КИЧКЕ ТАҢ

Абынып китүдән, төшереп җибәрүдән курыккандай, җил-давылдан, кар-бураннан сакларга теләгәндәй, үзенә сыендырды.
Ишек төбенә җиткәч, нәни төргәкне Чулпанга сузды.
– Үләнле чәй эч тә йокларга тырыш. Үзеңне сакла. Мин Илһам янында булам, – диде, тагын бер кат балага күз салып.
Саубуллашып төшеп киткән ир-егет атлаган уңайга әле генә кичергән хисләренә исем эзләп тинтерәде. Теге вакыттагыча... Диңгезгә юл алган мәлдәгечә... Борчылумы? Куркумы? Шоммы... Үртәлүме? Әрнүме?
Юк, бу хис бөтенләй башка иде. Аның исеме дә, төсе дә, тәме дә башка иде. Әти назы. Әти кочагы. Әти җылысы. Шулар белән бүлешәсе, кемгәдер яклаучы булырга теләүдән туган хис иде бу.
Җыр кинәт өзелде.
Чулпанның колагында бертуктамый чыңлаган җырның сүзләре «бәхетле бул, җаным» дигән мәлдә зыңлап өзелде. Үз янына алып яткан Газизәсе кисәк, корт чаккандай, чырылдап елап җибәрде. Саташулы төш тә бүленде, ишек кыңгыравы аваз салды.
Шатлыкның гына канаты җиңел. Кайгыныкы башны аска сөйри, гәүдәне бөкрәйтә, аякларны камыр итә.
Кызын бала караватына күчереп, ишекне ачып җибәрүгә, әнисе белән каенатасының нур качкан йөзләрен күрсә дә, Чулпан әле ни дә булса аңларлык хәлдә түгел иде. Аларны фатирга уздырды, ишекне бикләде. Әнисе пәлтәсен салмый гына кухняга чыкты, утны кабызды, урындыкка килеп утырды.
– Кияү китте, кызым, – диде ул, Чулпанның күзенә туры карамаска тырышкандай, башын иеп.
– Ярар, хәзер мин дә барам, – диде Чулпан, кая, ни өчен, ничек барырга кирәклеге әле башына барып җитмәсә дә. Ул һаман да төш белән өн арасында адашып калган иде.
– Чулпан! Илһамыбыз китте, кызым, – диде каенатасы да, бүреген кулында әйләндереп. – Бөтенләйгә.
Түшәм идәнгә шуыштымы, идән чайкалдымы – бар тирәлек бер булып әйләнергә тотынды. Ярамый! Егылырга ярамый! Ярамый... кызы хакына... Егылырга хакы юк Чулпанның. Еларга да хакы юк.
Ул әнкәсе каршына килеп утырды. Уң кулы белән өстәл читенә тотынды. Карашы уртада торган, башына җилем имезлек кигертелгән шешәгә берегеп калды. Ике күкрәк арасына кирпеч калынлыгы бернәрсә килеп тыгылды да торган саен югары күтәрелә башлады. Ул тын алырга, сүз катарга комачаулый, сулышны кыса иде. Чулпан, буыла башлавын тоеп, тирән-тирән сулыш алырга теләде, юк, теге кирпеч селкенергә дә мөмкинлек бирми. Әнисенең: «Ела! Еласаң, җиңелрәк булыр!» – диюе дә әллә каян, дивар артыннан ишетелгәндәй.
– Ела! Ела, кызым!
Күз яшьләренең дә кирелектән киерелеп катар мәле була икән. Күзләр түгел, мизгел эчендә җан коргаксып калды, ахры...
Дәү әнисенең сүзләрен үзенә алгандай, зал ягында Газизәнең баягыча чырылдап елап җибәргәне ишетелде. Аны үз караватына күчергәнен бөтенләй онытырга өлгергән иде Чулпан, диваннан егылып төште дигән коточкыч курку белән, үз-үзен белештерми, шул якка атылды. Каенатасы башын түбән игән халәттә оныгының караватын тирбәтә иде.
Чулпан сабыен кулына алды, баланы күкрәгенә сыендырып, диванга килеп утырды.
– Ятимем минем, кызым, Газизәм! – диде ул, көл төсенә кергән иреннәрен ачар-ачмас кына. Шул мизгелдә теге кирпеч бугазына кадәр менеп җитте дә ирексез үксү авазы булып түгелде. Тыелырга тырышса да, иңбашларын дерелдәтә-дерелтәтә иңрәүдән туктый алмады Чулпан, күзләреннән дә чишмә булып яшь агарга тотынды.
Куркуга калган әнкәсе чынаяк белән тиз генә салкын су алып чыкты:
– Сабыр бул, балам, үзеңне сакла берүк, – дип өтәләнде ана, әле генә «ела, ела» дип тәкрарлавын бөтенләй истән чыгарып. – Нишлисең, тәкъдирләргә шулай язгандыр...
Тәкъдирнең хөкем карары кырыс иде. Күпләрнең «ни өчен?» дигән соравын җавапсыз калдырды да, тормыш матурлыгын күрергә дә өлгермәгән, үз каныннан, үз җаныннан яралган кызчыгына туйганчы карап калырга да җитешмәгән яшь әтине мәңгелеккә озатты да куйды.
Кояшы урланган күк йөзеннән көн буе кар яуды. Әнкәсе янәшәсенә барып урнашкан яшь егетнең соңгы тукталышын – кап-кара өем булып калкып чыккан кабер туфрагын булса да, аклык белән түшим әле дигәндәй, яуды да яуды кар. Бар сызлануны, бар хәсрәтне, ятимлек һәм толлык ачысын күмәргә теләгәндәй, ашыга-ашыга яуды.
Авыл урамнары, йорт, лапас, абзар түбәләре ап-ак булды. Бакча түрендә, кайчандыр, әле Илһам бәләкәй чакта, аның әрнүле күз яшьләренә шактый еш шаһит булган ялангач алмагач та карлы күлмәк киеп куйды. Туйга җыенган кәләшләр сыман, капка янындагы шомырт белән миләш куагы да ап-ак күлмәккә төренделәр.
Ә кайгының төсе кара иде. Шушы ак дөньяда, якында, бик якында гына йөргән кайгы шәүләсе, үз каралыгыннан үзе кимсенгәндәй, кая кереп посарга  урын тапмагандай, әрле-бирле сугылды. Үзе дә ир уртасы гына булган ата кешенең йөрәгенә шакып карады: берәүләрне хәсрәт арты хәсрәт белән сыный, түз, сынма, сыгылма! Үзеңнән алда балаңны гүргә салу авырлыгын сабырлык белән күтәрерлек көч тап, бирешмә!..
Егылмас өчен капка баганасына сарылып калган яшь хатынның башындагы мамык шәлен җил булып йолкып тинтерәтте: берәүнең дә гомере чиксез түгел, шуны аңла, кемдер – иртәрәк китә, кемдер – соңрак...
Күпләп-күпләп җыелган кешеләрнең бәгырь кылына кагылып-кагылып үтте: һәммәгезнең дә барып җитәр урыны бер нокта, ашыкма, кабаланма, чәбәләнмә, адәм баласы, бу дөньяга нигә килгәнең, ни белән китәсең хакында тукталып уйлан, барып җиткәч, нәрсә дип хисап бирәчәгең хакында фикерлә...
– «Авылга кайтасым килә», ди идең. Менә кайттың, җанашым. Бөтенләйгә! – диде Чулпан, иренең фани дөнья газабыннан арынып, тынычланып калган йөзенә соңгы тапкыр караган мәлендә.
Ул үзенең тынычлыгына үзе дә аптырады. Әллә Тимур Айдарович биргән дарулар тәэсире булды, әллә Газизәсенә күз төшергән саен җебеп төшәргә, бирешергә хакы юклыгын аңлап, үз-үзенә әмер бирүе ярдәм итте – шаулап еламады, илермәде, күтәрә алмас тоелган бу хәсрәтне йөрәгенә йомарлап торырлык көч тапты.
Иң авыры – иренең гәүдәсе салынган кабыкны ишегалдыннан алып чыккач, аның артыннан капка баганасына сөялеп карап калган мәл иде. Бу китүнең – кайтмаска, мәңгелеккә китү икәнен аңлаудан, кадерледән кадерле кешесенең, мәхәббәтенең зәп-зәңгәр күзләрен башка беркайчан да күрмәячәген белүдән туган авырлыкны ничекләр күтәрергә? Иңнәрне баскан шушы авырлыктан сыгылып төшмәс өчен Чулпан капка баганасына сарылды.
***
– Ни өчен без шундый көчсез, Илфат Бариевич, ә? – Тимур Айдаровичның бу сорауны, коллегасыннан битәр, үзенә бирүе иде.
Илфат Бариевич, күзлеген салып, борын очына төшерде дә, күзен кысыбрак, аптырап карап куйды.
– Тимур Айдарович, аңламадым?
– Болай гына. Болай гына... – Ир-егет авыр көрсенде. – Медицина алга китте дип күкрәк сугабыз. Шул каһәр төшкән авыруны, XXI гасыр чумасын җиңә алмыйбыз!
– Бездән генә торса...
– Шуңа әйтәм бит, көчсез без, Илфат Бариевич, көчсез!
– Мин алай уйламыйм. Рактан битәр, йөрәк-кан тамырлары авыруларыннан күбрәк кырыла кеше. Моны сиңа исбатлап торасы юк.
Илфат Бариевич коллегасының соңгы арада кәефсез йөрүенең сәбәбен
белә иде. Аның өчен борчыла да иде: операция өстәле янына, авыруның баш очына барып басканда, хирург хисләр колы була алмый. Салкын кан – менә аның иң беренче коралы.
Аларның әңгәмәсен бүлеп, кемдер ишек какты, җавап көтеп тормыйча, үзе дә пәйда булды.
– Ә-ә, Мария... Петровна... – Тимур Айдарович, ирененә кунган рөхсәтсез көлемсерәүне яшерергә тырышып, учын авызына китерде дә йөткереп куйды. Теге вакытта Илфат Бариевичның: «Син Камаловның хатынын нинди тылсымлы сүз белән өшкердең, миңа да өйрәт әле? Хәзер ире янында майланган коймак шикелле утыра, хәтта кеше төсле исәнләшә!» – дип шаяртуы исенә төште. Чыннан да, «сиделка яллыйм» дип чыгып киткән хатынның ул чакта нинди пәриләре уянгандыр – шул көнне үк кичкә, әйбер-карасын күтәреп, кабат килеп җитте. Баштарак шәфкать туташларына да, санитаркаларга да керпе энәсе шикелле кадалып, юк-бар белән үзәкләренә үтәргә иткән иде. Обходка кергән Тимур Айдаровичка тап булса, керделе-чыктылы сораулар белән аның да башын катырган мәлләре күп булды. Әллә докторның сабырлыгы, әллә һәр авыруга җылы мөнәсәбәте, әллә палатадагы ир-атларның еш кына кеше гомере турында гәп куертулары – кем белсен, ни тәэсир иткәндер – күзгә күренеп үзгәрде хатын. Башына бер-бер уй төштеме, сыңар канатын югалту куркынычы белән күзгә-күз очрашкач, тормыш гаме турында күзаллаулары үзгәрдеме – ни булса да булды, басынкыланып калды.
– Тимур Айдарович, карагыз әле, минем сезгә бер сүзем бар иде... – Чәчләрен караңгы зәңгәр яулык астына җыеп яшергән Мария Петровна, сезнең монда булуыгыз комачаулый дигәндәй, Илфат Бариевичка борылды, тегесе аңа бөтенләй игътибар итмәгәндәй, коллегасы шикелле үк көлемсерәвен яшерергә маташып, өстәлдәге папканы актарырга тотынды.
– Сөйләгез, Мария Петровна. Бар да яхшыдыр бит? Ирегез без көткәннән дә тизрәк савыгып килә...
– Слава Богу! – Хатынның зәңгәр күзләренә хәтта беркадәр җылылык йөгергәндәй булды. – Но мин... аның хакында түгел... Сезгә бер тәкъдим белән идем әле... – Янә Илфат тарафына канәгатьсез караш ташлады да, аның кабинеттан чыгып китәргә ашыкмавын аңлагач, сүзен дәвам итте. – Сезнең красавица-хатыныгыз белән аерылышканыгызны беләм, ой, монда барысы да...
– Карагыз әле, мин шәхси тормышым белән кызыксынганнарын яратмыйм... – Тимур Айдаровичның иреннәре кысылып куйды, ул озынга сузарга теләмичә, Мария Петровнаны бүлдерергә ашыкты. Тик хатынның тиресе калын иде, исе китмәгәнен яшермичә, кул гына селтәде.
– Мин сезне үземнең племянницам белән таныштырыр идем. Беләсезме, она была замужем, ноооо... Короче, ул да аерылышкан. Высшее образование! Красота! Ум! Всё есть. Кроме счастья...
Көлеп җибәрмәс өчен сабырлыкның тау кадәрлесе кирәк иде. Тимур да, Илфат та бер-берсенә күтәрелеп караган очракта үсмер малайлар күк ихахайлап көләргә тотыначакларын чамалап, гаять җитди караш белән стенадагы плакатка төбәлделәр.
– Гафу итегез, ә ни өчен нәкъ минем кандидатурага тукталырга булдыгыз? – Үз гомерендә шушыннан да җитди сорауга тап булмаган кешедәй, Тимур кашларын куша язып, плакаттагы умыртка баганасын «өйрәнүен» дәвам итте.
Мария Петровна, өстендәге киң итәкле соры күлмәгенең кесә буйлап тезелгән ялтыравык төймәләрен сыпыра-сыпыра, фикерен дәлилләргә кереште: – Беренчедән, сез дә ялгыз. Икенчедән, сез сүз белән кешеләргә тәэсир итә беләсез. Каршы килеп маташмагыз, моны мин бик яхшы аңладым! Безнең Оленькага нәкъ менә шундый кеше кирәк, вакытында урынга утыртырдай... Өченчедән, сез минем мужикны үлемнән коткарган кеше. Ой, картаеп килгәндә, ялгыз калу турында уйлагач, бик куркыныч икән ул, ышаныгыз! Сезнең белән сөйләшүдән соң мин бик күп уйландым... Как же я без него? Дети... да, дети – это дети. А муж – всё-таки, он опора... Так вот, в знак благодарности... Сезне Оленька белән таныштырасым килә. Она у нас, ух, огонь, пламя!.. – Хатын, сүзләренең хаклыгын расларга теләгәндәй, баш бармагын өскә күтәрде.
Илфат Бариевич күзлеген төзәткәләде, тамак кырып куйды. Тимур Айдаровичның карашы идәнгә кадакланды. Беразга сәер тынлык урнашты.
– Мария Петровна... – Тимур Айдарович үзен бала-чага сыман тотудан шүрләп, телефоныннан сәгатькә күз салган булды да кырысрак тавыш белән: – Без хәзер Илфат Бариевич белән бик җитди бер сорауны хәл итәргә тиеш, – дия-дия, ишекне ачарга юнәлде. – Кызлар турында уйларга вакыт юк, яшермичә әйтим... Ирегезне ничек тәрбияләвегезне күреп торам, шул сәбәпле аның хәле көнләп түгел, сәгатьләп яхшыра да инде. Рәхмәт үзегезгә, – дип салпы якка салам кыстыра-кыстыра, хатынны коридорга озатты. Ишекне ярыйсы гына каты тавыш белән япкач, өстеннән бик зур йөк төшкәндәй, җиңел сулыш алды, аркасы белән стенага сөялде.
Бая гына җитди темадан башланган сүз җебе чуалган иде, икесенең дә күңеле, Шүрәле кытыклагандай, кымырҗап тора, шаркылдап көлүдән көчкә тыелган халәттә тыенкы гына елмаештылар.
– Менә, Тимур Айдарович, көтмәгәндә генә, кәләш тә табылды үзеңә, – диде Илфат Бариевич, кулларын күкрәгенә кушырып, урындыкка утыргач. – Кызганыч, сорарга оныттык: Оленька дигәннәре дә түтәсенә охшаган микән?
– Охшаса, кызганыч диген син...
Түзмәделәр, кабинетны тутырып, шаулап, хәтта ярсып, дулап көләргә тотындылар. Авыр уйлардан болай да мөлдерәмә җанның шул рәвешле түгелүе булды, ахры...
***
Вакыт үзенә үзе хуҗа. Ул килү-китүләр белән дә, теләк-мөмкинлекләр белән дә хисаплашмый, беркемгә буйсынмаган халәттә, үз көенә агышын белә. Агымсуны, инеш-елгаларны буып куярга, туктатырга, агышын үзгәртергә, тауларны урыныннан күчерергә, кыя-ташта гөлләр үстерергә була, тик вакыт кына кагылгысыз, аның белән идарә итү – чынга ашмас хыял.
Вакытның тагын бер ягы бар: ул җан ярасына дәва булып ягыла. Еллап... айлап... атналап... Вакыт янәшәсендә – күнегү дигән төшенчә яши. Тора-бара чыннан да барысына да күнегәсең. Башка чара юк икәнен аңлаудан, язмышыңа язылганга күнәсең. Югалтуга. Ялгызлыкка. Җирдән киткәннәрнең башка беркайчан да әйләнеп кайтмасына.
Чулпан боларның барысын да аек акыл белән аңлый иде. Еш кына, Газизәсен куенына сыендырып, тәрәз төбенә килеп баса да, әфлисун телеменә охшап күренгән айга күз текәп, күңеленнән ире белән сөйләшә. «Кайларда син, җанашым? Күкләр катыннан күзәтәсеңме безне, кайларда син?» Кайчакларда салкын ай йөзеннән көмеш бер кайтаваз ярылып төшкәндәй була: «Мин гел яныгызда. Бәхетле бул, җаным!» Бу өн яшь әнинең кочагына, аның куенындагы нарасыйның мамыктай колак яфракларына сарыла.
Җыр өзелде. Әмма тормыш дәвам итә иде.
Ул дәвам – әткәсенә охшап, тирә-юньгә кыңгырау чәчәгедәй зәп-зәңгәр, гөнаһсыз күзләре белән баккан кызчыкта иде. Газизәсенең елап җибәргәндә, тавышы карлыккандай ишетелеп китсә дә, маңгае кызурак тоелса да, кул-аяклары калтыранып куйгандай күренсә дә, Чулпан ярты үлеп, ярты терелә: кызчыгы белән бар да тәртиптәме? Бер-бер җире авыртмыймы? Ул... яшәрме? Мондый сораулар көннән-көн ныграк бимазалап, инде уйларының корбанына әйләнеп баруына үзе үк төшенгән Чулпан дулкын уртасында ярдан ярга бәргәләнгән ялгыз көймә хәлендә иде. Кызы төчкереп куйса да,
«Ашыгыч ярдәм» чакыру гадәткә әверелә башлагач, бу адрес буенча шактый ешлаганнарын, чынлыкта баланың сәламәт булып үсеп килүен аңлаган олы гына яшьтәге фельдшер ханым беркөнне Чулпанга: «Сезгә кичекмәстән психолог белән сөйләшергә кирәк!» – дип, шактый кырку гына үз киңәшен бирде. Хәл белергә килгән мәлендә әнисе дә җайлап кына шулай диде: «Берәр врач белән сөйләш, кызым, болай булса, үзең авыруга әйләнәсең бит», – диде.
Әлегәчә вакыт-вакыт телефоннан Чулпанның да, Газизәнең дә хәл-әхвәлен белешеп торган Тимур Айдарович яралы ике җан янында шул рәвешле кабат пәйда булды.
Пәйда булды да аларга караганда, үзенең ярдәмгә ныграк мохтаҗ икәнлеген аңлаудан гаҗиз калды. Йөрәк хисен сиздерми бикләп тоту өчен түземлекнең ай-яй олысы кирәк иде... Хәер, бар назын, бар мәхәббәтен бердәнбер кызына биреп, аның һәр сулышы өчен җан атып яшәгән Чулпан ирнең күзләрендәге мондый газапны күрмәде. Тимур Айдаровичның, кош каурые кебек җиңел генә булса да, инде терекөмеш кебек елгырланып килгән кызчыкны кулына алган чакта, үзе татлы, үзе әрнүле бер тойгы белән сулкылдаган йөрәк авазын ишетмәде. Аларның берсе – сабые хакына гына булса да, үз саулыгын күз карасыдай сакларга кирәклеген аңлаган әни кеше, икенчесе – тәүлекнең теләсә кайсы сәгатендә ярдәмгә килә алган, ярдәмгә әзер табиб иде...
Барысы да шул рәвешле дәвам итәсе иде. Әгәр Тимур... ул көнне, чакырылмаган кунак булып, кулына ак роза чәчәкләре тотып, фатир ишеген шакымаса. Туган көне булса да, моны бәйрәм итүне уйламаган-кирәксенмәгән, алай гына да түгел, кызын йоклаткач, чалбар балакларын сызганып, пыр тузып идән юарга тотынган Чулпан, ишек төбендә бераз кыюсызрак елмаю белән басып торган Тимур Айдаровичны күргәч, аптырап китте.
– Сез каян болай, әйтми-нитми? – диде ул, кунакны эчкә чакырыргамы- юкмы дип икеләнгәндәй, сынаулы гына карап.
– Туган көнең белән котлыйсым килгән иде... – Тимур Айдарович, аның карашына юлыкмас өчен, чәчәкләргә төбәлде, яңа гына исенә килгәндәй, аларны Чулпанга сузды. – Алдагы гомереңдә бәхетле бул! Син бәхеткә лаек.
«Бәхетле бул!» Бу сүзләр күкләр ярып ишетелмидер бит? Чулпан дерт итеп китте. Юеш кулын кая яшерергә белмәгәндәй, чалбарына сөрткәндәй итте. Сискәнүен, аптыравын яшереп тормыйча, баягыча янә сынаулы һәм сораулы күзләр белән Тимурга текәлде. Чәчәкләрне алгач, борынына, урамдагы май аеның баш әйләндергеч исе шикелле, куе бер ис килеп бөркелде.
– Рәхмәт инде... Тик... мин кунак көтми идем... Күреп торасыз... – Ул, чарасыздан елмаеп, коридор уртасында каңгырап утырган сулы чиләккә, аннан үзенең өс-башына ымлады. Аннан, тагын да ихлас итеп: – Әй, ярар ла... Гаеп итмәсегезне беләм, Тимур абый. Әйдә, үтегез...

Дәвамы бар

Айгөл Әхмәтгалиева