Язмыш сынавы

Таш­кын­на­ры, гөрлә­веклә­ре белән йөрәккә нин­ди­дер моң­су­лык са­лып, та­вык чүпләсә дә бетмәс вак-төяк эшлә­ре
белән яз кил­де. Әл­фи­я­нең эшләгән уры­нын­да кү­бе­се ир-ат иде, баш­та­рак аны каш ас­тын­нан гы­на күзәт­теләр. Ту­мыштан Хо­дай биргән чибәр­лек­не бер­ни­чек тә яше­реп бул­мый шул, яз­да яңа уты­зын ту­тыр­ган Әл­фия дә яф­рак яр­ган агачтай, элек­ке хә­ленә кай­та баш­ла­ды. Чәчлә­ре хә­зер ка­лын бөдрә бу­лып иңнә­ренә төш­те, яшел күзләргә яшәү телә­ге ка­бын­ды. Шу­лай да ул ачы­лып китмә­де, ке­ше белән тыйнак кы­на сөйләш­те, бик са­ран гы­на ел­май­ды. Ма­тур яшел күзләр бер сир­пеп ка­ра­са, ирләр­не тү­гел, ха­тын-кыз­ны да
әсир итә иде.
Күп­ме ир-ат Әл­фи­ягә яшер­тен га­шыйк бул­са, шул чак­лы
ха­тын-кыз җан ты­ныч­лы­гын югалт­ты, тол ха­тын­ның бе­рен­че
дош­ман­на­ры да бар­лык­ка кил­де.
Ут күр­ше­се Тән­зилә белән Са­бир Әл­фи­яләргә терә­леп
то­ра­лар, Та­һир исән ча­гын­да гел ара­ла­шып яшә­деләр, бала­лар да бергә тәгәрәп үс­теләр. Са­бир аш­лык ам­ба­рын­да
ме­ха­ник бу­лып эш­ли, шу­ңа еш кы­на аны­сын-мо­ны­сын сөйлә­шеп, бергә кай­тыр­га ту­ры килә. Тән­зилә Әл­фи­ядән кур­ка да,
көнләшә дә баш­ла­ды, ирен тар­тып алыр дип уй­ла­ды.
Әл­фия исә Та­һир­дан баш­ка ир-ат ту­рын­да уй­лап та кара­ма­ды. Яз ба­шын­да зи­рат­ка ба­рып, Та­һир­га да, Иль­яс ка­беренә дә ма­тур-ма­тур чәчкәләр утырт­ты­лар, ан­нан ат­на са­ен
су сибәргә йөр­деләр. Алар килгән са­ен те­ге кош та кил­де,
йөрәк өз­геч итеп кыч­кы­рып, баш очын­да­гы агач­ка ку­нып
алар­ны күзәт­те. Әл­фия дә аңа ак­рын гы­на якын ки­леп:
– Бор­чыл­ма, әти­се, ты­ныч­лан, ба­ры­сы да ях­шы бу­лыр, –
дип эндәш­те. Кош, аң­ла­ган­дай, ан­нан кү­зен ал­ма­ды, очып та
китмә­де. Әл­фия, Ил­дус яса­ган сын­нар­га ка­рап, «кай­да йө­ри
икән бу мес­кен?» дип уй­ла­нып ал­ды. Мө­нирә дә ба­ла­сын
авыл­га, Мәрь­ям апа­га кай­та­рып таш­ла­ган диләр…
Әл­фия үз дөнь­я­сын үзе кор­ды; карт­лар ике як­тан да булы­шыр­га, аның тор­мы­шын ни­чек тә җи­ңеләй­тергә ты­рышты­лар. Күр­ше Са­бир да нәрсә белән бу­лы­шыйм дип кенә торды. Әл­фия беркөн­не За­һир белән бәрәң­ге күмә иде, Са­бир да
үзлә­рендә эшен бе­тергәч, алар яны­на кер­де. Су­ка­га җи­ге­леп
тарт­кач, бик тиз ерып чык­ты­лар, ир ке­ше – ир ке­ше ин­де.
Та­һир исән чак­та да күр­шеләр бу эшләр­не гел бергәлә­шеп
эш­лиләр, ха­тын-кыз чү­бен генә утый иде.
– Әйдә, Са­бир, чәй ку­ям, чәй эчеп чык, – ди­де Әл­фия.
Алар дүртәүлә­шеп чәй эчеп утыр­ган­да, Тән­зилә ки­леп кер­де,
ка­ра­шы ут яна иде. Аны-мо­ны уй­ла­ма­ган Әл­фия:
– Әйдә, күр­ше, утыр чәйгә, – дип чәй ясый баш­ла­ды. –
Менә Са­бир, рәхмәт төш­ке­ре, бәрәң­ге­не кү­меш­те, алай­са,
За­һир белән ике­без­нең әллә­ни көч җит­ми.
– Нәрсә, эштә бергә чу­ал­га­ны­гыз җитмәгән, хә­зер өйдә
дә, йорт­та да бергә­ме­ни? – ди­де Тән­зилә ачу­лы та­выш
белән.
– Ни сөй­ли­сең, Тән­зилә, күр­ше ха­кы – Ал­ла ха­кы, булыш­тым гы­на, – дип ак­лан­ды Са­бир.
– Менә нәрсә, чибәрк­әем, мин си­нең ирең­не үтермә­дем,
үзем­не­кен дә би­рергә җы­ен­мыйм. Ике­гез­не та­гын бергә
күрсәм, миннән ях­шы­лык көтмә­гез!
Әл­фия, бу сүзләрдән бө­тенләй ап­ты­рап кал­ды:
– Ни сөй­ли­сең, күр­ше, Ал­ла ха­кы өчен, кирәк­ми ми­ңа
си­нең ирең, ким­сетмә ми­не ба­ла­ла­рым ал­дын­да.
– Мин генә сөйлә­мим, бө­тен авыл сөй­ли.
Әл­фи­я­нең ку­лын­да­гы чәй­ле чәшкә­се идәнгә тө­шеп,
чәлпәрәмә кил­де, чы­рае ап-ак бул­ды, ба­шы әйлә­неп, чай­калып куй­ды. Ул, мөм­кин чак­лы ты­ныч бу­лыр­га ты­ры­шып,
теш ара­сын­нан гы­на сө­зеп:
– Чы­гып ки­те­гез, бүтән бер­кай­чан да туп­сам­ны ат­лап
кермә­гез! – ди­де. За­һир си­ке­реп то­рып әни­сен урын­дык­ка
утырт­ты.
– Әни-әни, бор­чыл­ма, си­ңа яра­мый, – дип аны ко­чаклап ал­ды. Са­бир си­ке­реп тор­ды да Тән­зилә­не ишеккә эт­те,
чы­га-чы­гыш­лый те­ге­се та­гын әллә ниләр кыч­кыр­ды. Шул
көннән баш­лап Әл­фия тол ха­тын­нар яз­мы­шы­ның та­гын бер
ачы­сын та­ты­ды. Хо­дай­ның ял­гыз кал­ды­рып рән­җеткә­не генә
җитмәгән, хә­зер көн­чел ха­тын­нар да рән­җе­тер микән­ни? Кешеләр белән ара­ла­ша гы­на баш­ла­ган Әл­фия та­гын үз эченә
биклән­де, бер ир-ат белән сөйләшмәскә, күтә­ре­леп ка­ра­маска дип үз-үзенә сүз бир­де.
Икен­че көн­не эштә Са­бир ки­леп, ха­ты­ны өчен га­фу үтенде. Әл­фия ко­ры гы­на:
– Урап уз, күр­ше, ми­не дә, ми­нем йорт­ны да, – ди­де дә
кырт бо­ры­лып ки­теп бар­ды.
Ин­де көз­ге урып-җыю эшлә­ре баш­лан­ды, ха­лык төнгә
чак­лы аш­лык су­гар­ды. Шәһәрдән өстәмә ма­ши­на­лар да килде. Шо­фер­лар үлчәүдә утыр­ган яшь, чибәр ха­тын янын­нан
ты­ныч кы­на үтә ал­мый­лар, кай­сы­сы сүз дә ка­тып ка­рый,
әр­сезрәклә­ре кул да су­зар­га итә. Әл­фия генә бер­кемгә дә
як­ты чы­рай күрсәтмә­де. Авыл егетлә­ре дә ял­гыз ха­тын­га
нәрсәгә­дер өмет итеп сүз ка­та баш­ла­ды­лар, тик Әл­фи­я­нең
сал­кын ка­ра­шы­на төр­те­леп ка­ла тор­ды­лар. Ир-ат­ның аң­ла­ганы бар, аң­сыз әр­се­зе бар, үз көчлә­ренә ыша­нып ир­әю­челәр
дә җитәр­лек. Беркөн­не бер ма­ши­на бик соң кайт­ты, ин­де
ха­лык эштән кай­тып беткән иде ди­яр­лек. Пу­тев­ка­сын тотып кергән шо­фер Әл­фи­ягә әр­сезлә­неп бәйләнә баш­ла­ды,
аның ачу­ла­ну­ы­на да ка­ра­мас­тан, чы­гып китәргә җы­ен­ма­ды.
Бүлмәдә­ге ут­ны сүн­дер­де дә кы­сып ко­чак­лап ал­ды, үбәргә
үрел­де. Әл­фия бар кө­ченә тар­ты­шып:
– Ка­гы­ла­сы бул­ма, чы­ра­ең­ны умы­рыр­мын! – дип кычкы­рып җибәр­де. Ка­ны кыз­ган ир-ат тук­тар­га җы­ен­ма­ды,
Әл­фи­я­нең кыч­кы­ру­ы­на ко­лак та сал­ма­ды. Шул­чак берәү
ке­реп, ут­ны ян­ды­рып җибәр­де дә те­ге ке­ше­не яка­сын­нан
эләк­те­реп, тыш­ка сөйрәп алып чык­ты, ба­шы белән сте­на­га
бәргәлә­де. Әл­фия кал­ты­ран­ган кул­ла­ры белән ыч­кын­ган
изүлә­рен эләк­тер­де, үзе­нең йөрә­ге дөп-дөп тип­те, хур­ла­нудан елый­сы кил­де. Ишектә Са­бир кү­рен­де:
– Ку­рык­ма, мин мон­да гы­на, эшең бетсә, ише­гең­не
биклә дә әйдә, кай­тыйк.
Алар берсүз­сез ка­раң­гы урам буй­лап кайт­ты­лар. Тәнзилә кап­ка тө­бендә сак­лап то­ра иде:
– Аха, эләк­теләр, – дип кар­шы йө­ге­реп чык­ты. Тик Сабир ха­ты­ны­на күп сөйлә­нергә бирмә­де, белә­геннән кы­сып
то­тып ал­ды:
– Авы­зың­ны ач­саң, хә­зер те­лең­не йол­кып алам да эткә
бирәм. Ник юк­ка ке­ше­не рән­җетә­сең?
– Мин күр­дем, сез­не күр­дем, – дип шың­шы­ды Тәнзилә.
– Нәрсә күр­дең, нәрсә күр­дең дим? – Са­бир ачу белән
ха­ты­ны­ның чә­ченнән урап то­тып ал­ды. – Си­нең яман те­лең
ар­ка­сын­да та­гын чирләп китсә, аның ба­ла­ла­ры кемгә ка­ла?
Өй сал­ган­да Та­һир күп­ме бу­лыш­ты, оныт­тың­мы? Ту­ган­нардан да якын­рак бул­ды, бар тап­кан ур­так иде. Хә­зер ки­леп
ни үзгәр­де? Син шул хәлгә кал­саң, Та­һир да таш­ла­мас, көн
дә ма­ши­на­сы­на утыр­тып алып кай­тыр иде.
Тән­зилә аң­лый да ке­бек, тик көн­че­лек акы­лын то­ма­лый,
бер­ни эш­ли ал­мый, ба­шы­на әллә ниләр килә. Төн уй­лый,
көн уй­лый, ин­де үзе дә Әл­фия ке­бек акыл­дан язар дәрәҗәгә
җит­те. Җитмәсә, кый­нал­ган шо­фер да үчен ал­мый кал­ма­ды,
Са­бир белән тот­тым дип сүз чы­гар­ды. Әл­фи­я­нең йө­зе ка­ралган­нан-ка­рал­ды. Бу сүзләр пред­се­да­тельгә дә ба­рып җит­те,
Са­бир­ны үзенә ча­кыр­тып сөйләшмәк­че бул­ды:
– Са­бир, әйдә, ирләрчә сөйлә­шик әле, ха­ты­ның килгән
иде, ике­се­нең бер­сен ае­ры­гыз дип елый…
– Эх, Ха­рис аб­зый, ма­тур ха­тын­ның тирә-ягын­да козгын­нар күп, ә як­лау­чы юк. Ке­шеләр теләсә ни сөйлә­сеннәр,
тик мин Әл­фи­я­не рән­җе­тергә юл куй­мам, Та­һир күр­ше­нең
як­ты истә­ле­генә бул­са да. Ха­рис аб­зый, бөр­кет иде бит ул,
чын ир-егет иде, һәр­кемгә иң бе­рен­че бу­лып ярдәмгә килә
тор­ган олы йөрәк­ле ке­ше иде, без­нең ара­да аның уры­нын
алыр­дай кем бул­сын…
Кол­хоз пред­се­да­те­ле аның сүзлә­ре белән ри­за­лаш­мый­ча
бул­ды­ра ал­ма­ды.
«Эх бу ха­тын­нар­ны! Әл­фия үлеп, Та­һир кал­са, бу ха­тыннар сөе­нерләр иде дә бит, менә Та­һир үлеп, Әл­фия кал­гач,
ка­ра кай­гы­га бат­ты­лар… Үзлә­рен тол ха­тын уры­ны­на ку­еп
ка­ра­сын­нар иде», дип ачыр­га­ла­нып уй­ла­ды Са­бир.
Кол­хоз Әл­фи­ягә печән биргән иде, Сә­лим аб­зый белән
Га­риф аб­зый печән­не са­рай­га ту­ты­ра баш­лау­га, сәнә­ген күтәреп, Са­бир да ке­реп җит­те.
Ко­да­лар бер-бер­сенә ка­ра­шып ал­ды­лар, тик сүз кат­ма­дылар. Эш беткәч, ирләр җы­е­лып тәмә­ке тар­тыр­га утыр­ды­лар,
нидән сүз баш­лар­га бел­мичә, ко­да­лар янә бер-бер­сенә ка­рашты­лар. Сә­лим аб­зый җай чык­кан­да дип сүз баш­ла­ды:
– Тың­ла әле, Са­бир улым, ха­лык авыз ту­ты­рып Әл­фи­яне, си­не чәй­ни, безгә дә ке­ше ал­дын­да чи­тен, си­нең га­иләң,
ба­ла­ла­рың бар….
– Сә­лим аб­зый, син дә көн­чел ха­тын­нар сү­зе сөйләп
утыр­ма. Без Та­һир исән чак­та ни­чек яшәсәк, хә­зер дә шу­лай
яши­без. Ми­нем урын­да Та­һир бул­са, ул да шу­лай эшләр,
ми­нем га­илә­не ярдә­меннән таш­ла­мас иде. Бу ха­тын­нар­ның
ба­шын­да бер юнь­ле уй юк, мә­кинә баш­лар, бө­тен уй­ла­ганна­ры эт­лек тә хы­янәт… – Са­бир та­гын ни­дер әйтмәк­че иде
дә, ярар ин­де дип, кул селтә­де.
– Менә ми­ңа күр­шем­нең ни­чек җитмә­вен белсә­гез
сез, – ди­де дә үз йор­ты­на чы­гып кит­те. Карт­лар җи­ңел су­лап
куй­ды­лар, чөн­ки Әл­фия белән бу хак­та сөйлә­шергә чи­тен­сенәләр иде.
Тән­зилә көнләш­үенә чы­дый ал­ма­ды, юк­са, ире дә гел
күз ал­дын­да, шу­лай да ул үз-үзен, ба­ла­ла­рын тин­терәт­те.
Ике сүз­нең бе­рендә, «әнә, әти­е­гез­не Әл­фия апаң тар­тып алса, За­һир­лар­га әти бу­лыр да, сезгә әйлә­неп тә ка­ра­мас», дип
ка­бат­ла­ды. Ир ба­ла­лар өчен бу бик тә авыр иде: кем беләндер әти­ең­не бү­ле­шергә?!
Гел бергә уй­на­ган күр­ше ба­ла­лар бер-бер­сенә дош­ман­га
әйлән­деләр, ара­да дус­лык та бет­те. Тән­зилә­нең көн­че­ле­ге
ба­ла­лар­ны нәрсәгә ки­те­реп җит­керә­сен бер­се дә бел­ми иде
әле. Са­бир­ның олы ма­лае Ру­шан За­һир белән бер яшьтә, гел
бергә уй­ный­лар иде, соң­гы ара­лар­да Ру­шан ан­нан читләшә
баш­ла­ды. Беркөн­не тик тор­ган­да ике ма­лай су­гы­шып та киттеләр. Ру­шан ачу белән:
– Әгәр без­нең әти­не тар­тып ал­са­гыз, бө­тен дөнь­я­гыз­ны
ян­ды­рам, – дип яна­ды. За­һир ап­ты­рап:
– Кирәк­ми безгә си­нең әти­ең, – ди­де.
– Кирәк, әни әйт­те, си­нең әни­ең ми­нем әти­не үзенә кара­тып ал­ган.
– Юк­ны сөйләмә, си­нең әти­ең­нең безгә кергә­не дә юк.
– Ба­ры­бер бир­мим әти­не. Менә сезгә! – дип ку­киш күрсәт­те. – Сез дә бүтән без­нең як­ка ке­реп йөрмә­гез. – Алар йортын­да аның сең­ле­се белән уй­нап йөргән Әл­фис­не дә эткә­ли
баш­ла­ды, аны­сы егы­лып кит­те. Бу көн­не ике җан дус бе­ренче тап­кыр пыр ту­зып су­гыш­ты­лар, һәр­кем үзе­не­кен – бер­се
сак­лар­га, икен­че­се як­лар­га ты­рыш­ты. Әл­фия эштән кай­тып,
кич­ке аш­ны ашар­га утыр­гач, улы­ның би­тенә ка­рап:
– Улым, ни бул­ды, би­тең күгәргән тү­гел­ме соң? – дип
со­ра­ды.
– Юк, бо­лай гы­на, са­рай­га кергәндә бә­рел­дем, – дип алда­ды За­һир. Кич йок­лар­га ят­кач:
– Әни, безгә әти алыр­га кирәк, – дип әни­сен шак­ка­тырды. – Тик Ру­шан­ның әти­сен ал­ма, кирәк­ми.
Әл­фия ап­ты­рап то­рып утыр­ды.
– Улым, ни сөй­ли­сең, әти­не ки­беттә сат­мый­лар бит, каян алыйм мин аны сезгә? Ан­нан, улым, без­нең өче­безгә дә
бик әйбәт, кирәк­ми безгә бер­кем дә.
– Ә Са­бир абый?
– Са­бир абы­ең да кирәк­ми, аның ба­ла­ла­ры, ха­ты­ны бар.
Ул әти­ең­нең дус­ты иде.
Тын гы­на ят­кан Әл­фис:
– Ми­ңа да әти кирәк, бө­тен ке­ше­нең әти­се бар, без­не­ке
генә юк, – дип куй­ды. Әл­фия ап­ты­раш­та кал­ды, бу ни хәл,
ул Та­һи­рын бер­кемгә дә алыш­ты­рыр­га җы­ен­мый. Шу­лай
ук ул ба­ла­лар­га да кем дә бул­са кирәк­тер дип ба­шы­на да китермә­де. Уй­ла­нып ят­ты-ят­ты да ба­ла­ла­рын ко­чак­лап йо­кы­га
кит­те. Күп­ме йок­ла­ган­дыр, уя­нып кит­те – тәрәзәгә те­ге кош
килгән иде, ул бәргәләнә, үзәк өз­геч итеп кыч­кы­ра. Әл­фия
кур­кып то­рып утыр­ды, тәрәзәгә ка­рап тор­ды, тыш­та әллә
нин­ди як­ты­лык кү­рен­де. То­рып тәрәзәгә кил­де дә кур­кып
кыч­кы­рып җибәр­де, тыш­та са­рай яна иде.
– То­ры­гыз, Әл­фис, За­һир, то­ры­гыз, яна­быз, тизрәк ки­енеп тыш­ка чы­гы­гыз! – Үзе эч­ке күлмәк белән тыш­ка чы­гып
йө­гер­де, са­рай кап­ка­сын ачып, мал­ны тыш­ка ку­ар­га то­тынды. Тө­тен ин­де са­рай эченә дә тул­ган, мал кур­кып эчкә керә,
поч­мак­ка сы­е­на. Әл­фия яңа бо­зау­ла­ган сы­е­рын мө­ге­зеннән
урам­га сөйрә­де, За­һир да әни­сенә бу­лы­шыр­га дип сы­ер­ның
ар­тын­нан этә тор­гач, аны көчкә урам кап­ка­сын­нан чы­га­рып
җибәр­деләр. Әл­фия ки­ре са­рай­га таш­лан­ды, үзе ба­ла­лар­га:
– Са­бир­лар­ны уя­ты­гыз, – дип кыч­кыр­ды да тө­тен эченә
ке­реп югал­ды, тезлә­неп, яшь бо­за­вын эзлә­де. Ачы тө­тен исе
тын­ны буа, күз­не ачып бул­мый, шу­лай да үрмә­ли тор­гач, почмак­та ят­кан бо­за­вын та­бып, тыш­ка өс­терә­де. Бо­за­вы белән
бергә чык­ты да егыл­ды, көчкә тын алып күзлә­рен ачар­га
ты­рыш­ты. Ут шарт-шорт янып, тирә-як­ка атыл­ды, оч­кан ялкын­нан Са­бир­лар са­ра­е­на да ут кап­ты. Кипкән ко­ры печән
дөрләп янып кит­те. Са­бир­лар бер кат ыш­тан-күлмәктән
ча­бы­шып чык­ты­лар. Та­һир исән чак­та кое ка­зып, бак­ча­га
сип­те­рергә дип электр мо­то­ры куй­ган иде, За­һир шлан­га­ларын сөйрәп алып чы­гып ял­га­ды да шун­нан су сип­те­рергә
то­тын­ды­лар. Мун­ча поч­ма­гы­на кап­кан ут­ны ва­кы­тын­да күреп ал­ды­лар, Әл­фия үзлә­ренә дә, Са­бир күр­шелә­ренә дә су
сип­тер­де. Шу­лай итеп өйләргә ут кап­мый кал­ды, тик ян­гын
сүн­дерү ма­ши­на­сы ки­леп җиткәндә, са­рай­лар янып беткән
иде. Төн­ге урам­га ачы тө­тен, көйгән ит, йон, та­гын әллә
нин­ди исләр та­рал­ды, ха­лык белән урам тул­ды. Әл­фия хә­ле
бе­теп күтәрмәгә ки­леп утыр­ды, Са­бир да ке­реп җит­те.

Дәвамы бар.

Зифа Кадырова.