+24 °С
Дождь
Литература
4 Августа 2022, 11:00
ҮЛГӘННӘН СОҢ КАЙТУ
2 бүлек Берзаман каяндыр ерактан тонык кына «Герман көе» ишетелгәндәй булып китте. Әллә тоелды гына микән? Булмаганны! Төн уртасында кем авыл буйлап жырлап йөрер? Юк, торган саен көй ачыграк ишетелә. Инде менә жырлаучыларның аек түгел икәне дә аерымачык сизелә башлады, акырып, берсен-берсе уздыра-уздыра жырлыйлар.
ҮЛГӘННӘН СОҢ КАЙТУ
Берзаман каяндыр ерактан тонык кына «Герман көе» ишетелгәндәй булып китте. Әллә тоелды гына микән? Булмаганны! Төн уртасында кем авыл буйлап жырлап йөрер? Юк, торган саен көй ачыграк ишетелә. Инде менә жырлаучыларның аек түгел икәне дә аерымачык сизелә башлады, акырып, берсен-берсе уздыра-уздыра жырлыйлар. Тавышлары да яшь-жилкенчәкнекенә охшамаган. Кем булыр болар? Тукта, Мансур белән Әсхәт түгелме соң? Юк, булмас, нигә алай бала-чагаланып йөрсеннәр инде? Тик жыр һаман саен якынаеп, жырлаучыларның тавышлары да Әсхәт белән Мансурныкы булып оеша барды. Никадәр тирән сагыш, кайгы-хәсрәт, авыр язмыш ачысы иде бу жырда...Жыр - кешенең гомерлек юлдашы: күңелле чакларда бәхет жырыңны бар дөньяга ишеттерәсе килә, шашып-шашып елар вакытта исә йөрәк түреннән чыккан яшерен хисләреңне моңга төрсәң жиңелрәк булып киткән сыман.
Мәдинәнең, Әсхәткә чыккач, көннәре эш белән бер көйгә генә үтә торды, уйларга бирелеп утырырга вакыты юк иде. Тик, төн житеп, өйдәгеләр йоклап киткәч, хатын, балалар янына олы якка чыгып, тегү машинасы артына утыра иде. Шунда әкрен генә кет-кет килгән «Зингер»ның тоткасын әйләндергәндә, үткән тормышын уйлап, язмышына үртәлеп, еш кына ишетелер-ишетелмәс итеп:
- «Ай күрде, кояш алды шул, бәхеткәйләрем генә лә булмады», - дип жыр суза иде...
Ирләрнең көйгә салынган йөрәк сыктавы аларның капка төбенә килеп житеп тукталып калды. Әйе шул, нәкъ үзләре! Мәдинә белән бергәләп аяз күктән бу күренешне тамаша кылучы ай яктысында капкадан кочаклашып керүче ике шәүлә күренде. Хатынның иң өстеннән гүя ифрат авыр, аны жиргә батырып торган ташны алып аттылар. Исән! Икесе дә исән-сау! Мәдинә сөенергә өлгермәде, шул ук вакытта, икенче яктан килеп, аны янәдән йончыктыргыч билгесезлек кочып алды. Ишектән кәефле генә килеп кергән яшьтиләр Мәдинәне күрүгә сагаеп калдылар. Хатын аларга урын-жир жәеп бирде, үзе олы якка чыгып утырды. Тик ике көндәш йокларга ашыкмады, өстәлне йодрык белән төя-төя таңны аттырды...Тик ике көндәш йокларга ашыкмады, өстәлне йодрык белән төя-төя ярты төнгә хәтле сөйләшеп утырды.
- Юк, син аны яратмыйсың! - дип селкеде авырайган башын Әсхәт.
- Юууук, ул минем беренче һәм соңгы мәхәббәтем! - дип каршы төште Мансур. Әсхәт шаркылдап көлеп җибәрде:
- Ха-ха! Әкиятләреңне әбиеңә сөйлә, яме! Яратсаң кайтыр идең, нимечләр арасында яшисең, нимеч хатыннарын кочасың килгән, изменник син! – дип, имән бармагын Мансурның бите каршында болгады ул. Ишек янынарак килеп, олы яктан һәрбер сүзне йотлыгып тыңлап торган Мәдинә кинәт кенә өстәлгә дөмбердәп төшкән Мансурның йодрык тавышына ихтыярсыз сикереп үк китте. Әсхәт исә, ни булды бу дип, аптыраган кыяфәттә көндәшенә карап катты. Мансур, күзләрен акайтып:
- Изменник?! Изменник, дидеңме?! Әйе, изменник!! – дип кычкырды. - Сезнең илегез дә безне изменник диде! Пленда булган бөтен кешене монда җыеп төрмәгә озата торды! Әллә пленда рәхәт булды дип беләсеңме?! Кочасы килгән, имеш. Килгән, килмәгән кая!
- Ә кемгә рәхәт булган?! Пуля яңгыры астында рәхәт идеме әллә?! - дип, үз чиратында, өстәлгә сугып җаваплады хуҗа кеше. Мансур суына төште, ике куллап башын кысып тотты.
- Эх, белмисез сез... Ул лагерьдагы ачлык, мыскыл итүләр... Тере мәет булдык, чыкмаган жан гына бар иде... Пуля астына керергә хыялландык, аңлыйсыңмы?! Я тизрәк үләргә, я, кулга автомат тотып, шулардан үч алырга, рәттән кырырга... Инде барысы артта калды, котылдым дигәндә генә, ничә еллар буе төшкә кереп сагындырган үз туган илеңә кайтып, тагын төрмәгә китәргәме? Әйт, тагын төрмәгәме?! Мансур, тамагына тыгылган каты төерне күпме йотарга тырышса да, ахыр чиктә ул, тозлы хәсрәт суына әверелеп, күзләреннән ике кайнар юл булып битен яндырып төште...
Ике көндәш шешенеп беткән күзләрен иртән көчкә ертып торып утырды. Ашап та тормый, чиләктән чүмеч белән чишмә суы гына чөмереп, тиз-тиз малларны карап, көтү куып керделәр.
– Мәдинә, төшке ашка көтмә, кич кенә кайтам, – диде Әсхәт, хатынына күтәрелеп тә карамый, һәм, кабаланып, чыгып китү ягына борылды.
– Мин дә кайтып тормыйм алайса, әнинең каберен әзрәк җыештырырга, тәртипкә китерергә исәп, – дип, Мансур да, хуҗа артыннан ябылып бетәргә өлгермәгән ишекне кире ачып, ашыгып чыгып китте. Мәдинә гомерендәге иң озын көнен ничек уздырырга белмәде, ашаганы аш, эшләгәне эш булмады, вакыт үтмәде, башындагы чуалып беткән уйлар йомгагының очы-кырые күренмәде...
Мансур иртәрәк кайтты. Мәктәптә дәресләр бетеп, балалар да инде өйдә иде, шуңа Мәдинә белән сөйләшергә тагын җай чыкмады. Өстәвенә, кичәге төпчек малай да икенче көн рәттән өйләренә килгән таныш түгел кунак абзыйга шикләнеп карый, әнисе янында бөтерелә. Күп тә үтми, шыгырдаган ишек шушы бер тәүлек эчендә сизелерлек картаеп киткән Әсхәтне өйгә үткәрде.
– Барыгыз, малларны карап керегез әле, соңрак ашарсыз, үзебез чакырырбыз, – дип, балаларын чыгарып җибәрде ул керә-керешкә. Гадәттә елмаеп, шаян сүзләр әйтеп кайтып керә торган әтиләренең бик җитди йөзен күреп, тегеләре шундук юк булдылар. Кичке ашны сүзсез генә ашаганнан соң, Мансур беренче булып телгә килде:
– Иртән мин юлга кузгалам, Себергә китәм. Сезгә рәхмәт...
– Нинди Себер инде, яшьти... – дип бүлдерде аны Әсхәт. – Читтә йөреп туймадыңмыни әле, ашкынып туган ягыңа кайткансың бит... Мин бүген көн буе уйландым, – дип, әкрен генә дәвам итте ул, уйчан карашын буш тәлинкәсеннән күтәрми генә. Әйтелгән һәр сүзнең бик күп ихтыяр көче таләп итүе күзгә бәрелеп тора иде. – Мәдинә, моны бары син генә хәл итә аласың... Сайла... Кайсыбыз белән калырга уйласаң да, мин сине аңлармын...Төнлә балалардан кала беркем керфек какмады. Хатыны янында үзенә урын калмаганлыгын тойган Мансур Әсхәттән мондый сүз бөтенләй көтмәгән иде. Нилектән бу? Хатынын яратмауданмы?.. Әллә, киресенчә, артык нык яратуданмы? Үзеңнең хатыныңны ничек шулай җиңел генә икенче берәүгә биреп була, ничек?! Алай дисәң, үзе дә шулай итмәдеме? Сугыштан соң иленә кайтмыйча, исәнлеген белгертмичә, авыл урамы уртасында берьялгызы калган сөекле Мәдинәсен үзе үк Әсхәтнең кочагына ыргытты түгелме? Иренең исән икәнен, кайчан да булса кайтачагын белсә, икенчегә чыгар идеме? Юктыр. Көтәм, диде бит. Тик... Көтмәде... Хәер, похоронкасы килгән кеше кайтамыни? Кайта икән... Бәлки, кайтасы да калмагандыр? Барысы да элеккечә калсын иде...
Мәдинә ни дияр? Һаман яратамы аны? Яшьлек мәхәббәтен онытмаганмы? Әллә соң Әсхәткә яратып чыкканмы? Мансурның бөтен барлыгын йончыктыргыч, куе билгесезлек томаны чорнап алды, тимер боҗра сыман әйләндереп алып, башын кысты, елан сыман, муенына чорналып, тынын буды.
Мәдинәнең хәле тагын да авыррак иде. Ничә кеше язмышы – аның кулында...
Әсхәт... Әсхәт... Аның өчен җанын бирергә әзер. Унбиш ел буена бер авыр сүз әйтмәде, беркайчан каты бәрелмәде, өрмәгән җиргә утыртмады. Үзенең кайнар мәхәббәтенә төреп, җил-давылдан саклап, нәфис чәчкәдәй кадерләп яшәтте. Моның өчен берни сорамады, ярату таләп итмәде. Ә бүгенге сүзе... Мәхәббәт шундый да була аламы? Сөйгән ярыңны бәхетле итәр өчен, аны үз кулың белән башкага да биреп була микәнни? Моның өчен нинди олы йөрәк кирәк соң?! Яраткан кешеңне бит яныңда гына тотасы, үзеңә генә караттырасы килә, кая аны кемгәдер бирү! Сөйгәнеңнән башка яшәүнең бер яме юк – Мәдинә моны бик яхшы белә. Ир бирмәк – җан бирмәк, дип, бик дөрес әйткәннәр борынгылар.
Эх, каһәр суккан сугыш чыкмаса, Мәдинә Мансурын беркемгә дә бирмәс иде! Кысып кочаклап, киң җилкәсенә башын салыр иде дә янында гына тотар иде... Язмаган булган шул...Ә менә хәзер, ничә еллардан бирле кочаклау түгел, ерактан гына булса да, күз кырые белән генә булса да бер күрергә хыялланган сөеклесе менә монда, кул сузымында гына! Мәдинәнең бары бер сүзе барысын хәл итә... Бары бер сүзе...
Дәвамы бар
Мәдинәнең, Әсхәткә чыккач, көннәре эш белән бер көйгә генә үтә торды, уйларга бирелеп утырырга вакыты юк иде. Тик, төн житеп, өйдәгеләр йоклап киткәч, хатын, балалар янына олы якка чыгып, тегү машинасы артына утыра иде. Шунда әкрен генә кет-кет килгән «Зингер»ның тоткасын әйләндергәндә, үткән тормышын уйлап, язмышына үртәлеп, еш кына ишетелер-ишетелмәс итеп:
- «Ай күрде, кояш алды шул, бәхеткәйләрем генә лә булмады», - дип жыр суза иде...
Ирләрнең көйгә салынган йөрәк сыктавы аларның капка төбенә килеп житеп тукталып калды. Әйе шул, нәкъ үзләре! Мәдинә белән бергәләп аяз күктән бу күренешне тамаша кылучы ай яктысында капкадан кочаклашып керүче ике шәүлә күренде. Хатынның иң өстеннән гүя ифрат авыр, аны жиргә батырып торган ташны алып аттылар. Исән! Икесе дә исән-сау! Мәдинә сөенергә өлгермәде, шул ук вакытта, икенче яктан килеп, аны янәдән йончыктыргыч билгесезлек кочып алды. Ишектән кәефле генә килеп кергән яшьтиләр Мәдинәне күрүгә сагаеп калдылар. Хатын аларга урын-жир жәеп бирде, үзе олы якка чыгып утырды. Тик ике көндәш йокларга ашыкмады, өстәлне йодрык белән төя-төя таңны аттырды...Тик ике көндәш йокларга ашыкмады, өстәлне йодрык белән төя-төя ярты төнгә хәтле сөйләшеп утырды.
- Юк, син аны яратмыйсың! - дип селкеде авырайган башын Әсхәт.
- Юууук, ул минем беренче һәм соңгы мәхәббәтем! - дип каршы төште Мансур. Әсхәт шаркылдап көлеп җибәрде:
- Ха-ха! Әкиятләреңне әбиеңә сөйлә, яме! Яратсаң кайтыр идең, нимечләр арасында яшисең, нимеч хатыннарын кочасың килгән, изменник син! – дип, имән бармагын Мансурның бите каршында болгады ул. Ишек янынарак килеп, олы яктан һәрбер сүзне йотлыгып тыңлап торган Мәдинә кинәт кенә өстәлгә дөмбердәп төшкән Мансурның йодрык тавышына ихтыярсыз сикереп үк китте. Әсхәт исә, ни булды бу дип, аптыраган кыяфәттә көндәшенә карап катты. Мансур, күзләрен акайтып:
- Изменник?! Изменник, дидеңме?! Әйе, изменник!! – дип кычкырды. - Сезнең илегез дә безне изменник диде! Пленда булган бөтен кешене монда җыеп төрмәгә озата торды! Әллә пленда рәхәт булды дип беләсеңме?! Кочасы килгән, имеш. Килгән, килмәгән кая!
- Ә кемгә рәхәт булган?! Пуля яңгыры астында рәхәт идеме әллә?! - дип, үз чиратында, өстәлгә сугып җаваплады хуҗа кеше. Мансур суына төште, ике куллап башын кысып тотты.
- Эх, белмисез сез... Ул лагерьдагы ачлык, мыскыл итүләр... Тере мәет булдык, чыкмаган жан гына бар иде... Пуля астына керергә хыялландык, аңлыйсыңмы?! Я тизрәк үләргә, я, кулга автомат тотып, шулардан үч алырга, рәттән кырырга... Инде барысы артта калды, котылдым дигәндә генә, ничә еллар буе төшкә кереп сагындырган үз туган илеңә кайтып, тагын төрмәгә китәргәме? Әйт, тагын төрмәгәме?! Мансур, тамагына тыгылган каты төерне күпме йотарга тырышса да, ахыр чиктә ул, тозлы хәсрәт суына әверелеп, күзләреннән ике кайнар юл булып битен яндырып төште...
Ике көндәш шешенеп беткән күзләрен иртән көчкә ертып торып утырды. Ашап та тормый, чиләктән чүмеч белән чишмә суы гына чөмереп, тиз-тиз малларны карап, көтү куып керделәр.
– Мәдинә, төшке ашка көтмә, кич кенә кайтам, – диде Әсхәт, хатынына күтәрелеп тә карамый, һәм, кабаланып, чыгып китү ягына борылды.
– Мин дә кайтып тормыйм алайса, әнинең каберен әзрәк җыештырырга, тәртипкә китерергә исәп, – дип, Мансур да, хуҗа артыннан ябылып бетәргә өлгермәгән ишекне кире ачып, ашыгып чыгып китте. Мәдинә гомерендәге иң озын көнен ничек уздырырга белмәде, ашаганы аш, эшләгәне эш булмады, вакыт үтмәде, башындагы чуалып беткән уйлар йомгагының очы-кырые күренмәде...
Мансур иртәрәк кайтты. Мәктәптә дәресләр бетеп, балалар да инде өйдә иде, шуңа Мәдинә белән сөйләшергә тагын җай чыкмады. Өстәвенә, кичәге төпчек малай да икенче көн рәттән өйләренә килгән таныш түгел кунак абзыйга шикләнеп карый, әнисе янында бөтерелә. Күп тә үтми, шыгырдаган ишек шушы бер тәүлек эчендә сизелерлек картаеп киткән Әсхәтне өйгә үткәрде.
– Барыгыз, малларны карап керегез әле, соңрак ашарсыз, үзебез чакырырбыз, – дип, балаларын чыгарып җибәрде ул керә-керешкә. Гадәттә елмаеп, шаян сүзләр әйтеп кайтып керә торган әтиләренең бик җитди йөзен күреп, тегеләре шундук юк булдылар. Кичке ашны сүзсез генә ашаганнан соң, Мансур беренче булып телгә килде:
– Иртән мин юлга кузгалам, Себергә китәм. Сезгә рәхмәт...
– Нинди Себер инде, яшьти... – дип бүлдерде аны Әсхәт. – Читтә йөреп туймадыңмыни әле, ашкынып туган ягыңа кайткансың бит... Мин бүген көн буе уйландым, – дип, әкрен генә дәвам итте ул, уйчан карашын буш тәлинкәсеннән күтәрми генә. Әйтелгән һәр сүзнең бик күп ихтыяр көче таләп итүе күзгә бәрелеп тора иде. – Мәдинә, моны бары син генә хәл итә аласың... Сайла... Кайсыбыз белән калырга уйласаң да, мин сине аңлармын...Төнлә балалардан кала беркем керфек какмады. Хатыны янында үзенә урын калмаганлыгын тойган Мансур Әсхәттән мондый сүз бөтенләй көтмәгән иде. Нилектән бу? Хатынын яратмауданмы?.. Әллә, киресенчә, артык нык яратуданмы? Үзеңнең хатыныңны ничек шулай җиңел генә икенче берәүгә биреп була, ничек?! Алай дисәң, үзе дә шулай итмәдеме? Сугыштан соң иленә кайтмыйча, исәнлеген белгертмичә, авыл урамы уртасында берьялгызы калган сөекле Мәдинәсен үзе үк Әсхәтнең кочагына ыргытты түгелме? Иренең исән икәнен, кайчан да булса кайтачагын белсә, икенчегә чыгар идеме? Юктыр. Көтәм, диде бит. Тик... Көтмәде... Хәер, похоронкасы килгән кеше кайтамыни? Кайта икән... Бәлки, кайтасы да калмагандыр? Барысы да элеккечә калсын иде...
Мәдинә ни дияр? Һаман яратамы аны? Яшьлек мәхәббәтен онытмаганмы? Әллә соң Әсхәткә яратып чыкканмы? Мансурның бөтен барлыгын йончыктыргыч, куе билгесезлек томаны чорнап алды, тимер боҗра сыман әйләндереп алып, башын кысты, елан сыман, муенына чорналып, тынын буды.
Мәдинәнең хәле тагын да авыррак иде. Ничә кеше язмышы – аның кулында...
Әсхәт... Әсхәт... Аның өчен җанын бирергә әзер. Унбиш ел буена бер авыр сүз әйтмәде, беркайчан каты бәрелмәде, өрмәгән җиргә утыртмады. Үзенең кайнар мәхәббәтенә төреп, җил-давылдан саклап, нәфис чәчкәдәй кадерләп яшәтте. Моның өчен берни сорамады, ярату таләп итмәде. Ә бүгенге сүзе... Мәхәббәт шундый да була аламы? Сөйгән ярыңны бәхетле итәр өчен, аны үз кулың белән башкага да биреп була микәнни? Моның өчен нинди олы йөрәк кирәк соң?! Яраткан кешеңне бит яныңда гына тотасы, үзеңә генә караттырасы килә, кая аны кемгәдер бирү! Сөйгәнеңнән башка яшәүнең бер яме юк – Мәдинә моны бик яхшы белә. Ир бирмәк – җан бирмәк, дип, бик дөрес әйткәннәр борынгылар.
Эх, каһәр суккан сугыш чыкмаса, Мәдинә Мансурын беркемгә дә бирмәс иде! Кысып кочаклап, киң җилкәсенә башын салыр иде дә янында гына тотар иде... Язмаган булган шул...Ә менә хәзер, ничә еллардан бирле кочаклау түгел, ерактан гына булса да, күз кырые белән генә булса да бер күрергә хыялланган сөеклесе менә монда, кул сузымында гына! Мәдинәнең бары бер сүзе барысын хәл итә... Бары бер сүзе...
Дәвамы бар
Гүзәл Мәрдәнова
