КИЧЕРҮ ЮК

Тәнзилә үзе дә күңеленә ошаган егетне һаман очрата алмады. Рәшит дип өзгәләнмәсә дә аның озатып кую мөмкинлеген күз уңыннан ычкындырганы булмады. Тик…
Армияга китәр алдыннан керде Рәшит. Мондый чакта күршеләр белән саубуллашып чыгу гадәте бар. Тик егетнең керүе моның өчен генә түгел иде бугай.
— Хушлашу кичәсенә нигә кермәдең? — диде ул өйгә узып Тәнзиләне күрү белән, — Тәнзилә-ә?!.
Әнисе кызны акларга ашыкты:
— Бүген иртәнге автобус белән генә кайтып җитте шул, балам.
Әтиләре өйдә юк иде. Рәшит Тәнзиләнең әнисен кочаклап алды:
— Исән-сау торыгыз, апа.
— И, балакаем, үзең дә исән-имин йөреп кайт. — дип егетнең аркасыннан какты Тәнзиләнең әнисе, — Шушындый зифа, матур, акыллы килеш каршыларга язсын сине дә.
Аннан соң Рәшит Тәнзиләгә борылды. Сүз әйтмәде. Кочаклап кына алды. Назлы итеп, иң кадерле кешесен күкрәгенә кыскан кебек. Һәм… Битеннән үбеп алды да күзләренә карады. Бу карашларда сагыш та, өмет тә, ярату да — барсы да бар иде. Һәм Тәнзилә ниндидер сәер бер дулкын тәэсирендә аның иреннәренә үрелде. Оз-зак итеп, барлык күзнәкләрне земберләтерлек булып бөтен тәнгә таралган татлы дулкыннарны сөю учагында киптереп бетергәнче үбешәсе иде. Тик алай килеп чыкмады. Икесе дә бер мизгелгә хискә бирелделәр дә кинәт икесе дә айнып киттеләр… Аннан соң Рәшит кыенсынып кына Тәнзиләнең чәчләреннән сыйпады да ашыгып чыгып китте. Машина кузовыннан урам буйлап болгап барыр өчен йөртә торган бер почмагы төйнәп куелган зур кулъяулыгын да онытып калдырды хәтта.
Тәнзилә аның артыннан ташланып капка төбенә чыгуга, машина кузгалып киткән иде инде. Тәнзилә аның артыннан йөгерергә укталып куйды, тик кыенсынды — килешмәс, кеше әлләни уйлар. Ул кулъяулыгын гына болгады. Ә күңеленнән Рәшитнең исән-имин йөреп кайтуын теләде.
Хисләр кузгалып калды. Әрнү кузгалды. Бу әрнүләрдә мәхәббәт көчлерәк идеме, әллә үкенү тойгысымы — аңламассың. Тик үкенү бар иде. Һәм ул җанны өзде. Ник… Ник баштарак булмады шундый хәл. Ник алданрак аңлаша алмадылар?!. Ә әлеге үбешү… ул үлем алдыннан ниндидер мөмкинлек ачылуын аңлаган шикелле иде. Тик бер өмет бар. Рәшит кайтачак. Аны бары тик көтеп алырга гына кирәк. Һәм Тәнзилә Рәшитне көтеп алачагына тамчы да шикләнми иде.
Ике ел гына нәрсә инде бер карасаң. Әнә Тәнзиләнең дәү әбисе сугышта ятып калган ирен гомер буена көтте. Табынга утырса да:
— И, никадәрле нигъмәтләр. Әмирҗаным гына күрә алмады шушылай бай тормышны, — дип уфтана торган иде. Яңа өй салып кергәч тә авызында шул булды, — И, Әмирҗаным күрсә безнең бу йортны…
Гомер буе көтте. Җиңү көне җитсә, ире кайтып керер төсле бер ашкыну белән йөрде, матур күлмәкләрен киде, тәмле-тәмле ризыклар пешерде. Баштарак:”Әмирҗаным кайтса…” — дип әйтештерә иде, соңрак әйтми башлады, тик моны аңлау өчен сүзләр кирәми, кыяфәтенә бер күз салу да җитә иде. Көтте. Урамнан берәр кеше килгәнен күрсә дә тәрәзәгә каплана, үзенең күзләре күрми башлагач:
— Балам, әнә теге кем ул? — дип мөлдерәмә күзләрен төби торган иде. Мондый чакларда Тәнзилә дәшми, кем икәнен әйтсә, рәнҗетер кебек тоела, шуңа кыз баш чайкап кына куя. Ә дәү әнисенең күзләрендә гаҗизләнү пәйда була:”Тагын кайтмады…”
Үлем түшәгенә яткач та теленнән төшермәде.
— Күп яшәдем инде, — дип моңсу елмая иде, — Әмирҗаныма караганда ике тапкыр озак та, күпкә бәхетлерәк тә яшәдем. Балаларымның хөрмәтен күреп, бәхил булып китәм. Тик каберем генә аның янында булмый.
Үзәкне өзгәне ул булмады әле. Инде җан бирер алдыннан, үлем саташуы кергәч, янындагы һәрбер кешегә җентекләп карап чыкты да:
— Балалар, — дип хәлсез генә пышылдады, — Балалар… Кайтмадымы тәки… атагыз…
Һәм җавап ишетмәгәч, сизелер-сизелмәс кенә баш кагып куйды да күзләрен йомды…
Менә шуның белән чагыштырсаң, ике ел ул әлләни күп гомер дә түгел. Ике елга гына түзәргә мөмкин. Һәм иң мөһиме — өмет бар бит алда. Ул үлмәгән, исән, кайтачак. Ә Рәшитнең кайтачагына ышана иде Тәнзилә. Һәм аның кайтуын еш күз алдына китерә иде.
Ләкин бераздан әлеге тойгылар тагын үткенлеген югалтты… Һәм барсын да, хәтта Рәшитне дә, оныттырырлык хәл булды.
* * *
Динар уртачадан калкурак, чандыр гәүдәле егет иде. Кап-кара кашларына кадәр төшеп торган куе кара чәчләр, кара мыек… Һәр кеше үзенчә матур, бары тик аның матурлыгын таба белергә генә кирәк, диләр. Динарның матурлыгын тиз генә тапмалы түгел иде. Һәрхәлдә, Тәнзиләгә шулай тоелды. Әмма Динар авыл егетләреннән аерылып тора иде. Үз-үзен тотышында, хәрәкәтләрендә, атлап йөрешендә ниндидер ыспайлык бар. Киемнәре дә яңа гына энәдән төшкән кебек — матур, затлы. Тәнзилә аларның нинди тукымадан икәнен дә, ничек дип аталганын да төгәл белми иде. Район үзәгеннән ерак китмәгән кыз өчен бу, бәлки, гаеп тә түгелдер. Ләкин Уфадан кайткан ахирәтенең бер журналында мондый рәсемнәрне күргәне бар иде. Шуңа да Динар аңа кунакка кайтмагандыр, ә журнал битеннән төшеп калгандыр сыман тоелды. Кемнеңдер журналыннан төшеп калгандыр да хәзер шуны табалмыйча адашып йөридер. Табуы да икеле, андый ялтырап торган журналлар авылда юк, булса да урлап бетерәләр дә иң яшерен урында саклыйлар һәм бары тик иң якын бер-ике ахирәте белән генә бергәләшеп карыйлар. Шулай булгач, Динар әле авылда бик озак торачак иде…
Кайтып клубка чыкканының икенче көнендә үк күз төбендә күкшел тамга пәйда булды. Динар үзен иркен тота иде, теләсә-кайсы кызга сүз катырга, шаяртырга мөмкин. Ә үзе шул кызга күз терәп йөргән егетләргә бу ошамый… Алар бераз читтән күзәтеп торалар да “әйдә, чыгып җилләнеп керәбез” дип алып чыгып китәләр. Ләкин Динарның “фонаре” татарчага өйрәтү нәтиҗәсе булган, диделәр. Монсы да гадәти хәл иде. Гадәттә, читтә йөреп кайткан авылдашлар да, килгән кунаклар да үзләренең текәлеген күрсәтергә теләп, урысча гына сиптереп йөри башласа, авыл малайлары аларны шундук урынына утыртып куя. Башта тыныч кына, сүз белән генә әйтеп карыйлар. Ярдәме тимәсә, “моның авызын төзәтергә кирәк бугай” дип клуб артына алып чыгалар. Һәм ни гаҗәптер, моның ярдәме тия. Теге кәттә егетләр шундук татарча сөйләшә башлый, телне белмәүчеләре булса — тиз арада өйрәнәләр.
Динар телне яхшы белә иде. Алай гына да түгел, гармунда бик оста уйный, тавышы бик һуш китмәле булмаса да беркемнән дә кыенсынып тормый җырлап та җибәрә. Шуңа авыл яшьләре егетне тиз арада үз итте. Күз төбендәге күкшел таралганчы ук ул үз кешегә әйләнде.
Клубта магнитофон бер мәлгә онтылып торды. Динар оста баянчы гына түгел иде. Ул гармун көенә уйнап була торган әлләникадәр уеннар белә икән. Күмәкләшеп биюләр дә, төркемнәргә бүленеп ярышулар да, кара-каршы басып такмак әйтешүләр дә, тагын әллә нәрсәләр — барсы да авыл яшьләре өчен яңа да, кызык та булып тоелды. Динар аларны сабыр гына өйрәтте, кайдадыр ялгышсалар баянын куеп үзе күрсәтеп бирде:
— Менә бу урында болай итәргә кирәк, — Һәм җитди итеп өйрәтеп биргәч, берәр шаян хәрәкәт ясап көлдереп алырга да онытмады, — Болай да була…
Яхшы бии дә икән. Болай, авылча гына сикергәләми, әллә нинди хәрәкәтләр ясый, кайчагында билгеле биюләргә пародия эшләп аяктан екканчы көлдерә. Сәнгать институтында укый икән, шуңа барсын да белә, осталыгы чиктән ашкан. Өстәвенә, үзе дә дәртле, шаян күңелле.
— Мин уйлап тапкан нәрсә түгел инде, — дип еш кабатлый ул, — Бу уеннарның күбесе электән калган, аны безнең әби-бабайлар, әти-әниләр уйнаган. Шуннан никтер онытканнар. Бәлки, чит музыкага сикерү нәтиҗәсендәдер. Җайлы бит, ике хәрәкәт өйрәнеп аласың да менә болай итеп маймыл кебек сикергәлисең…
Һәм ул үзе сикергәләп күрсәтә. Көлеп үлмәле килеп чыга. Чөнки ул бүгенге дискотекаларның бөтен хәрәкәтен дә белә һәм кызык итеп кабатлый. Пародия ясый, үзе әйтмешли. Һәм тагын аңлатып бирә:
— Ата-бабалардан калган уеннарның бер кызык ягы бар. Уен ни дип кенә аталмасын, ничек кенә нинди темпта гына башкарылмасын, ул үзеңә ошаган кеше янында булырга, аңа игътибар күрсәтергә мөмкинлек бирә. Һәм ялкыттырмый — бергә буласың, таралышасың, күмәкләшәсең һәм тагын якын кешең янында каласың… Ялыксаң, башка кешене сайлыйсың… Башы эшләгән инде борынгыларның…
Кыскасы, “зу-зу”га сикереп туйган яшьләр өчен Динарның кайтуы бәйрәмгә әйләнде. Йөргән егетләре булмаган кызлар төн йокысыннан язды, дисәң дә буладыр. Тәнзиләнең ахирәтләре телендә дә гел шул гына булды:
— Динарның кызы бар микән?
— Студент булгач, шәһәрдә бардыр инде.
— Безнең ишеләргә күз дә салмый инде ул…
— Динар кайчан китә микән? Китмәсен иде…
Кызларның кыяфәте дә үзгәрә башлады. Алар матуррак киенергә, чәчен-башын төзәтеп, затлы итеп бизәнеп чыгарга тырыштылар. Хәтта бераз әрпешрәк йөргәннәр дә җыйнакланып калды, үз-үзен карап йөрергә гадәтләнде. Ә электән үк атакайланырга яратучылар бөтенләй чаманы югалтты — изүләре төшкән саен итәкләре кыскара барды. Ләкин бераздан Динарның моңа бөтенләй игътибар бирмәвен тоепмы, әллә карчыкларның сукранып калуы тәэсирендәме, алар да адәм рәтле киенә башладылар. Монсына өлкәннәр сәбәпче булырга да мөмкин…
Авыл халкы кызык инде ул. Читтән генә, “мин монда юк” дигән кыяфәт чыгарып күзәтә белми. Аның бар нәрсәгә кысылышы бар һәм үз фикерен сабыйларча бер катлылык белән чыгарып сала. Изүең ачыграк булса:
— Балам, болай шәрә йөрмә, күкрәгеңә салкын тимәсен, — дип тә җибәрә. Кайчагында бөтенләй:
— Кызым, күкрәкләреңне сатарга уйламыйсыңдыр бит? Күргәзмәгә куйгансың, — дип тә мәсхәрәли.
Хәтта бот буе малайларына кадәр:
— Итәгеңне төшер, апа, трусигыңның балагы күренә, — дип кычкырып калырга мөмкин.
Кайчагында әти-әниеңә дә җиткерәләр. Гөлсинә апалары белән бер сыйныфта укыган кызның әтисенә Шәймәрдән бабай акча да биргән, дип сөйлиләр. Бөтен халык җыелган бер урында моның кулына иллелек тоттырган:
— Шәйхетдин улым, әллә кайчан бирермен дип йөри идем. Мә әле.
Шәйхетдин икеләнеп кенә акчаны алган да:
— Ни өчен соң әле бу? — дип сораган.
— Кызыңа кием ал, — дигән Шәймәрдән карт, — Шәрә йөри башлады бит.
Шуннан тегесе кайтып кызының бөтен киемен утка яккан, дип сөйләделәр. Булса да булгандыр, тегесе өс-башын яңартканчы клубка чыга алмый йөрде бугай. Гөлсинә апасының ахирәтләре кайчагында шуны сөйләп көлешеп алалар иде.
Өлкәннәр сүзенә артык колак салырга яратмасалар да кызларның шуның ише мәрәкәгә эләгәселәре килеп тормый иде. Авылда сүз тиз йөри, нәрсәдер майтардыңмы — ул шундук Динарга барып ирешәчәк. Сак булырга, тәртип бозмаска кирәк иде. Әйбәт булырга тырышу яхшы нәрсә: башта аны бераз көчәнебрәк эшлисең, соңыннан гадәткә керә дә булмышыңның бер өлешенә әйләнә.
Бер кешенең килүе авыл яшьләрен, аеруча аңа өмете булган кыз-кыркынны, бөтенләй диярлек үзгәртеп җибәрде. Бу аларның тышкы кыяфәтендә дә, үз-үзен тотышында да чагылды.
Тәнзилә дә үз-үзен җыебрак йөрергә, матуррак булып күренергә тырышты. Ләкин ул Динар дип өзгәләнмәде. Аңа сокланды, әлбәттә. Мондый егеткә сокланмый мөмкин түгел иде. Соклану, хөрмәт, ихтирам… Барсы да бар иде. Ә мәхәббәт… Кыз бу хакта башына да китереп карамады. Динар мине озатса, бергә булсак, дигән уй дөньяда бөтенләй юк иде. Әйбәт егет, соклангыч егет… Һәм вәссәлам…
Ләкин Динар авыл яшьләре тормышын гына үзгәртеп калмады, бераздан ул Тәнзиләнең дөньясына да килеп керде һәм аның астын-өскә китерде.
* * *
Җәйге кичләрнең берендә алар, бер урамда яшәүче өч кыз, уен беткәнне дә көтеп тормыйча кайтырга чыктылар. Ләкин клубтан беркадәр ераклашуга ук әллә кайда яңгырап торган гармун моңы, яшьләрнең дәрле “Һайт-һай!”лары бер мәлгә тынып калды да аны онытыла башлаган магнитофон тавышы алыштырды. Ә бераздан кызларның артында аяк тавышы ишетелде.
— Динар килә, — дип пышылдады Сания, — Динар…
— Кит әле, ул бит биеп калды, — дип каршы төште Зәлифә, өс-башын төзәткәләп, — Күзеңә күренәме әллә?
Ләкин күп тә үтми Динар куып җитте. Җиңелчә генә тамак кырып алды:
— Нәрсә, кызлар, иртә кузгалдыгыз? — дип сөрәнләде ул. Елмаюы күренмәсә дә сүзләрендә елмаю сизелә иде, — Сездән башка бер ямь калмады.
Кызлар сүз әйтмәде. Көлешеп кенә куйдылар. “Һи-һи-һи” — дип кеткелдәү сүз әйтүгә караганда уңайлырак иде.
— Өстәвенә, караңгы да әле, — дип дәвами итте егет, — Курыкмыйсыз мени?
— Курыкмыйбыз, без бит өчәү, — Сания тавышындагы дулкынлануны җуярга теләгәндәй тагын кеткелдәп куйды.
— Ә мин куркам. Сезнең белән кайтыйм әле бераз.
Бер мәлгә сүз өзелеп торды. “Сиңа бөтенләй бүтән якка бит,” — дип уйлады Тәнзилә. Тик сүз әйтергә ашыкмады. Башкалар да үз уйларында йөзгәндер инде, эндәшмәделәр. Беркадәр атлагач кына Сания:
— Мин керәм инде, кызлар, — дип елмайды. Аның тавышындагы назлылык кызларга төбәлмәгән иде, моны Тәнзилә аерма-ачык тойды һәм елмайды.
— Хәзер үк мени? — диде Зәлифә аптырагандай, — Бу бит сезнең өй түгел.
— Әнә ич безнеке, — Сания үзләренең йортына төртеп күрсәтте, — Ишекне генә бикләмәгән булсалар…
Динар нәрсәдер әйтмәкче иде бугай. Тик көтмәгәндә Зәлифә сөрлегеп китте дә егеткә килеп бәрелде. Динар аны тотып калды. Кыз бер кулы белән егетнең биленнән эләктереп, икенчесе белән терсәгенә асылынды:
— Әллә нәрсәгә абындым, — диде ул кулларын ычкындырып, — Гафу ит, Динар. Рәхмәт сиңа.
— Тигез җирдә абынып егылып, күз төбеңне дә күгәртеп кайтсаң әле… — дип кушылды Сания, — Ярый, кызлар мин керәм.
Аны ишетүче булмады. Барсының да игътибары Зәлифәдә иде бугай. Кыз чүгәләп аяк киемен тикшерде дә:
— Үкчәсе төшкән, — дип яланаяк калды, — Динар, син төзәтә белмисеңме?
— Карыйк әле… — Динар аяк киемен эләктереп алдагы багана төбенә атлады.
Урам буйлап торым-торымга электр баганалары тезелгән һәм аларда лампочкалар янып тора иде. Якты урынга җиткәч, ул кесәсеннән әлләничә чатлы пәке алып нәрсәдер булыштыра башлады. Кызлар аның янына җыелды.
— Ничек, булырлыкмы? — дип борчылды Зәлифә, — Төзәтеп булмаса, эш харап инде.
— Булыр, — Динар башын күтәрми генә нәрсәдер боргалавын белде. Һәм бераздан аяк киемен кызга тоттырды, — Менә, өр-яңа кебек булды.
Тагын урам буйлап атлап киттеләр. Бераздан Зәлифә Санияга эндәште:
— Бәй, син кермәдең мени?
Санияның йорты артта калган иде инде. Ул уңайсызланып куйды, ләкин сүз тапты:
— Сине бәладә калдырасым килмәде. Хәзер инде кире борылырга да була.
— Яныңда чын егетләр булганда, нинди бәла, ди ул. — Зәлифә атлап барган җиреннән Динарга сарылып куйды, — Рәхмәт сиңа, Динар.
Боларны өнсез генә күзәтеп кайткан Тәнзилә сизелер-сизелмәс кенә елмайды. Егетләр өчен барган мондый астыртын көрәшне аның элек тә күргәләгәне бар иде. Бу юлы аеруча кызык тоелды. Зәлифәнең үкчәсе хәйләкәр аның, үзенә кирәк чакта әллә ничә тапкыр төшәргә мөмкин. Ә инде әлеге сүзе бөтенләй кызык… Юк, кызык түгел, җаныңны эретерлек дәрәҗәдә назлы иде. Һәм Тәнзилә Динарның бүген нәкъ менә Зәлифәне озатачагына шикләнмәде.

Дәвамы бар.

Марат Кәбиров