Инде менә яңа елга да күп калмый.Тиздән серле дә, күңелле дә яңа ел бәйрәмнәре башланып китәр.
Көннәр узган саен, Равил чыршы алып кайтып гаиләсен сөендерү нияте белән янды.Нигә узган ел пласмас елка гына бизәдек соң әле без?дип уйлады ул.Пласмас пласмас инде ул.Бабай сыңар аягы белән өй түренә хуш исле чыршы алып кайтып утырта иде.Мин генә нәрсә уйлап узган ел уенчык елка утыртып куйганмын?вәәт булдыксызны син аны!Равил үзен үзе әнә шулай сүгеп, көлеп куйды.Кайдан алды микән бабай чыршыны? Бөтен өйне тутырып утыра иде бит.Әхх, аның исләре?Ә бүләкләр? Ни дисәң дә тимер юлчы иде шул бабай.Ә тимер юлда акчасы да әйбәт ди иде ул.Бүләкләре дә шәп булган инде күрәсең..
Равил шулай яшь чакларын искә төшереп елмайды да, өй алдына чыгып чаңгыларын барлап куйды.Менә ике көннән шимбә.Аллах бирса .Чынлап та урманга барып кайтам әле.
Яңа ел! Ниндидер бер сихри серлелек анда.Хыялда гына булса да кыш бабай чанасына утырып, бала чакка кайтып килүләр ,ниндидер бер мохҗиза буласына ышанып әкият иленә сәяхәт ,тагын бер ел узды дип моңланып алулар да шушы яңа ел алдыннан була торган хәлләр.Аннары сөенә сөенә открыткалар, хатлар язып туганнарны, дус ишләрне котлауларны да бернигә тиңләп булмый.
Ә бүләкләр алышу! Үзе бер гүзәл мизгелләр.Равил да монсын чыршы астына, монсын мендәр астына куярбыз дип,алдан ук өч малаена бүләкләр алды.Ә менә хатынына дип алган хушбуен җәй кия торган әш костюмының кесәсенә яшереп куйды.
Эштә тә яңа ел алдыннан гына була торган күңелле бер ыгы зыгылар иде.Бу елда кем кайда утыра,өстәлгә ниләр әзерлиләр, балбаскарад ничек булыр микән.Әнә шундый күңелле сөйләшүләр ,бәйрәм белән котлаулар.Кыскасы яңа ел алдыннан гына була торган күңелле маҗаралар.
Равил дә әнә шул дулкын эчендә йөзеп шимбәне җиткерде.
Хатын ,бүген кичкә таба кое үзәне янындагы урманга барам әле, диде ул иртүк.Чын матур чыршы алып кайтам.Ату үзем дә җүләр инде, я син әйтмәгәнсең,узган елда кечкенә генә пласмаст чыршы бизәгәнбез икән бит.
Нәрсә булган инде Равил?Чыршы чыршы булыр.Әйдә ,әллә кая йөрмә,быел да бизәрбез дә куярбыз, дип, Илдария ирен үгетләп тә, ачуланып та карады.Базарда да бар бит чыршылар,саталар, диде ул нидер сизенгәндәй.
Ләкин ире генә,әйткән сүзеннән, уйлаган уеннан кире кайтмады.Юк Илдария, юк.Быел чын чыршы алып кайтам, диде ул киреләнеп.Әнә бабай сыңар аяк белән өй уртасына елка бизәп куя торган иде әле.Ә мин, мин бабамнан ким мәллә?.Аннары хатын, чыршы астына балаларга дигән бүләкләрне дә куярбыз.
Илдария иренең әйткән сүзен эшләмичә туктамаганын белгәнгә күрәме, артык каршы килеп тормады.Бары: Ярар,эләктерсәләр, штрафын ел буе үзең түләрсең диде дә, мясорубкасын җыя башлады.
Бергә түлибез инде аны хатын, дип көлде Равил.Аннары көтмәгәндә хатынын кочаклап үпте дә, сиңа да матурым, бүләгем бар, дип елмайды.Ләкин таба алсаң гына.
Бәй,чыршыда,я булмаса чыршы астында буладыр бит инде ул, дип кызыксынып иренә карады Илдария.Кызык булып китте әле бу.
Әлбәттә чыршы астында булачак, күрерсең хатын, күрерсең, диде Равил, Илдариянең бит очыннан үбеп, Аннары теге кечкенә балтаны кайрап куям дип, сарайларына чыгып китте.
Ә урамда салкын, ап ак кыш.Аяз күктә кояш үзенең якты нурларын сибә.Бәс сарган агачлардагы кар бөртекләре әллә нинди матур төсләргә кереп җемелдиләр.Кар астыннан утлы күмер сыман җемелдәгән миләш тәлгәшләрен чүпләргә кызыл түшләр, миләш кошлары кунган.
Ләкин кышкы көннең гомере кыскарак шул.Инде 3- 4 ләрдә эңгер меңгер дә сизелә башлый.Көпә көндез агач кисеп булмый бит,Рәвил дә шул 4 ләрдә урманга әзерләнде.
Хатын,давай мин киттем, диде ул ,беррәттән балалары белән дә саубуллашып.Мин барып җиткәнче караңгы төшәр, әләктермәсләр әле.Хәзер чыршы кайтып җитәр.Хатыны:Ии, Равил,караңгыда өч-дүрт чакрым кайтасың була.Әллә бармыйсыңмы соң?дигәненә исе дә китмәде аның.
Юк ла инде, хатын.Гомер буе шул урман ашатты бит безне.Печәнгә төшкән вакытларда дүртәр худ ясый идек әле.Күзне йомып барып кайтам мин ул урманга.
Шулай дип, сарайдагы агач чанасының бавын җилкәләренә киде дә , әзерләгән кечкенә балтасын биленә кыстырып, өйдән чыгып китте Равил.Хәзер бер ике сәг.тә чыршы белән кайтам да җитәм.Көн тыныч, җәяүле буранны уйлап та тормыйбыз инде аны, диде ул ишекне ябып.
Җәяүле буран.Җәяүлеме, түгелме артыннан ияреп килгән шул буран дигән сүзе бар шул аның.Ә кышкы бураннар..кичен генә түгел көндезләрен дә күзләрне буа, адаштыра,юлдан яздыра шул алар.
Моның шулай икәнен Равил дә соңлап, бик соңлап аңлады.Кирәк вакытта, кирәкле сүзләр табып, үз дигәненә ирешкән Илдариясе дә бу юлы нигәдер,ире белән артык карышып тормады.Белгән догасын үзенчә укый-укый,ирен озатып өенә, балалары янына кереп китте.
Ә Равил,ап-ак карда пар әзләр калдырып,җәһәт кенә урам башына җитте дә,сай гына үзәнне ә дигәнче шуып үтеп,басу буйлап,күренеп кенә торган күксел урманга таба юл тотты.Кечкенәдән йөзләгән тапкыр узган басу юлы, барган саен кыскарып,инде алда әкияттәге сыман серле,ниндидер кичке бер шомлылык иңгән урман да пәйда булды.Равил урманга карап бераз хәл алды, билендәге балтасын барлады.Менә,килеп тә җиттем, диде ул ,сөенеп.Исәнмесез, урманым, урман ияләрем.Мине каршы алыгыз.Равил урманга кереп, бер яшь чыршыны кочаклады.Эх, исе дип елмайды ул, аннары тиз генә Тукайның шүрәлесендәге былтыр кебек,тук тук итеп,шул чыршыны егып чанасына салды.
Ләкин,менә нәрсә соң әле бу? Әллә, кич белән агач кисеп йөргән Равилгә урман ияләренең ачуы чыктымы,әллә җәүле буран әтисен чакырдымы,кара урман җиргә ята ята улап куйды.Саф саф тезелеп киткән нарат,чыршы ботагындагы кар бәсләре дөпелдәп аяк астына килеп төштеләр.
Әһә,җәяүле буран, дусларын чакыра бугай, диде Равил авыл ягына карап.Артык көчәйгәнче кайтуың хәерле.Шулай дип,ул ял да итеп тормыйча,чыршы салган чанасын иңнәренә киеп ,кайтыр юлга борылды
Чынлап та, урманнан чыгуга,ирне көчле кара буран аяктан ега язлады.Җирләргә ятып улаган күзачкысыз буран,ят тавышлар чыгарып әле сызгырды,әле улады.Менә шул бураннарга кереп адашты да инде Равил.Әнә каршыда гына авыл утлары дип, ашыга ашыга шул якка барды ул.Ләкин ни хикмәт, артына борылып караса, авыл утлары бөтенләй икенче якта ялтырадылар.Шулай йөри торгач,Равилнең әтисе сөйләгәннәре исенә төште.Әтисе дә бит шушы басуны сукалаганда төнлә тракторы ватылып,өйгә кайтырга чыккач,таң атканчы юл тапмыйча йөргәнен көлеп сөйләгән иде бит.Авыл утлары дип барам барам, малай,ләкин артка борылам гына каршыдагы утлар юкка чыгып,артта барлыкка киләләр.Тагын шул утларга таба китәм.Хәлдән тайдым, дигән иде бит Мәрхүм.Әһә мине дә адаштырырга маташалар бугай.Әти сүгендем дигән идеме әле..Равил белгән сүгенү сүзләрен тезә башлады,аннары Аллах сакласын,дип белгән догаларын да укыды.Кайсының файдасы тигәндер,әле артта, әле алда күренеп бутаган утлар шул мәлдә юкка чыктылар.Менә, үз басуыңда адашып тор тагын дип Равил уңга да сулга да түгел,ә алга авылга таба шуды.Ләкин,якында гына күренеп кенә торган авылларына түгел,әле 6-7 км.ераклыктагы удмурдлар яши торган авылга таба китте ул.Ничә сәг.шулай йөргәндер хәлсезләнеп чанасына утырды Равил.Әле генә тирләп пешкән гәүдәсе оеп,әйтеп бетермәслек ниндидер рәхәт бер хис биләп алды аны.Колагында балаларының чыкы- чыкы килеп көлешкән тавышлары ишетелгәндәй булды.Ул да булмады әнисенең: Улыыым тор,тор дигәне кыңгыраудай чыңлап китте.Ләкин Рәвил тору түгел,күзләрен дә ача алмады.Буранга арты белән борылып, бүреген төшеребрәк киде дә, яшь чыршыны кочаклап,йокыга талды.Хәзер,әз генә ял итәм дә..Ләкин,күзачкысыз буран гына тынарга уйламады.Ул ирне суыктан сакларга теләгәгәндәй,тиз тиз ак юрганы белән төрде.
Бу вакытта басу буйлап Рәвил, Равил дип,үзен эзләргә чыккан ирләрнең тавышларын да ишетмәде ул.Илдариясенең куркудан таш булып катып калганын да белмәде.Ә менә теге вакытларда,әнисенең ап ак атта килеп,ап ак челтәрле чанага утыртып алып киткәнен исенә алдымы микән ул,юк микән? Монсы инде сер булып кала,мәңгелек сер.
Кичке җидегә кайтып җитәм, дип киткән Равилне,кызганычка каршы иртәнге җиделәрдә,бераз яктыра төшкәч кенә эзләп табалар.Чаңгы кигән бер сыңар аякны күреп,күрше Нургали әздән генә аңын җуймый калды.
Кар көрте, дип узып китә идек бит, ничекләр шул сыңар чаңгысы чыгып калган ?диеште күрше ирләре.
Кар астыннан чыгарып,елмаеп калган йөзен күргәч тагын бер ах итә әле алар.Терәлеп торган күршесе Нургали,бияләйләрен салып, Равилнең кулларын,битләрен ышкый башлый.Исән бит әле бу,егетләр исән ди ул, күршесенең инде мәңгелеккә киткәненә һич ышана алмыйча.
Ләкин, дөнья булгач мохҗизалар очрап, үлеп терелгәннәр юк юкта очраса да, бу юлы мохҗиза булмый.Яраткан хатыны Илдариясен, тупырдап торган өч малаен калдырып,мәңгелек йортка күчә Равил.Иң гаҗәбе табигатьнең шаяруы була ул елны.Җиңелчә себергән җәяүле бураннан күз ачкысыз кара буранга әйләнгән очрак башка булмый ул елны.Хәттә карга,сыерчык бураннары да җиңел генә узып китә.
Ә Равилнең үзен озаткан көндә, аяз күктә кояш балкый,бөтерелеп бөтерелеп тәңкә карлар ява.Иреннәргә, битләргә кунган шул көмеш кар бөртекләре күз яшьләренә әйләнеп түбән тәгәриләр.
- Яшьтән ятим калып, моңланып үсте.Инде менә үз юлын, үз бәхетен тапты.Өч малае җитеп килгәндә генә бит, дип күз яшьләрен сөртте авылдашлары.
Һәркемнең телендә вакытсыз китеп барган Равил булды..Ләкин әле бу фаҗиганың башы гына икәнен, берничә елдан коточкыч фаҗига авылны гына түгел, барлык тирә якны тетрәндерәчәк икәне берәүнең дә башына килмәде ул көннәрдә.
Күршесен озатуга, икенче көнне терәлеп торган күршеләре Нургали, үз өйләрендәге елканы уенчыклары ниләре белән күтәреп кереп, Илдарияләрнең залына урнаштырып куйды.
Авыр Илдария,ну бирешмә күрше, диде ул.Балалар хакына үзеңне кулга ал.Ә Равил әнисе янындадыр хәзер.Шулай булмаса елмаеп үлмәс иде ул.
Әйе,шулай була күрсен,дип Илдария күзләрен сөртте.Әти әниемне,бабамны бик сагынам,дигән иде шул ул.Бер ара әле,күпме яшисем бардыр,балалар әтисез калмасыннар тагын дип, балаларга да озак кына карап йөргән иде җаным.Димәк сизенгән.Мин берәр куркыныч төш күрдеңме әллә?дип тә сораган идем әле.
Нургали,әйтергәме юкмы ,дип бераз уйланып торды да,Илдариягә карады.
Әйе,Илдария,диде ул,авыр сулап.Ул чакта,чынлап та төш күрде бит Равил.Берәүгә дә чыгасы булмасын дип,миңа сөйләгән иде төшен.Ул вакытларда үзем дә бик борчылдым, балачактан бергә уйнап үстек.Кайгы, шатлыкларны уртаклаштык дигәндәй.Күршем үзе дә:Әллә әни алып китә инде,дип бик кайгырды.Ләкин үзе өчен түгел, малайлар дип курыкты Равил.Үзем дә ятим үстем,балалар да әтисез калмасыннар тагын,дип курыкты.
Димәк,димәк озак яшәргә калмаганы төшенә кергән?Нургали! Нигә миңа,минем үземә әйтмәдең? дип өзгәләнде шул вакыт Илдария. Һәр адымын тикшереп кенә торган булыр идем.Балалар нишләр Нургали,Ислам нишләр?Бигрәкләр дә , гел әтисе белән булдылар бит улларым.Илдария калтыранып куйды.Ә күз яшьләре үзләреннән үзләре актылар да актылар.
Әнә шулай зур өметләр баглап, сөенеп, шатланып көткән яңа ел бәйрәмнәре гомерлек йөрәк ярасына әйләнде дә куйды.Ислам әтисенең юклыгын, бүтән инде гомергә әйләнеп кайтмасын аңласа,белсә, игезәкләр әле һаманда яңа көн туган саен,ишек ачылган саен өзгәләнеп өзгәләнеп әтиләрен көттеләр.
Көн саен Илдариядән әти таптырдылар.Ни дияргә белмәгән әниләре инде беркөнне аптырап, дөресен әйтергә булды.Улларым, диде ул, үзен кулга алып.Әтиегез бүтән катмый.Ул хәзер әнә зәңгәр күктән безгә карап тора.Еласагыз, ул да елар.Шуңа күрә сабыр итик җаннарым.
Ләкин нәни йөрәкләр, әниләренең ни сөйләгәнен аңлап та бетермәделәр.Әтиегез бүтән кайтмый,дигән сүзләргә ышанырга уйламадылар да.
Әә,әни,әти һавада мени?Әйдә алайса, самәлүт белән очабыз, диде Рафис.Ул үзе аннан төшә алмас бит.
Илдария шунда хәйләгә барды.Ярар, ярар диде ул..Менә сез бераз үсегез дә, әтиегез янына һавага очарбыз.Түлке еламагыз гына.Әтиегез ачуланыр.
Балалар, үскәч аңларлар,ә хәзер шул өметләрен өзми яшәсеннәр, дип уйлады ул.Ләкин ялгышканын,бу сүзләрне әйтергә ярамаганын көнендә үк аңлады.Чөнки Илдария:- әтиегез һавада диюгә ике ятим, аннан моннан киенеп урамга йөгереп чыгып, һавага төбәлделәр.Күкне тутырып йөзгән болытлар арасыннан өметләнеп, сагыш баскан күзләре белән әтиләрен эзләде алар.Нәни бармаклары белән төртә төртә, нидер күрсәттеләр, үзләренчә сөйләштеләр.Эшнең нидә икәнен аңлаган күршеләренең бу балаларны күреп йөрәкләреннән кан тамды.Безнең әти хәзер анда яши, диде Рафис белән Рафил, берсен берсе бүлдереп,үскәч без анда самолуттә очабыз да әтине алып кайтабыз.
Һәр кешенең бу ятимнәргә ниндидер яхшылык эшлисе,аларны юатасы, иркәлисе килде.Авыл халкы Илдарияне ярдәмнән ташламадылар.Кемдер акча белән булышты,кемдер ашамлык,уенчыклар алып бирде.Аннары Илдариянең үз әти әниләре дә гомерләрен шушы оныкларына багышладылар.Яралы йөрәкләрдән кан саркып торса да, Илдария үзен кулга алды.Сынмады, сыгылмады.Күз яшьләре дә күзләреннән йөрәгенә күчеп,үзе түгел җаны елый иде хәзер аның.
Әкренләп көннәр, айлар узды.Балалар да бераз тынычланып калгандай булдылар.Шулай да , әтиләрен күрү өметен өзмичә, вакыт вакыт һавага карый иде әле алар.
Язгы ташулар бетеп,җир өсләре кибүгә Илдария, басу читендә үсеп утырган ялгыз бер чыршыны казып алып, иренең каберенә утыртты.Шушы чыршы дип башыңны салдың, диде ул күз яшьләрен сөртеп.Безнең өйгә алып кайтып җиткерә алмаган идең.Менә монда синең баш очында шаулап үссен әле.Ләкин иренең каберенә килгән саен шушы чыршыны күреп, үзен гаепле сизде Илдария.Эх, җебегән булдым, җебегән булдым.Төнгә каршы иреңне урманга чыгарып җибәр әле син, дип өзгәләнде ул.Нәрсәгә диген.Шушы чыршы өчен бит.
Ахыр чиктә чыршыны елга буена күчереп утыртып,шул тирәдә хуш исле бөреләр атып утырган гөлҗимеш куагын казып алды да,кабергә утыртты.Шуны гына көткәндәй йөрәгенә ничектер җиңел булып китте.Менә бит ярый әле Равил,хет моңа башым җитте.Язлар җиткән саен гөлҗимешең шаулап чәчәк атар, хуш исләрен әле үзең дә тоярсың.Көзгә кып кызыл җимешләрен ашарга кошлар кунар.Без килмәгәндә дә ялгыз булмассың кадерлем.
Зиратка килгән чакта Илдария, иренең әти әниләре каберен барларга да онытмады.Шулай ук рәттән генә торган Галимҗан бабай каберенә тукталып озак уйланды.
Бу юлы килгәч тә, йөрәге кычкыртуга түзә алмыйча үксеп үксеп елады ул.Эх,бабай,диде ул күз яшьләренә буылып, сине сыңар аяк дип, бик каты рәнҗеттем шул.Бик каты.Беләм, яхшы аңлыйм, синең рәнҗеш төште безгә.Үзең рәнҗемәсәң дә, йөрәгең рәнҗегән.Илдария кабердә тибрәлеп утырган, берничә чүп үләнен йолкып алды да, кая куярга белмичә кулында әйләндергәләп, уйга чумды.Шулаай, диде ул, үзе белән үзе сөйләшеп.Ярый әле сыңар аягы кар эченнән чыгып калган, кар көрте дип янына да килмичә китә идек, диделәр бит авылдашлары
.Сыңаар аяк..Я ,менә моны башкача ничек уйларга да, ничек аңларга?
... Зиратка килгәндә Илдария олы улы Исламны да үзе белән еш алып килде.Әтиең дә бабаң шикелле бик иртә китте, улым,диде ул, вакытыннан алда олыгаеп киткән Исламның аркасыннан яратып.Язмышыбыз шулай булгандыр инде.Ә без менә бик бәхетле булырбыз ,име бит Ислам.Бик бәхетле.
Бу вакытта бала йөрәге ниләр уйлагандыр, еламыйча ничек түзгәндер, билгесез.Ул бары әтисенең чардуганын сыпырып:әни, мин озак яшим әле яме, минем үләсем килми дип, зират өстеннән йөзгән болытларга карады.Ә күзләренә ниндидер тирән сагыш ,кемгәдер үтенү, сагыну хисләре .. бар да сыйган иде бу баланың.
Әкрен генә әнә шулай ыңгырашып булса да, еллар уза торды.Үзеңнеке үзәктә, кешенеке кешнәктә дип,Равилнең үлеме дә, әкренләп кешеләр хәтереннән тоныклана барды.Аяз күктәй зәп зәңгәр күзле игезәкләр дә,торган саен һавага сирәгрәк карый башладылар.Менә көзгә Ислам да бишенче сыйныфка барырга әзерләнә инде.Полный егет булган инде малаең, акыллы, матур, диләр әнә күрше тирәләр.Инде бер өч елдан сигезне дә бетерер,кул арасына хәзер үк керә башлады инде. Илдария,молодец! малайларыңа дөрес тәрбия бирәсең.
Чынлап та Ислам, күптән кул арасына керә инде.Әнисе эштә чакта тавык чебешләрне ашата,суын түгәсен түгә,сибәсен сибә дигәндәй.Игезәкләргә дә ул күз колак. Ләкин...
Дәвамы бар.
Альфира Кадырова-Гайфутдинова.
Фото:ru.freepik.com
