1945 елның 9 май — Җиңү көнен Таулы авылы халкы «кәнсә» алдына утыртылган багана башынадагы түгәрәк радио янына җыелып каршылады. Данлыклы диктор Юрий Левитанның радиодан: «Совет халкы дүрт елга якын алып барган Бөек Ватан сугышы фашистик Германиянең җиңелүе, гаскәрләренең тар-мар ителүе һәм тулысынча капитуляцияләнүе белән тәмамланды! Германия тулаем тар-мар ителде!» – дигән сүзләрен халык тып-тын калып тыңлады. Аннары барысы да: «Ура!» кычкырып, шатлыктан сикерешеп кочаклаша башладылар. Фронттан инвалид булып, уң аягын югалтып кайткан Зәки Мортазин, снаряд ярчыгы тиеп бер күзсез калган, кара повязка белән күз урынын бәйләп куйган Бариев Кәшфи, ирләрен сугышта югалткан тол хатыннар башларын аска иеп, боегып басып тордылар. Газиз балалары, ирләре сугыш кырында ятып калган ак яулыклы аналарның, ятим балаларның күзеннән аккан яшьләре фашист илбасарларына бәддога белән сугарылган иде.
Май аеның кояшлы чалт аяз көне кешелек дөньясына зур бәйрәм алып килде. Сирень чәчәкләренең хуш исе, Җиңү көненең мәңгегә онытылмаслык шатлык исе булып, аңга да, җанга да сеңеп калды.
Гөлниса да радиодан ишетелгән шатлыклы хәбәрне тетрәнеп тыңлады. Куанычы эченә сыймады. Иреннән якын арада хат-хәбәр булмаса да, ул аның исән-сау икәненә ышана. Тиздән, бик тиздән әйләнеп кайтыр да Гөлнисаның авыр эштә яргаланып беткән кулларын үзенең көчле кулына алыр. Җиңүче булып әйләнеп кайткан иренә сыенып, ул янәдән бәхеткә төренеп яшәр. Кайгысын эш белән җиңгән хатынның бәхетле булып яшәргә хакы бар. Сабыен ач үлем тартып алса да, ул, сугыштан соң туасы балалары белән юанып, өмет белән яшәде. Менә хәзер дә, нәни кызчыгын күз алдына китереп, баласын җуйган коштай иңри. Сугышта ире белән өлкән улы үлеп калган күрше апаны кочып, үксеп елый. Көне буена елашып, җырлашып, дигәндәй, кич җиткәнне дә сизми калдылар.
Таң атуга, авылның һәр кешесе, иң беренче эш итеп, тасмадай сузылган юлга күз сала. Сугыш тәмамланды, илгә тынычлык килде. Күңел җиңеп кайтучыларны көтә.
Таулыга әкренләп җан керә башлады. Инде өйләргә шатлык иңә. Ирләре, уллары әйләнеп кайтканнарның ишегалдында йә чүкеч, йә пычкы тавышы ишетелә. Уенның нәрсә икәнен оныткан балачага урамнан кайтып керми. Аларның тавышыннан авыл шау-гөр килеп тора. Кайбер малайлар, билләренә әтиләренең йолдызлы каешын тагып, пилоткасын киеп, урамга чыга да, генерал сыман күкрәк киереп, мондый бәхеттән мәхрүм булганнарның йөрәгенә ут төртә. Ярый инде, кайберсенең күңеле нечкә, әтисе юл капчыгыннан алып биргән ак шакмакны ялап карарга рөхсәт итә. Ул шакмак шикәр дип атала икән. Аның тәмен татып караган бала көн буена шул татлы тәмне авызында саклап, төкереген йотып йөри. Уенга әвәреп, юмартланып киткән малайлар, әтиләре сугышта ятып калганнарның күзендә яшь күреп, кайбер көнне аларга пилотканы киеп карарга яисә каешларын тагып йөрергә дә рөхсәт итәләр.
Гөлниса төшендә зур су күреп, йокыдан сискәнеп уянды. Уянса да, төшендә күргәннәрен кабаттан бер кат исенә төшереп, уйланып ятты. Киң итеп җәелгән, бер ярдан икенче яры күренмәгән олы су буенда ялгызы басып тора икән. Еракта, горизонтта ук, ак пароход йөзеп килгәне шәйләнә. Гөлниса, яр читендә басып пароходның килеп җиткәнен көтеп тора. Менә-менә су корабы яр буена килеп җитәчәк. Тик Гөлниса, палубадагы пассажирлар арасыннан Сафуанны эзләп, таныш гәүдәне күргәндәй кебек тоелса да, кадерле кешесен күздән югалтты.
Ул, торып юынганнан соң да, төшен ничек итеп юрарга да белмәде. Аңгы-миңңе килеп, нәрсәгә барып тотынырга белми йөрде. Ахырында түзә алмады, унбиш-егерме чакрым ераклыктагы пристаньга юл тотты. Әйтерсең лә ире кайтасын тәгаен белә.
Бәхетенә күрше авылдан авылдашларын каршы
алырга баручы Мөстәкыйм карт очрады. Ул атын туктатып, Гөлнисага эндәште.
– Кызым, кая юл тоттың? Салкын Чишмәгәме, әллә Каенлыгамы?
– Мөстәкыйм абзый, рәхмәт! Ярый туктадың әле. Мин пристаньга барам, иремне каршы алырга.
– Кем буласың әле син? Гөлниса дисеңме? Сафуанның хатыны бугай, ялгышмасам. Каян белдең аның кайтасын? Әллә берәрсе хәбәр салдымы? – дип, хатынга сораулы караш ташлап алды карт.
– Юк ла, төшемдә күрдем. Ак пароход палубасында күземә чалынды. Түзеп торып булмады, каршы барып алыйм, дидем.
Гөлнисаның җавабын ишетеп, карт та үзенең кемне каршыларга баруы турында сөйли башлады:
– Мин авылдашларны каршы алырга барам. Кичә безгә ике солдат кереп кунды. Алар, әле поезда, әле машинада, кайда ат очрап, бер айга якын кайттык, диделәр. Салкын Чишмәгә Каенлыдан җәяүләп атлаганнар. Алар капка шакыганда, караңгы төшкән иде инде. Минзәлә ягына кайталар икән. Юл озын булгач, төнгә каршы юлга чыгармадык. Ил өчен кан түккән яугирләрне кундырып чыгармасаң, гөнаһысын кая куярсың?! Шулар: «Уфада Салкын Чишмә авылының өч кешесе пароходка утырдылар. Су юлы буйлап кайталар!» – диде. Бәлки улым да шулар арасындадыр. Ярар, бергәләп сөйләшә-сөйләшә барсак, юл да кыскарыр, – диде, дилбегәсен кагып.
Пристань белән ике ара, чынлап та, бик озын булып тоелмады. Абзый кеше бик оста әңгәмәче булып чыкты. Алар килеп җиткәндә, пристань алды халык белән тулы. Умарта күчедәй гөжләп торган Агыйдел ярында басар урын юк.
– Менә, кызым, килеп тә җиттек. Инде кайтучылар белән күрешер минутларны саныйсы гына калды, – диде Мөстәкыйм карт, дулкынланып.
– Рәхмәт инде, Мөстәкыйм абзый! Әле җәяүләп атласам, кайчан килеп җитәр идем?.. – дип, тиз-тиз арбадан төште Гөлниса.
– Ярый, балакаем, кайтканда да, безнең белән кайтырсыз. Көткән кешеләребез генә исән-сау кайтып җитсеннәр. Ат арбасында урын җитәрлек, – дип, Мөстәкыйм карт, арбадагы саламны күпертебрәк куйды да карашы белән киң җәелгән Агыйдел елгасының иңен-буен үлчәргә тотынды.
Якынлашып килгән пароход гудогын ишетүгә, Гөлнисаның йөрәге чабыш атыдай ярсып тибәргә тотынды. Сизә ул: Сафуаны кайта. Юкка гына төшенә кермәгәндер. Менә тиздән, бик тиздән ул сөеклесенең иңенә сарылачак. Зарыгып көткән ире белән янәдән кавышачак.
Пароход килеп туктауга, ыгы-зыгы башланды. Фронттан кайтучылар – кемдер таякка таянып, кемдер аксаклап-туксаклап, кемдер иптәшенә, санитаркаларга тотынып, траптан төшеп – туган җирнең газиз туфрагына аяк басарга ашыгалар. Каршы алучылар, күрми калмаек, аймыл булышмаек дигәндәй каударланып, якыннарының исемен кат-кат кабатлап, үз яннарына чакыралар. Кайтучылар белән каршы алучылар кочаклашалар, елашалар, көлешәләр.
Кемдер сыздырып гармунда уйный башлый, кемдер сөенечле дә, моңлы да җыр суза.
Канкойгыч, дәһшәтле сугыштан җиңеп кайтучыларны табигать тә сөенеп каршы ала сыман. Су буенда искән җил дә тынып калгандай. Дулкыннар да артык шаулашмыйча, әкрен генә яр буендагы комны ялап алалар да, тынычланып, кире чигенәләр.
Гөлниса ирен палубадан җиргә төшкәнче үк күреп алды. Иренең таныш гәүдәсен күрүгә, башы әйләнеп киткәндәй булды. Ул, тотыныр җир эзләп, як-ягына каранды. Басып торырлык та хәле калмаган Гөлниса җиргә чүмәште. Аның гомерлек яры – Сафуаны ниндидер хатын-кызны кочаклап, траптан төшеп килә. Икесе дә солдат киеменнән. Бер-берсенә сыенып, Гөлнисаны да күрми, ишетми, аның яныннан сөйләшә-сөйләшә узып та киттеләр. Җитмәсә, Сафуанга сыенган хатынның гәүдәсе шактый калынайган. Күрәсең, бала көтүнең соңгы айлары...
Гөлниса: «Сафуан, кайттыңмы бәгърем!» – дип дәшсә дә, тавышы үз яныннан ерак китмәде. Ул, көч-хәл белән күтәрелеп, ире белән таныш түгел хатынны авыл ягына алып кайта торган юлдан атлады. Аның алдыннан, борылып та карамыйча, иң якын, иң кадерле кешесе башка ярны иңнәренән кочып, сугыштан кайтып, Гөлнисадан китеп бара. Ирем кайткач бәхетле булып яшәрмен дип ак хыялларга тотынып, сүнмәс-сүрелмәс сөю хисләренә таянып яшәгән, бөтен кыенлыкларны, әти-әнисен, бала югалту кайгыларын кичергән Гөлниса, каерылган канатын асылындырып, алар артыннан атласа да атлый, атламаса да адымлый.
Эңгер төшкәндә генә, Гөлниса авылга кайтып керде. Авыл. Ничектер,
бушап калгандай, торган өенә кадәр кайгыдан җиргә чүккәндәй тоелды. Ул, өй ишеген ачып кергәннән соң, лампага ут та элмәде. Өстен-башын алыштырмаган көйгә, урын өстенә ауды. Аның өчен вакыт төшенчәсе юкка чыкты. Челпәрәмә килгән язмышын каргап еласынмы, башын ташка орсынмы, әллә...
Гөлниса берничә көн өеннән чыкмагач, күршеләре, аны югалтып, хәл белергә керделәр Авыл халкы инде Сафуанның сугыштан авырлы хатын ияртеп кайтканын беләләр. Гөлнисаның тавыш-тыны ишетелмәгәч, үзе дә, тәрәзәсендә уты да күренмәгәч, аптырадылар.
– Бер-бер хәл кылмасын үзе белән. Кереп хәлен белергә кирәк, – диде уң яктагы күршесе.
– Ничекләр өметләнеп көтте бит ул! Әти-әнисен дә җирләде. Бала югалту кайгысын да кичерде. Ире кайтканнан соң бәхетле булырмын дип уйлады. Ни генә эшләп бетәр икән? – дип, сул яктагы күршесенең дә сүзләрендә Гөлнисаны кызгану, тәкъдир шаяртуына уфтану чагылды.
Авыл халкы Гөлнисаның язмышын уйлап борчылды. Кем генә сүз башламасын, аның сабырлыгына, түземлегенә шаккатты.
– Ул бит – синең ирең. Ир бирмәк, җан бирмәк. Ник ул хатынга бер сүз дә әйтмисең? – дип, йөрәгенә ялкын өстәде үзенең дә ире сугышта хәбәрсез югалган ялгыз хатын.
– Ник Сафуан белән сөйләшмисең? – дигән күрше карчыгына да җавап ишетелмәде.
– Әллә бер тапкыр күрешкәнегез дә юкмы? – дип, сугышның беренче айларында ук ире һәлак булган хатын аптырап сорау бирде.
– Ни йөзе белән ул аны авылга ияртеп кайтты икән? Соң синең белән аңлашырга тиештер бит инде ул?! – дип, уң яктагы күршесе янәдән сүзгә кушылды.
Тик авыл халкы ни генә әйтмәсен, Гөлниса бер генә кешенең сүзенә дә колак салмады. Ул иренең гаепсез икәнен белә. Аларның бәхетле язмышын сугыш җимерде. Сугыш килеп чыкмаса, бәхет кояшы астында, булганына шөкер кылып, ахыр көнгәчә бергә яшәрләр иде. Кызы – җан җимеше дә исән булыр иде.
Сафуанга ни әйтсен ул? Дәһшәтле сугыштан Җиңү яулап кайткан кадерле кешесен рәнҗетерлек сүз әйтергә аның нинди хакы бар?! Ул бит, тыныч тормыш яулап, туган ил, халкыбыз өчен утка кергән, кан түккән. Үлем белән күзгә-күз очрашкан. Иң мөһиме: исән.
Язмыштан узмыш юк. Гөлниса, аның исән булуына, аның бәхетле булып яшәвенә сөенеп, гомер елгасын кичәчәк. Бер авылда, бер урамда газиз ирен көн саен күреп яшәү бәхете генә дә Гөлнисага яшәү көче өсти. Әнә Нурия ахирәтенең Кадыйры, хатынын тол, улларын ятим итеп, чит җирләрдә башын салды. Аңа җиңелме?! Күпме авылдашлар сугыш кырында, күз күрмәгән, колак ишетмәгән җирләрдә ятып калдылар. Аларның якыннарының, тол калган хатыннарының, үксез балаларының югалту ачысын кем басар?! Гасырлар үтсә дә онытылмаслык, ил тарихына, җир тарихына кан белән язылган бу сугыш кешеләр йөрәгендә, төзәлмәслек җәрәхәт булып мәңге яшәячәк.
Ничекләр итеп ул Сафуанын гаепләсен? Йөрәкләрен бәйләп торган кызы Сәвиясен дә саклый алмады. Нарасыен куеныннан ачлык каерып алганда, уч төбедәй йөрәге меңгә телгәләнде. Бәлки, кызы исән булса, араларына ятлар да кермәс иде. Хәер, сугыш кырында ни генә күрмәгәннәрдер?.. Сәлимәне дә гаепләп булмый. Көн саен өстеңә үлем яңгыры явып торганда, яраланган, канга баткан меңәрләгән сугышчыларны коткарган, үлемнән йолып калган кешегә нинди гаеп тагарга була? Сафуан да ул булмаса исән калмас иде. Ул бит аны үлемнән коткарган. Бергә күпме кыенлык күргәннәр, дошманны илдән бергәләп куганнар. Юк, Гөлниса аларны гаепли алмый. Барысына да аяусыз сугыш гаепле. Миллионлаган язмышларны сугыш челпәрәмә китерде, киләчәк тормышларын кара сөрем белән каплады.
Ни генә булмасын, яшәү дәвам итә. Гөлниса да яшәргә тиеш. Йөрәк яралары анда гына түгел, милионнлаган язмышларның ярасыннан кан саркый. Вакытлар, ул яралар җөй калдырып булса да төзәлер.
... Сафуан белән Сәлимәнең бер-бер артлы өч кызлары дөньяга килде. Гөлниса, балалар туган саен, алар өчен сөенде. Чынлап та, ире Сәлимәне бик нык ярата икән. Шулкадәр дус-тату гомер кичерәләр. Бер тавыш-тын ишетелгәне дә сизелми. Юкса, авыл халкы сөйләнми калмас иде. Сәлимә Таулы авыл халкына бик тиз ияләште. Авыл кешеләре аның язмышы хакында да яши-яши белделәр. Сугышның беренче көннәрендә үк язмыш аны да сындырып сынаган. Әтисе Гали Моратов Агыйдел буендагы авылда туып үскән, шунда гаилә корган. Яшьтән үк үзен хәрби тормышка багышлаган Гали Кәрим улы Моратов хәрби горнизоннарда намус белән ил алдындагы бурычын үти. Сугыш башланыр алдыннан, аны Украинага җибәрәләр. Алар саклаган чик буендагы застава сугышның беренче көннәрендә үк дошман тарафыннан утка тотыла. Гали Моратов та, башкалар белән бергә батырларча сугышып, бер адым да артка чигенмичә, тигезсез көрәштә дошман кулыннан һәлак була. Ярый әле, сугыш башланганның беренче сәгатьләрендә үк хатыны белән кызын, поездга утыртып,
Мәскәү ягына озатырга өлгерә. Тик күрәчәкне күрми, беркем дә гүргә керми. Юлда барган поездны фашист самолётлары бомбага тота. Сәлимәнең әнисе, башына тимер ярчык эләгеп, кызының күз алдында каты ярадан шунда ук үлә. Аның күзләрен үз куллары белән йомдырган Сәлимә, исән калучылар белән бергә, мең газаплар аша үтеп, үлем яңгыры яуган җирдән качып котыла. Тик йөрәгендәге нәфрәт уты кызга тынгылык бирми. Ул унсигезе тулу белән, үзе теләп, фронтка китә.
Сугыш кырында үз-үзләрен аямый көрәшкән солдатларның гомерен саклап калу өчен, кыз бөтен көчен эшкә җигә. Яралыларның яраларын бәйләп, авыр гәүдәле ирләрне сугыш кырыннан сөйрәп алып чыккан чакта, эчләре суырыла, иреннәрен канатканчы тешли. Дошманнарга булган үч, күралмаучылык кызга канга баткан сугышчыларны, үлемнән аралап, пулялар өскә явып торганда, кара җир өстеннән дә, салкын кардан да баш күтәрми шуышып, табиблар янына илтеп җиткерерлек көч өсти. Ничә мәртәбә үзе дә яралана. Ярый әле, яралары артык зыянлы булмый, кыз, терелеп аякка басуга, кабат башкаларның гомере озынайтыр өчен ут эченә керә.
Фронт юллары Сафуан белән очраштыргач кына, кызның күңелендә яшәүгә дәрт уяна. Яшьлек үзенекен итә. Янәшәсендә таянырлык терәге булган кыз әкренләп тормышка кайта. Күңел түрендә өмет гөлләре тамыр җәя.
... Гөлниса ике йорт аша гына яшәгән Сафуан белән Сәлимәнең кызларын үз баласыдай якын күрә. Ул ир белән хатынның өендә ни сөйләшкәннәрен белми. Бәлки, алар да, аның кебек, барысына да сугыш гаепле дип карыйлардыр.
Әти-әнисе колхоз эшенә чыгып киткәннән соң, өч кыз җитәкләшеп, Гөлниса яшәгән йортның капка төбенә килеп, утыргычка тезелешеп утыралар. Гөлниса, кызларны күрүгә, йөгерә-атлый, өеннән чыга. Кызларны кочып сөя дә, агач тарак белән тарап, һәркайсының чәчен толымлап үрә. Чәчүргечләрне дә Гөлниса, күрше авыл базарына баргач, үзе сайлап, сатып алып кайтты. Чәчүргеч тасмалар Гөлфиянеке яшел, Зөлфиянеке кызыл, Нәсиянеке ал төстә. Гөлнисаның чоланында һәрвакыт тәм-том мулдан тора. Кызларның әниләре тегеп биргән күлмәкләренең кесәсенә кәнфит-прәнник сала яисә кызларны өйгә алып кереп кызларны кунак итә. Шулар белән әвәреп, үзенең ялгызлыгын да оныта. Сафуаны белән яшәгән чорларга кайткандай була. Гүяки кызы – Сәвиясе исән, ул күңелендәге бөтен назын, йөрәк җылысын Сафуан кызлары белән бүлешә.
Төннәрен генә ялгызлык күзләре өйнең бөтен почмагыннан хатынны күзәтә. Җан төбенә үк төшеп, бәгырен телгәләп, йокысын качыра. Йокысыз үткән озын төннәрдә Гөлниса Сафуанны уйлап ята. Көзге усал җилләр килеп ишек какса да, кышкы бураннар котыра-йолкый бәләкәй капканы ачып-ябып йөрсә дә, ул тыныч калырга тырыша. Көтәр кешесе ике-өч йорт аша гына яши. Тик ул аның янына беркайчан да кайтып җитә алмаячак. Аның Гөлнисага кайтыр юлын сугыш бикләде.
Язын кар астында гөрләвекләр чыңлый башлауга, Гөлнисаның да күңел кылларын үзгә бер моң тарткалый. Сөеп-сөелеп яшәр чаклары үтеп бара. Сугыш башланганнан бирле, колагы җылы сүз ишетмәде, тәне ир назы күрмәде. Ялгызлык яшәгән өй бүрәнәләренә Сәвиянең ими сорап елаган, ыгы-ыгы сөйләшеп яткан авазлары сеңеп калган. Ул йокымсырап китә дә еш кына бала елаган тавышны ишетеп уяна. Баш астындагы мендәр андый төннәрдә яңгырга эләккәндәй була. Җанын әчеттереп, йөрәгеннән бетмәс әрнү саркый. Ничек кенә кыен булмасын, ирен, баласын, бәхетле чакларын юксынудан үзәге өзгәләнгән хатын Сафуанны да, Сәлимәне дә каргамый. Аллаһы Тәгаләдән аларга тигезлек, бәхет сорый.
Шулай булса да, торса уенда, ятса төшендә дигәндәй, ир беркайчан да аның уеннан чыгып тормый. Булса да була икән ярату!.. Мәхәббәтнең, хатын-кыз, ана булу бәхетен татырга мөмкинлек биргән, көтеп яшәүнең,
кичерүнең хакын аңларга өйрәткән өчен генә дә рәхмәтле ул Сафуанга...
4) өлеш...
Авыл халкы Гөлнисаның бу сәерлеген аңлап бетерми сыман. Бары тик ахирәте Нурия генә, аның хәленә керә:
– И Гөлнисакаем! Минем Кадыйрем дә исән булып кайтып керсен иде. Бер түгел, ике хатын ияртеп кайтса да сүз әйтмәс идем, – ди.
– И Нуриякәем! Әллә җүләр микән бу хатын, диләрдер инде минем хакта. Сафуанның исән булуына сөенеп, аның яшь хатыныннан тапкан балаларын сөеп яши алу – үзе бер бәхет бит, уйлап карасаң. Тиле дисәләр диярләр. Дөнья киң, тормыш катлаулы инде ул. Сугыш гаепле барысына да.
– Үзе белән сөйләшкәнең юкмы соң? Кеше-кара күрмәгәндә сүз катмыймы?!
Гөлниса, исе киткәндәй, ахирәтенә күтәрелеп карады да күлмәк итәкләрен сыпырыштыргалап, яулыгын төзәткәләп куйды. Кулы тиеп киттеме, кинәт кенә чулпылары чыңлады.
– Син нәрсә инде, Нуриякәем! Аллаһ сакласын! Өстемә гөнаһ алыр хәлем юк. Берүк, тигез яшәсеннәр. Берсенән-берсе чибәр булып кызлары үсеп килә. Араларына керәмме соң?! Якын килә башласа да, читкә борылып китәм. Ерактан гына яратып яшәү дә – минем өчен зур бәхет. Ул исән бит!
Таулы авылы халкы бер көйләнгән тормыш белән яшәвен дәвам итә. Авылда салам түбәле өйләр күптән шифр түбәгә алышынып бетте. Капкалар да бизәкләп, сырлап эшләнә. Койма-капкаларны да, тәрәзә йөзлекләрен дә, матур итеп, ак, яшел яисә зәңгәр төскә буяп куялар. Тәрәз төбе саен гөлләр үстерү генә гел элеккечә. Һәр тәрәзә төбендә үскән гөлләрдән күз алып булмый. Барысы да шау чәчәктә. Тәрәзә пәрдәләре дә хәзер икенче. Ефәк тукымага эре-эре чәчәкләр төшкән, затлыдан затлы. Өрфиядәй юка челтәрләр арасыннан күренгән алсу, ак, кызыл төстәге яраннар үзенә тартып тора.
Гөлнисаның да өй түбәсен, тыл ветераны дип зурлап, яңартып яптылар. Капкалары да кешенекеннән кайтыш түгел. Капка төбендәге утыргычына тиклем яңартып, ныгытып куйдылар. Булганына шөкер кылып яшә дә яшә генә!
Дөньялар үзгәрде. Хәзер урамда еш кына машина, мотоцикл тавышлары ишетелә. Кичләрен яшьләр Гөлнисаның өеннән ерак түгел генә урнашкан клубка җыелалар. Кайчагында Гөлнисаны да ахирәте Нурия кинога дәшә.
– Гөлниса! Үзең беләсең бит инде, минем килен – клуб мөдире. Ул бөтенесен алдан белеп тора. Тиздән сугыш турында кино китерәчәкләр, диде. Барып карыйк әле! Кадыйрым күренмәс микән?
– Ярар соң, Нурия барырбыз! Бәлки, чынлап та, кайтмый калган авылдашларны күрсәтерләр.
Гөлниса инде олыгаеп бара. Язмыштан язганнары маңгаена сырлар өстәп кенә калмады, чәчләренә дә мулдан бәс сипте. Тик ул һаман да матурлыгын җуймый. Бәсләнгән чәчләрен дә өйрәнелгән гадәте буенча, һаман да чулпылар кушып, толымлап үрә. Инде ничәмә ничә еллар чишмә юлын таптый. Авыл халкы да аның бу сәерлегенә шикләнеп караудан ялыктымы, игътибар итмичә, һәркем үз көенә яши бирә.
Инде Сафуанның кызлары да канат кагып очып киттеләр. Бу арада Сафуанның гына эшкә килгәнлеге күренми. «Әллә бер-бер хәл булды микән? Нурия ахирәтем янына барып кайтыйм әле. Ул белми калмас. Кеше туса да, исем ашын үткәрсәләр дә, соңгы юлга озатырга кирәк булса да, аны чакыралар. Күпләрнең кендек әбисе, Таулы авылының иң мәртәбәле, хөрмәтле кешесе булып яши. Бөтен кешенең эч сере сыя. Сүз йөртми, гайбәт сөйләми, динле, кешелекле, зирәк акыллы карчык. Шундый ахирәтең булу – шулай ук зур бәхет», – дип уйлады ул.
Гөлниса, суга барганда гына кия торган затлы киемнәрен киеп, ахирәт дусты янына барырга җыенды. Сафуаннар яныннан үтеп китәсе була. Аннан-моннан гына киенсәң, йә Сафуан, йә Сәлимә тәрәзәгә күз салыр дигән уй болай да гел пөхтә, җыйнак киенеп йөргән Гөлнисаның кеше күзенә тагын да матуррак булып күренү теләген уятты. Урам уртасыннан барган чакта, төп-төз басып, башын чабыш атларыдай югары тотып атлый ул. Утка май сибүчеләр авыз тутырып сөйләрлек булмасын. Гайбәтчеләр дә, артыннан карап калганда: «Дисбенең мәрьям анасы!» – дип сокланып калсыннар.
Тыкрыктан борылуга ук, Гөлниса урам уртасындагы йортның капка төбендә утырган Нурияне күреп алды. Биленнән беркайчан да алъяпкыч төшмәгән, уңганлыгы белән авылда дан тоткан дустына ни булды икән? Иркенләп капка төбен сакларлык вакыт каян тапкан диген?!
– Исәнме, Нуриякәем! Исән-саулармысыз?! Өйдәгеләр
ни хәлдә? – дип, дустына сәлам бирде. Аннары ике кулын сузып күреште. Күлмәк итәге кадакка эләгеп ертылмасын дигәндәй, сакланып кына, башта утыргычны капшады. Күлмәк итәген тарткалаганнан соң гына, ахирәте янәшәсеннән урын алды. Аркасын коймага терәп утырган Нурия, гомер булмаганны, дустының сәламен кабул итеп алганнан соң, сәламәтлегенә зарлана башлады:
– Аллага шөкер! Бер көе яшәп ятабыз дип әйтимме? Әллә нишләп эчем пошып, чыгып утырдым әле. Көне дә ямьле. Кояш та кыздыра. Карт сөякләргә шифасы тияр, дим. Бу арада кул-аякларым сызлап интектерә. Кайчагында чыдарлык булмый. Елан мае да сөртеп карыйм, файдасы гына тими.
Нуриянең, җәйге челлә булуга карамастан, аягында йоннан бәйләгән носки. Күлмәге өстеннән дә сырып тегелгән камзул киеп куйган. Җылы сөяк сындырмый инде анысы. Яшь арткан саен, адәм баласы җылыга туймый башлый бит ул. Гөлниса дустының җыерчыклар белән бизәлгән йөзенә, кан тамырлары бүртеп торган, яргаланып беткән кулларына карады, аннары еракта калган сугыш елларында көч җитмәслек эшләрдә кайнаган чакларны искә төшерде:
– Сызламый нишләсен инде ул? Яшебез дә бара. Ул сугыш чорында ватылганнарыбыз да чыга торгандыр инде. Эскерт куйганда, гел өстә тордың. Ирләр башкарасы эшләргә гел сине куйдылар. Гәүдәң олы булгач, эш аты иттеләр инде үзеңне. Симәнә ташыганда күргәннәребезне дошманыңа да күрсәтмәсен. Ат арбасының тәгәрмәче таралгач, илле килолы капчыкларны күтәреп, башкаларның арбасына бүлеп тараткан чакта, ничекләр түзгәнсеңдер?! Үземнең бик көчем булмагач, и сине жәлләүләрем! Без ике кеше күтәреп тә, капчык кулдан төшеп китә, арбага салалмыйча җәфаланып бетә идек.
Нурия карчык яшьләнгән күзләрен алъяпкыч итәге белән сөртеп алды. Авыр эштән бирчәеп беткән бармаклары белән әле кулбашын, әле беләген угалады. Аннары кинәт кенә әллә яшьлеген исенә төшерде, күзләреннән якты нур ташып, җиһан яктырып киткәндәй булды:
– Көчле дә булганмындыр инде. Әле ул чакта яшь идем бит. Аннары ирләр булмагач, кем күтәрсен инде аны?! Авылда калган ир затларының да күбесе – җитмештән узган карт-коры яисә кавырсыны да катмаган бала-чага. Тормыш арбасын авылның бөтен хатын-кызлары җигелеп тартты инде ул чакта. Яшь киленнәр, яшь кызлар да авыр эштә иртә ватылды. Ничек аларга гына салынасың?! Кыюлыгым да бар иде. Кеше алдында ким-хур да буласым килмәгәндер. Менә хәзер чыга, – дип, Нурия карчык янәдән беләкләрен угалады.
Янбакчадагы зифа каеннар белән сугыш беткән елны утырткан карт шомырт агачы да Нуриянең истәлекләрен ишетеп, уйга талганнар. Хәтта яфракларын да селкетергә базмыйча, тып-тын калып, ике ахирәтнең серләшүен тыңлыйлар сыман. Нурия, көн саен таң атуын күреп, әлегәчә үз аягына басып йөри алуына шөкрана итеп, эчтән генә дога укыды. Аннары утырган җирдән генә бераз иелеп, әле бер аягын, әле икенчесен уып, урыннан кузгалгалап куйды.
Гөлниса саулыгына зарланып утырган ахирәтенә сынап карап торды да, әле бирешмисең дигән кыяфәт чыгарып, кулындагы төргәген әле бер кулына, әле икенче кулына күчерде. Аннары Нуриягә текәлеп, сүзен дәвам итте:
– Ул эшләвеңә болай да гәүдәңне күтәреп йөрисең әле. Җитмәсә, ут өертеп, дөнья көтәсең, диләр. Сөйләүләре буенча, киленеңне бигрәк кадерлисең икән. Әле беркөн күршегез Халидә кибеттә: «Нурияттәй киленен сыер саварга да уятмый. Улыннан да бер сүз әйттерми. Үз кызыдай күреп: «Сыер савучыга өйләнергә идең. Белеп алдың кем икәнен. Аның эше шундый, сүз әйтәсе булма киленгә. Чтубы бүтән ишетмәем!» – дигәнеңне, авыз күтәреп сөйләп тора иде.
Нурия ахирәтенең сүзләрен тыңлый, тик шул чакта тирә-юньгә күз салып алырга да онытмый. Яшеллеккә күмелеп утырган урам тагын да киңәеп киткән кебек. Йортлар төзек. «Күр инде, Гөлниса ни ди! Башка урамда яшәсә дә, аларның тормыш-көнкүрешен дә белеп тора икән. Шулай инде, авыл халкыннан бер нәрсәне дә яшереп калып булмый», – дип уйлады ды әйтеп куйды:
– Төн уртасында гына кайтып яткан кешене нишләп уятаем инде? Беләсең бит: клуб соң ябыла. Яшь чагында йокы тәмле була, йокласын! Үзебез йокы күрми тилмердек. Килен дигәч тә, ул да – кеше баласы бит. Бер чиләк сөт савар өчен, аны бимазалаганчы, үзем бик яхшылап савам да куям. Әле аңа гына җитәрлек көчем бар.
Ул, кул башларын турайтып, кытыршыланып, яргаланып беткән бармаклары белән күлмәге өстеннән кигән камзул кесәсен капшап куйды һәм дустына карап өстәде:
– Син үзең ни хәлләрдә соң, Гөлниса? Күптән очрашып сөйләшкән дә юк. Әле ярый килдең. Сүз бозау имезә, ди. Озак утырдык. Кибеккәнсеңдер. Әйдә, өйгә керик! Самоварым да кайнагандыр. Күмер салып чыгып киткән идем. Килен кыстыбый пешереп калган иде. Чәйләп алырбыз.
Ике карчык, күлмәк итәкләрен сыпыргалап, әвеш-түеш атлап, бәләкәй капканы ачып, ишегалдына уздылар. Ишегалдын бәбкә үлән басып алган. Әйтерсең лә ямь-яшел келәм җәеп куйганнар. Келәм өстендә бер бөртек чүп күрмәссең. Күренеп тора: уңган кешеләр яши.
Сап-сары итеп юылган өйалды идәненә кулдан сугылган йон палас җәеп куелган. Өй ишеген ачып керүгә, кызган майлы таба исе борынны кытыклап алды. Нуриянең үзе төсле үк ягымлы, тәмле телле килене кунакны елмаеп каршы алды. Табын яныннан урын алгач, бизәкле чынаякларга ясалган мәтрүшкәле чәй, кыстыбый белән сыйлана-сыйлана гәп куерттылар. Сүз гел үткәннәргә килә дә ялгана. Язмышларны яңадан язарга мәҗбүр иткән үткәннәрне
онытып буламы соң инде!
– Хәтереңдәме, Гөлниса, ирләребезне сугышка озатканда, бер-беребезне ташлашмаска сүз биргән идек. Аллаһка шөкер! Ул авыр елларда да, аннан соң да гел бергә булдык. Бары бергә, югы уртак дигәндәй. Син миннән яшьрәк булсаң да, серләребез килеште. Гомерләребез генә ялгызлыкта үтте, – дип, Нурия ахирәтенең күңел кылына кагылды.
– Син ялгыз түгел инде ул. Улларың, киленнәрең, оныкларың бар. Мин генә дуадак каз сыман, – дип җавап кайтарды Гөлниса.
– Тыңламадың бит. Югыйсә димләп килүчеләр дә, сораучылар да булды үзеңне, – дигән Нуриянең сүзләренә Гөлниса үзенең үкенеп яшәмәвен тагын бер мәртәбә ассызыклады:
– Йөрәкне буйсындырып буламы соң?! Сафуан күңел түрендә булгач, башкалар күзгә күренмәде шул. Аннары гел күршеләр булып яшәдек, аның гәүдәсен генә күреп торсам да канәгать булдым. Каһәр суккан сугыш кына бәхетебезне җимерде. Хәзер дә үкенмим. Яратып яшәдем.
Нурия, Гөлнисаның һәр сүзен җөпләп, аның белән килешкәнлеген белдергәндәй, йә ияк кага, яисә үзалдына елмаеп уйга кала. Килене дә башын селкеп, аларның һәр сүзен йотлыгып тыңлап утыра.
Сүз иярә сүз чыгып, бөтен авыл яңалыкларын барладылар. Гөлниса Сафуан хакында да үзе теләгәнен ишетте. Баксаң, Сафуан авырып ята икән. Хәле шәптән түгел ди. «Ничек тә өйләренә кереп, хәлен белеп, бәхилләшеп чыгарга кирәк. Дөнья хәлен белеп булмый. Сугышта алган яралары да сызлый торгандыр, картлык чире дә бардыр. Сигезенче дистәсен тутырып килгән ирнең хәле егетләрнеке кебек булалмас. Яшәрүгә таба бармыйбыз», – дигән уйлар йөгереп узды башыннан.
Гөлниса өенә кайткан чакта да, йокларга ятканда да, Сафуан турындагы уйларны башыннан чыгарып ата алмады. «Булмаса, иртәгә кереп чыгармын, дошманнар түгел ич. Күршеләр булып ничә еллар бер урамда яшәдек. Кеше сүзеннән куркып утыра торган күлмәкләр күптән тузды. Сәлимә дә гаепләмәс. Беркайчан да араларына кермәдем, гаеп итеп сөйләп йөрмәдем». Бер карарга килеп, уен күңеленә беркетеп куйганнан соң гына, Гөлниса тынычлап йоклап китте.
Таң кошлары белән йокыдан уяган Гөлниса, урын-җирен җыештырып куйганнан соң, Сафуанга алып керергә күчтәнәчләр әзерли башлады. Кулына әле сары пачкалы, фил рәсеме төшкән цейлүн чәе, әле как ала да, нәрсәсендер оныткандай, башын иеп, урындыкка килеп утыра. Аннары тагын киштәдән әле бер әйберне, әле икенчесен алып кулында әйләндерә. Кара җимеш, лимон, мармелад кебек тәм-томнары да байтак. Авыру кешенең күңелен ачып җибәрердәй, авызга тәм кертердәй ризыкларны җыеп төенчеккә төйнәгәннән соң да, байтак кына уйга чумып утырды. Ире, аның белән яшәгәндә, әчегә изгән коймак ярата иде. Ул, елмаеп, үзенә үзе сүз катты.
– Туктале! Тиз генә йомырка сытып, сөткә генә болгатып куйыйм да бер-ике таба булса да пешереп алыйм. Бәлки, мин пешергән ризыкны ашыйсы килә торгандыр. Аның да йөрәге таш түгел бит. Ул да үткәннәрне уйлап, күңелен бимазалый торгандыр.
Коймак камыры да кабарды, майлы табада чыжылдап кына, күпереп, кызарып пеште дә. Тәлинкәгә өеп куйган коймакларның тәмле исе бөтен өй эченә таралды. Үч иткәндәй, стенадагы сәгать телләре шулкадәр әкрен кыймылдый. Үтмәсә үтмәс икән вакыт. Ичмасам, берәр күрше дә керми. Бергәләп чәйләп алсаң, вакыт тизрәк үтәр иде.
Вакыт агышын тизләтергә тырышкан Гөлниса карчык кабат стенада эленеп торган сәгатькә күтәрелеп карады. Ниһаять, сәгать тугыз тулып килә. Авыл кешесе бу вакытта йоклап ятмаса да, кеше ишегенә иртән иртүк килеп кагылсаң килешмәс кебек. Артык соңлап керү дә кыенсындыра. Нәкъ вакыты, кузгалырга кирәк...
Альфия Ситдикова...
Дәвамы бар.
