ЯЛАНТАУГА АЙ КУНГАН

Зәйтүнәнең кызы гаиләсе белән үз фатирына күчеп китте. Балалар бакчасына урынны үзләре яныннан биргәннәр. Алар киткәч, фатир бушап, ямансуланып калды. Нәни оныкларын сагынды Зәйтүнә. Аларның өйдә мәш килеп уйнаулары, Зәйтүнә пианинода уйнаган татар көйләренә кушылып биюләре, җырлаулары, дәү әнием, дип куенына сыенулары күз алдыннан китми иде. Иртән таң атуга, автобуска утырып, шәһәр читенә оныклары янына ашыкты.
Инде авыру улының әтисе янына урыс зиратына кереп ятуына да күп еллар узды.
Улы озак авырды, аны туктаусыз йөрәк өянәге тотты.
– Әни, – диде беркөнне улы, ябык сары кулларын әнисенең җилкәсенә салып, – ты меня похорони рядом с отцом и над моей могилой установи большой крест, как у отца.
– Син нәрсә, улым, япь-яшь башың белән үлем турында сөйләнәсең?! Булмаганны. Балалар ата-аналарын күмәргә тиеш. Яшә әле, улым! Алла боерса, терелерсең, – диде Зәйтүнә, күз яшьләрен сөртеп.
– Нет, әни, я долго не протяну. Ты мне обещаешь, что я лягу возле отца?
– Ярар, улым, тик башка бу турыда сөйләмә, яме. Җанымны яралап, тузга язмаган сүзләр сөйләнеп утырасың!
Зәйтүнә улы яныннан торып китте дә, малае ишетмәсен дип, ваннага су агызып җибәреп, үкси-үкси елады.
– Раббым, бер Аллам, тагын ниләр күрәсем бар икән? Ни өчен шулкадәр газаплыйсың син мине? Нинди гөнаһларым өчен?
Ике көннән улы әтисе янына кереп ятты. Зәйтүнә, Василий каберендәге шикелле үк тәрене үзе ясатып, үз куллары белән малаеның каберенә куйдырды. Атна саен диярлек зиратка йөрде. Баласының һәм иренең каберләрен чистартып, чәчәкләр утыртты. Елый-елый күзләре шешенеп бетте. Инде ул көннәрдән соң да күпме гомер узган!
Ә бүгенге көне Аллага шөкер диярлек кенә! Оныклар саф татар телендә сөйләшәләр, Анатолий да шәп егет, яхшы ир булып чыкты:
– Мама, переезжай к нам жить, и нам полегче будет, – дип, үзләренә яшәргә чакыра.
Беркөнне Зәйтүнә кызына:
– Мин, Наҗия, авылга кайтып килергә булдым. Фатыйма апаны җирләргә дә кайта алмадым, нигәдер миңа хәбәр итмәделәр. Кайтып, әрвахларга дога кылып, каберләрен карап киләсем килә. Син миңа поездга билет ал әле. Казанга кайтып җитсәм, Алансуга кадәр кайтучы машиналар булыр.
Озак итеп, хасиятләп җыенды Зәйтүнә озын юлга. Фасонлы аклы күлмәген киеп карады, матур затлы ак яулыгын чемоданга салды, матур кофталарын, аяк киемнәрен җыйнап куйды.
Кияве, кызы, ике оныгы тимер юл вокзалына кадәр озатып куйдылар аны. Юл буе узган гомере турында уйланып барды хатын. Әтисе үлгәч, соңгы тапкыр поездга утырып китүе, кулъяулыгын болгап озатып калган Фатыйма апасы, өйдән чыгып киткәндә, бәхилләшеп калган Каракай әби. Һәм гарипләнеп калган, гомере буе күңеленнән китмәгән Сәет. Юл буе, аны алга таба әйдәп, озата баручы нәни йолдызлары.
– Кайтасыңмы, соңарып булса да кайтасыңмы? – дип тукылдады поезд тәгәрмәчләре.
Әнисенең апасына кайтып төште Зәйтүнә. Елаша-елаша күрештеләр. Сөйләшеп сүзләре бетмәде. Зәйтүнә белгән кешеләрнең күбесе юк иде инде. Азрак хәл-әхвәл алгач, Зәйтүнә өстенә аклы күлмәген киде, башына ап-ак өрфия шәлен япты да, акрын гына атлап, зиратка таба китте. Юлда очраган кешеләр белән исәнләшә-исәнләшә, акрын адымнар белән сагындырган, әнисенең төшләренә кереп йөдәткән авыл урамнарыннан, тирә-юнен ямь-яшел чирәм каплаган сукмакларыннан үз уйларына чумып йөрде дә йөрде. Акрын гына зиратка таба атлады.
Тымызык җәйге көн. Чикерткәләр чурлый, кошлар сайраша. Зиратта тынлык, тынычлык. Каракай әбисенең каберен эзләп тапты, зиратның эчендә үк калган. Елый-елый дога кылды. Фатыйма апасының кабере – яңа кабер, әллә кайдан күренеп тора. Әле таш-мазар куймаганнар. Агарып торган агачка дөньяга килгән һәм үлгән елын язып куйганнар. Фатыйма апасына сиксән биш яшь булган икән.
Кеше киткәч, артыннан кабере кала да, туган һәм үлгән еллары язылган таш кала. Юк, әле тагын кылган гамәлләре кала. Кемнедер үлгәненә күп еллар үткәннән соң да:
– Бу кеше нинди яхшы иде, – дип, сагынып, яратып искә алалар. Ә кайсы кешене – үлгәннәр турында начар сүз сөйләшергә ярамый – оныталар.
Зират капкасыннан чыкканда, Зәйтүнә:
– Әссәламәгаләйкүм, әрвахларга дога кылырга килдегезме? – дигән тавышка борылып карады. Бу тавыш аңа бик таныш иде. Каршында басып торган Сәетне күреп, тораташ кебек катып калды ул. Сүз әйтерлек тә хәле юк иде. Көчкә телен әйләндереп:
– Вәгаләйкем әссәлам, – диде. – Сәет, син түгелме соң бу? Сине дә күрер көн бар икән! Менә гомер азагында булса да очраштык тагын.
– Зәйтүнә, Зәйтүнгөл, син! – диде Сәет, – үзгәргәнсең. Юк, юк, син шул ук Зәйтүнә! Минем өчен син шул ук Зәйтүнә! Кыска итәкле, дулкын-дулкын кара чәчле кыз, мәхәббәтнең үзе. Күпме гомерләр үткәч очраштык. Кайда диген, кешеләрнең мәңгелек йортында – зиратта!
Бүген Зәйтүнә дәшми, дулкынлана-дулкынлана Сәет сөйли. Әйтерсең гомер буе күңеленә җыелган, Зәйтүнәгә әйтәсе, алай гына да түгел, әллә кайчан йолдызлары аша Зәйтүнәгә сөйләп тә, сөйгәне ишетмәгән сүзләрне бүген сөйли. Инде башына ак ефәк шәл бөркәнгән, зур кара күзләре читенә якты нурлар булып җыерчыклар яткан Зәйтүнәсенә, тагын ташлап китәр, өлгерә алмам дигәндәй, ашыга-ашыга сөйли.
Бераз тынычлана төшкәч, Зәйтүнә:
– Соңга калып очраштык, Сәет, соңга калдык. Бу очрашуга кадәр күпме газап, күпме хәсрәт кичерергә туры килде. Аллаһы Тәгалә безне шундый язмышка дучар иткән, нихәл итмәк кирәк? Адәм баласы барлык авырлыкларга да түзә. Кешегә күтәрә алмаслык кайгы-хәсрәт бирмәм, дигән Тәңре, әмма сындырып сынармын, дигән.
Аяклары үзләреннән-үзләре Ялантауга таба атлады… Чишмә буена килеп җиткәндә, азрак үз хәлләренә кайтканнар иде алар.
Ялантау чишмәсе һаман да, теге вакыттагы кебек, челтер-челтер агып ята.
– Килдегезме, мин сезнең киләсегезне белдем. Язлар килгән саен, кар сулары гөрләвекләр булып агып китеп, болыннар шау чәчәккә күмелеп, табигать уянуга, һәр ел саен көттем мин сезне.
Ниһаять, килдегез! Бераз үзгәргәнсез. Ә мин менә һаман яшь, җырлый-җырлый агам да агам. Сезгә кадәр дә, сездән соң да миңа күпләр серләрен сөйләделәр, минем янымда бер-берсенә мәхәббәтләрен аңлаттылар. Ә мин аларның серләрен беркемгә дә сөйләмәдем, чөнки мин сер саклый беләм! Сәет, синең дә Зәйтүнәгә сөйләргә ярамаган гөнаһыңны беләм мин. Тик син курыкма, мин беркайчан да аңа бу сереңне чишмәм, – дигән кебек, җырлый-җырлый, сөенә-сөенә челтерәп ага Ялантау чишмәсе.
Чишмәне тазартып, чистартып торалар икән. Тирә-юненә чәчәкләр утыртканнар. Ә чишмәдән өстәрәк иске машина тәгәрмәчләреннән кисеп ясалган ике аккош. Аларны акка буяп куйганнар.
Сәет белән Зәйтүнә, озак итеп, бер сүз сөйләшмичә, аккан суга карап тордылар. Икесе дә бер үк уйда иделәр бугай.
– Безнең үткән гомеребездәге барлык кайгы-хәсрәтләребезне, кылган гөнаһларыбызны, алып китеп, диңгезләргә илтеп салсаңчы, изге чишмә, хәтер чишмәсе.
– Әйдә, Зәйтүнә, Ялантауга менәбез, – диде Сәет, тынлыкны бозып.
– Белмим шул, Сәет, аягымдагы туфлиемның асты күн, егылырмын дип куркам.
Сәет елмаеп куйды. Беренче тапкыр тауга менгәндә дә шул ук җөмләне әйткән иде Зәйтүнгөл.
– Курыкма, Зәйтүнә, мин сиңа булышырмын. Без ул тауның башына менеп җитә алырбыз әле. Моның өчен безнең вакытыбыз да бар, көч-куәт тә җитәрлек.
Ялантау башына менеп бастылар. Җаннарын иркәләп, йомшак кына җил исә, туган якның назлы җиле. Зәйтүнәнең ефәк шәле, очарга талпынган кош канаты кебек, җилдә җилферди.
– Әнә, күрәсеңме, – диде Сәет, – безнең җирдәге алтын айлы мәчетебез! Ә бабаларыбыз коткарып калган изге ай, иманнарына кайткан авылдашларын мәчет капкасында каршылап, изгелеккә, иманга, намазга чакырып тора. Тик син китмә генә, Зәйтүнә. Тиздән ай калкыр. Хәзер аның урак чаклы гына булып калган вакыты. Тиздән караңгы төшәр. Айның тулган чагын да күрербез. «Мин сезне бик озак көттем, шулай озын-озак итеп бәхеткә киләләрмени?» – дип, безне шелтәли-шелтәли, тау мәчетебезнең башына – Ялантауга ай килеп кунар.

Равилә Шәйдуллина-Морат

Тәмам.

Рәхмәт яратып укыганыгыз өчен.