан тук­тап, шы­быр тиргә ба­тып йо­кы­га кит­те. Өч көн, өч
төн йок­ла­ма­ган Ил­дус та ары­ган иде – ак­рын гы­на, Әл­фи­ягә
ка­гы­лыр­га кур­кып кы­на аның янын­да­гы буш мендәргә башын төрт­те. Әл­фия уян­ган­да сы­зы­лып таң ата иде, ул бе­раз
тәрәзәгә ка­рап ят­ты да икен­че ягы­на бо­рыл­ды. Шул­чак янында гы­на өс­тенә дә ябын­ма­ган, ба­ла ке­бек йо­мар­ла­нып йок­лап
ят­кан Ил­дус­ны кү­реп, тын да ал­мый­ча йө­зенә текәл­де. Мо­ңа
чак­лы аның йө­зенә җен­текләп ка­ра­га­ны да юк иде, ка­ра, нинди сөй­кем­ле икән, каш­ла­ры ка­лын кый­гач, кы­зык, каш­ла­ры
кап-ка­ра, ә чә­че ап-ак. Күрә­сең, Әл­фия чирләгәннән бир­ле
кы­рын­ма­ган да – би­тен ка­ра­лы-ак­лы төкләр бас­кан. Ул Әл­
фи­ягә шун­дый якын, үз то­ел­ды, ял­гыз тү­гел­ле­генә сөе­неп
куй­ды, чирләгәндә, авыр чак­та си­не кай­гыр­ту­чы бул­ган­да
нин­ди рәхәт икән. Әл­фия ак­рын гы­на аңа та­ба тар­тыл­ды
да Ил­дус­ның өс­тенә юр­га­ны­ның икен­че очын яп­ты. Ил­дус
белән ни­ках­лы ир-ха­тын бу­лып яшәүлә­ренә яр­ты ел ин­де,
бер-бер­сенә ка­гы­лу тү­гел, якын да килгәннә­ре юк. Әл­фия
үре­леп Ил­дус­ның би­теннән сый­па­ды. Ил­дус сискә­неп уянып кит­те, үзенә ел­ма­еп ка­рап ят­кан Әл­фи­я­нең күз ка­ра­шы
белән оч­раш­ты да юга­лып кал­ды, әй­тер­сең, шул урын­га
ка­дак­ла­ган­нар, сел­кенә дә ал­ма­ды. Әл­фия дә ку­лын аның битеннән ал­ма­ды, йом­шак кы­на итеп каш­ла­ры­на, иреннә­ренә
ка­гыл­ды. Ил­дус­ның баш­та йөрә­ге тук­та­ды, ан­нан ча­быш
аты­дай тибәргә то­тын­ды, ба­шы әйлә­неп, кү­зал­ла­ры ка­раңгы­лан­ды. Әл­фи­я­нең ма­тур күзлә­ре, ка­лын, хис­ле иреннә­ре
үзенә ча­кыр­ды, ә ул куз­га­лыр­га да кур­кып ят­ты. Әллә өн,
әллә төш – куз­гал­са, уя­ныр да бу мог­җи­за юк­ка чы­гар. Әл­фия­нең наз­лап ка­гы­лу­ла­ры аның ба­шын әйлән­дер­де, бө­тен тә­не
буй­лап әй­теп бе­тер­ге­сез ләззәт йө­гер­де, һәр­бер күзәнә­геннән
хисләр та­шы­ды. Бер юр­ган ас­тын­да яту­ла­рын да яңа аң­лый
баш­ла­ды, аның якын­лы­гын, җы­лы­сын тою ка­гыл­мый­ча
түзә ал­мас хәлгә җит­кер­де. Юр­ган ас­тын­нан Әл­фи­ягә ку­лын
су­зып, чак кы­на би­ленә ка­гыл­ды. Әл­фия аны этмә­де, ки­ресенчә, аңа тар­тыл­ды да ко­чак­лап сы­ен­ды. Ил­дус сөяклә­рен
сын­ды­рыр­дай итеп, Әл­фи­я­не күкрә­генә кыс­ты, бу миз­гелдә
ул үзендә әле са­рыф ителмәгән ирләр кө­че той­ды. Яңа ту­ган
хисләр, бу­ран өермә­седәй, бө­те­реп-бө­те­реп ике­сен дә һа­валар­га алып ме­неп кит­те…
Ил­дус белән Әл­фия бер-бер­сенә кирәк­леклә­рен көннәнкөн ныг­рак той­ды­лар, ике ара­да­гы киртә алып таш­лан­ды,
яңа тор­мыш баш­лан­ды. Хә­зер ин­де Ил­дус ха­ты­ны­на ку­рыкмый­ча ка­рап сок­лан­ды, аша­ган­да өстәл ар­тын­да да кү­зен
алал­мый, гел ка­рап кы­на то­рыр иде. Ил­дус үзе өчен бу тормыш­ның яңа­дан-яңа бизәклә­рен ачык­ла­ды.
Яз­да кар­лар эреп беткәч, җы­е­лып зи­рат­ка бар­ды­лар.
Әл­фия күзлә­ре белән те­ге кош­ны эзлә­де, тик тап­ма­ды, үзәк
өз­геч та­выш ише­телмә­де. Та­һир­ның җа­ны, га­илә­се өчен
ты­ныч­ла­нып, те­ге дөнь­я­да урын ал­ган­дыр, ул да Әл­фи­я­нең
сай­ла­ган тор­мыш юлы, тор­мыш юл­да­шы белән ри­за­лаш­кандыр, мө­га­ен…
* * *
Әл­фия тәрәзә кар­шы­сы­на ки­леп бас­ты. Тыш­та көз. Бакча поч­ма­гын­да яшь ба­лан белән миләш тәрәзә би­ек­ле­ге булып үскән. Бы­ел бер­ничә бөр­тек җи­мешлә­ре дә бар, килә­се
ел­га тәрәзәдән үре­леп эчкә дә ка­рый баш­лар­лар. Әл­фия шул
агач­ла­ры белән сөйлә­шергә яра­та иде, бигрәк тә хә­зер, өйдә
берү­зе утыр­ган­да. Алар­га ка­рап Әл­фия җа­ны­на ты­ныч­лык
та­ба.
Тәрәзә кар­шы­на дө­бер-ша­тыр Ка­мАЗ ма­ши­на­сы кай­тып
тук­та­ды. Әл­фис ка­би­на ише­ген ачып, әни­сенә кул бол­га­ды.
Әл­фия олы кор­са­гын сый­пап, ашык­мый­ча гы­на аш бүлмәсеннән ат­ла­ды. Ул ин­де соң­гы ат­на­сын йө­ри. Ил­дус кы­на
бик бор­чы­ла, бе­рен­че ба­ла­дан кал­ган кур­ку аны һа­ман эзәрлек­ли иде. Ил­дус көн-төн, «сау-сә­ламәт ту­сын берүк», дип
теләк телә­де.
Яңа ел ал­дын­нан Әл­фия кай­чан­дыр Та­һир теләгән
җирән баш­лы кыз алып кайт­ты. Ил­дус кы­на, ба­ла ту­ып
бер­ничә ай­лык бул­ган­чы, бик кур­кып йөр­де. Әл­фия аның
шиклә­рен аң­ла­гач:
– Юк­ка бор­чы­ла­сың, ях­шы җиргә төшкән ях­шы ор­лык
бер­кай­чан да на­чар үсен­те бир­ми, ты­ныч­лан, сау-сә­ламәт бала ул, – ди­де. Ил­дус шат­лык­тан ба­ла ке­бек үк­сеп елап җибәрде. Әл­фи­я­не кы­сып ко­чак­лап, күз яше ар­кы­лы «рәхмәт,
мең-мең рәхмәт си­ңа!» ди­де.
Бө­тен га­иләлә­ре белән ма­тур итеп ки­е­неп, бе­рен­че
тап­кыр ке­ше ара­сы­на са­бан­туй­га чык­ты­лар. Ил­дус бигрәк
дул­кын­лан­ды: мон­дый көн ту­рын­да күп­ме хы­ял­лан­ды ул!
Ба­ла­ла­ры, га­илә­се – ба­ры­сы да ке­ше­не­ке төс­ле, бер­кемнән
дә ким тү­гел. Ил­дус­ның ку­лын­да кур­чак ке­бек, җирән бөдрә
чәч­ле кы­зы, янын­да ко­яш­тай ел­ма­еп тор­ган ха­ты­ны, җи­теп
килгән ике улы. Ул­ла­ры бер­тук­тау­сыз тарт­ка­лап ни­дер сөйлиләр, ул да шул ба­ла­лар ке­бек шат­ла­на, көлә, ул бү­ген бә­хет­ле, бар ке­шедән дә бә­хет­ле! Шу­лай, ир иткән дә ха­тын,
юк иткән дә ха­тын – бо­рын­гы­лар бел­ми әйтмәгәннәр.
Бә­хет­сез­лек­нең ни икә­нен ка­ян бел­сен, бә­хет­нең ни
икә­нен белмәсәң… Ил­дус үткә­ненә әйлә­неп ка­рый да калты­ра­нып куя: әле өч ел элек кенә ул бер­кем дә тү­гел, урам
эте иде. Әл­фия оч­рап алып кайт­ма­са, ул һа­ман урам­да йө­рер
иде, әнә, тыш­та нин­ди бу­ран ко­ты­ра… Яңа ел кичәлә­рен дә
үткә­реп җибәр­деләр. Кыш­ның озын төннә­рен Ил­дус еш кына уй­ла­нып ята, менә әле дә то­рып, кы­зы­ның өс­тендә­ге юрга­нын рәтләп яп­ты да ки­ре уры­ны­на ки­леп ят­ты. Өйдә тыптын, ә тыш­та улый-улый бу­ран ко­ты­ра, юк-юк­та үткәннәр
искә төшә. Ал­да­гы тор­мыш­ның ка­де­рен бе­лер өчен үткә­нен
оныт­мас­ка кирәк­тер шул. Үткә­не яман төш, киләчә­ге бил­гесез, ә бү­ген­ге­се әки­яттә­ге оҗ­мах. Тыш­та чат­на­ма сал­кын,
бу­ран, ә ул җы­лы өйдә, ак җәймәдә ята, мес-мес кеч­кенә
ко­я­шы йок­лый, те­ге як­та ике улы йок­лый ә ку­е­нын­да – тулган ай ке­бек ха­ты­ны. Ул күпкә өметлән­ми, Әл­фия йөрә­гендә
Та­һир уры­нын яу­лый ал­ма­сын да аң­лый, үпкәлә­ми, ярат
дип тә таләп ит­ми. Та­һир Та­һир ин­де ул, ул үзе берәү иде
шул. Ил­дус Әл­фия йөрә­гендә үзенә бер кеч­кенә поч­мак­ка да
ри­за, тик үз поч­ма­гы­на. Ил­дус үре­леп Әл­фи­я­нең мендәрдә
та­ра­лып ят­кан чә­ченнән үбеп куй­ды, «мин си­не үзем өчен
дә, Та­һир өчен дә яра­тыр­мын, тик син ка­бул гы­на ит, ки­ре
как­ма гы­на, күп­не со­ра­мыйм, үзең­не яра­тыр­га гы­на рөхсәт
ит». Ло­то­рея мил­ли­он­нан берәүләргә генә чы­га, Ил­дус шул
ко­чак җитмәс олы отыш­ның ия­се иде. Ил­дус тәрәзәгә бо­рылып ят­ты, тыш­та бу­ран һа­ман ко­ты­ра да ко­ты­ра, юлын­да
оч­ра­ган бар нәрсә­не дә кар өе­менә күмә, кыш­кы сал­кын беркем­не дә ая­мый. Ул үзе­нең шун­дый бу­ран­нар­да ке­рер җир
тап­мый ка­тып йөргән чак­ла­рын исенә тө­ше­реп, ку­ы­ры­лып
куй­ды. Шәһәр хал­кы фа­тир­ла­рын гы­на тү­гел, тыш­кы урам
ишеклә­рен дә бикләп бе­тер­де. Кай­чан­дыр аның белән бергә
хәер со­ра­шып, күп­кат­лы йорт­лар­ның бас­кыч ас­ла­рын­да
ку­нып йөргән ке­шеләргә хә­зер ул бас­кыч ас­ла­ры­на да юл
ябык иде, кая ба­рып баш төр­терләр алар? Ке­шеләр ан­дый
фә­кыйрьләргә җирә­неп, бо­рын чөеп ка­рый­лар, са­сы, пыч­рак
дип китәләр. Фә­кыйрьләр­нең яз­мы­шы бер Хо­дай ку­лын­да,
бу чат­на­ма сал­кын­да кем исән ка­лыр да, кем юк. Чүп­лектән
тап­кан кат­кан ипи дә тат­лы бу­лыр, кем­дер ки­еп, ярак­сыз
дип таш­ла­ган ки­ем дә сөен­де­рер. Иртән ка­тып үлгән бер
мес­кен­не кү­реп, ко­тыл­ган икән, ди­ярләр. Бер­кем җе­на­за кылмас аның өс­тендә, бер­кем аның үткә­не белән кы­зык­сын­мас,
нәрсә мәҗбүр иткән бу ке­ше­не бу хәлгә төшәргә, дип со­рау
да бирмәс. Кем­нең­дер га­зиз ба­ла­сын бил­ге­сезләр ка­бе­ренә
ил­теп күмәрләр. Көтсә, аны кай­чан­дыр ин­те­геп, та­бып үстергән га­зиз ана­сы гы­на көтәр.
Кай­бер этләр ке­шедән мең тап­кыр ях­шы­рак яши, ә кеше яз­мы­шы кай­бер этләр­не­кеннән бер дә ае­рыл­мый, шәһәр
чүп­ле­гендә эте дә, ке­ше­се дә бергә ка­зы­на. Кем өл­герсә, шул
та­быш­ка ия бу­ла, эте дә, ке­ше­се дә шу­ны ашый, бергә ашый,
бергә йок­лый… Ил­дус бу истә­лекләрдән ка­бат авыр су­лап
куй­ды. Кем га­еп­ле, нәрсә мәҗбүр итә ке­ше­не шул хай­ван­нар
рә­ве­шенә ке­рергә? Яз­мыш ди­без, хол­кың нин­ди – яз­мы­шың
шун­дый. Үз йом­шак­лы­гы ар­ка­сын­да­мы, ә бәл­ки Хо­дай үзе
сай­лый­дыр кай­берәүләр­не? Баш­ка­лар­ны кур­кы­тыр өчен.
Күргәзмәгә ку­ел­ган­дай, бө­тен ха­лык җы­е­ла тор­ган җиргә
алар да җы­е­ла, Хо­дай алар­ны үте­рергә дә ашык­мый, ин­текте­реп җирдә йөртә бирә: баш­ка­лар­га гыйбрәт итеп. На­чар­лар
Хо­дай­га да кирәк­ми шул, күрә­сең, те­гендә дә Та­һир ке­бек
ях­шы­лар кирәк. Ил­дус тыш­та­гы бу­ран­га ка­рап бик озак уйла­нып ят­ты, би­те буй­лап күз яше ак­кан­ны да сизмә­де.
Әл­фия дә йөрә­ге белән то­еп, ире­нең үткә­нен ачык көн
ке­бек күз ал­дын­нан үткәр­де. Өй­сез кал­ган күп­ме фә­кыйрь
бар, ни ки­тергән алар­ны бу юл­га – бер­кем кы­зык­сын­мый,
со­ра­мый. Һәр ке­ше үз эше белән ашы­га. Ке­шеләр ти­мер
ишекләр ар­ты­на ке­реп биклән­деләр, бер-бер­сеннән дә курка­лар. Карт­лар кал­ган ри­зык­ла­рын күгәр­чен белән пе­сигә
бул­са да аша­та, ә ач­лык күрмәгән яшьләр бәдрәфкә түгәләр.
Алар тор­мыш гел шу­лай ба­рыр дип уй­лый­лар, ә тор­мыш бер
ал­дын, биш ар­тын күрсәтә. Бү­ген­ге тук­лар­ны иртәгә шәһәр
чүп­ле­гендә оч­ра­тып, бер дә ап­ты­рый­сы тү­гел. Ке­ше рәхәт
яшәр өчен генә ту­мый шул, аның һәр кө­не көрәш.
Әл­фия ке­ше­нең үткә­нен, киләчә­ген күрү сәлә­тенә ия
бул­ган­га, Ил­дус­ның үткә­нен дә ях­шы күрә иде. Үткәннәр
аңа ту­лы­сын­ча бә­хет­ле бу­лыр­га ирек бир­ми. Әл­фия аң­лый,
җи­ңел тү­гел аңа ке­ше дөнь­я­сын­да ху­җа бу­лу. Ил­дус бик
ак­рын­лап дөнья көтәргә өйрән­де, оша­ма­ган эш эшләсә дә
Әл­фия аны ачу­лан­ма­ды, үзе бе­леп төзәткән­не көт­те. Кай­чандыр бер-бер­сенә кул су­зып, кы­ю­сыз гы­на адым­нар белән яңа
тор­мыш баш­ла­са­лар, хә­зер алар ае­рыл­гы­сыз пар иде. Те­ге
чак­та Ил­дус­ны оч­рат­ма­ган бул­са, ни­чек яшәр иде икән Әлфия? Бү­ген­ге көндә ул иркә ха­тын, дөнь­я­сы түгәрәк, кур­чак
ке­бек кы­зы, ба­ла­ла­ры­ның ата­сы бар. Әл­фис әти ди, әти сү­зе
Ил­дус­ның йөрә­генә май бу­лып ята. За­һир, әти димәсә дә,
бик якын итеп бө­тен серлә­рен аның белән ур­так­ла­ша. Шушы вак-төякләрдән то­ра тү­гел­ме соң га­илә бә­хе­те?.. Әл­фия
ире­нең яңак буй­лап ак­кан күз яшен үре­леп сөрт­те.
– Чү, ты­ныч­лан, бар да арт­та кал­ды, син ми­ңа бик-бик
кирәк­сең. Алып таш­ла йөрә­геңдә­ге бар­лык шикләр­не, мин
си­не­ке, син ми­не­ке, ка­ра күзлә­ремә. – Әл­фия йом­шак кулла­ры белән ире­нең ап-ак чәчлә­реннән сый­па­ды, йом­шак
иреннә­ре белән күзлә­реннән үп­те. Әл­фи­я­нең йом­шак күкрәк
та­вы­шы Ил­дус­ны әллә ниләр эшләт­те, ул, күз яшьлә­реннән
оя­лып, ба­шын Әл­фи­я­нең күкрә­генә яшер­де.
– Әл­фия, ки­чер, йөрә­гемдә­ге олы хисләр­не аң­ла­тыр­га
ма­тур сүзләр дә бел­мим, ни­чек яшәгән­мен синнән баш­ка?
Си­нең ян­да ту­ган һәр­бер таң ка­дер­ле, син из­ге фә­рештәм
ми­нем. – Хисләр яшь чак­та­гы ке­бек күз­не то­ма­лап, та­шып
тор­ма­са да, алар бер-бер­сенә кирәк, алар бер-бер­сен күз кара­шын­нан да аң­лый­лар иде хә­зер.

Дәвамы бар.

Зифа Кадырова.