ЯЛАНТАУГА АЙ КУНГАН

Инсаф белән Фатыйма тыныч кына, ипле генә, картларча яшәп яталар. Фатыйма, ах-ух килеп, Инсафка тәмле-тәмле ризыклар пешерә, өстен-башын карый. Инсаф исә ишегалдында мәш килә. Һәркем өмет иткән тыныч, бәхетле картлык шулдыр!
Кыш көннәрендә мунча ягарга ярата карты. Кичтән карчыгы белән киңәшләшә:
– Син, карчык, әгәр мин иртәгә мунча ягыйм дисәм, ни әйтерсең икән? Атна кич җитте, кан басымың ничек синең?
– Ару, – ди Фатыйма, – ягыйк. Җомга көнгә пакьләнеп керик.
Кышкы салкын көнне мунча ягу – Инсаф өчен үзенә күрә бер ритуал ул. Кичтән мунчага коедан су ташый, мичкә аз гына утын ягып җылытып ала. Алай эшләмәсәң, утын да бәрәкәтсез була, икенче көнне мунчага җылы да парланып төшми, пары ләззәтле, карт сөякләрне сихәтләндерерлек булмый. Кичтән төз лапастан берничә кочак утын кертеп куя. Җәйдән киптереп, ярып куелган утын җылы мунчада рәхәтләнеп җылынып тора. Мунчаның суы иртән торышка яңа сауган сөт шикелле талыккан була.
Инсаф иртән-иртүк ягып җибәрә мунчаны. Күккә туп-туры булып зәңгәр төтен күтәрелә. Шул төтен баганасы күктә йөзгән ак болыт мамыкларына барып кушыла. Урамга шундый да тәмле булып үзенә бертөрле ис – чисталык, пакьлек, пөхтәлек исе тарала. Күрше-күлән бу искә сөенеп уяна:
– И рәхмәт төшкере! Инсаф күрше мунча яккан икән, мин бу юлы ягып тормам, аларга гына кереп юынырмын.
Татар халкында бер-береңә мунчага әйтү, мунчадан чыккач, кайнап чыккан самовардан җимешләп, сөтләп чәй эчү – борынгыдан килгән матур бер гадәт.
Инсаф вакытын белеп кенә, күмере калып, ис тимәслек итеп кенә мунчаны томалап куя. Аннары кайнар сулы калай ләгәндә май ахырыннан июньнең уникесенә кадәр җыеп, бөтнекләр, мәтрүшкәләр кушып бәйләгән себеркене пешерә. Мунчага бөтнек, мәтрүшкә, каен яфрагы исләре – сафлык исе тарала. Инде, Фатыймасы кергәч, аңа ис тимәсен дип, ишекләрне ачып куя. Фатыйма ләүкәне, идәннәрне юып чыгара. Чиста сөлгеләрне элә дә:
– Кая, беренче мунчага Гөлйөземгә әйтим әле, – дип чыгып китә.
Менә шундый мунча яга, сихәтләнә, күршеләр белән чәй эчә торган көн ул атна кич.
* * *
Инде Инсаф белән Фатыйма да Алансуның тыныч, җиләкле зиратына – әби-бабалары, әти-әниләре, авылдашлары янына күчтеләр.
Инсаф яшәү дәверендә хатынына әйтә килде:
– Карчык, син миннән алда китә күрмә, яме. Башта мине тәрбияләп, хәстәрләп, хасиятләп озат. Картлык көнендә хатыныннан калган ир затыннан да бәхетсезрәк җан иясе юк ул. Шуңа күрә ирләр алданрак китә торгандыр, ә хатыннарның гомерен Ходай озынрак иткәндер. Ир затына, тормыш итәр өчен, синең кебек җүнле хатын кирәк. Ипле, зирәк, пөхтә хатын. Ләкин андый бәхет бөтен кешегә дә тәтеми шул ул! Мине сиңа биргән, сине миңа биргән. Бергә яшәгән вакытыбыз тормышыбызның иң матур өлеше булды, ул да, бер мизгел булып, күзгә дә күренмичә, сизелмичә үтеп китте. Әйе, күз ачып йомганчы үтеп китте бу гомер. Ә тегендә баргач, барысы өчен дә җавап бирәсе бар. Минем җавап тотарлык гамәлләрем, үзең беләсең, Фатыйма, бик күп. Әти өчен дә, үзем өчен дә хисап тотасы бар. Менә шуннан куркам мин. Тәмуг утларына утын булмасам ярар иде. Инде намазга баскан саен, һәрбер адымымны атлаган саен, Аллаһы Тәгаләдән, ярлыка, дип үтенәм. Аннан соң, карчык, икәү бергә ятыйк инде. Бу – минем васыятем. Син минем белән янәшә ятсаң, миңа тынычрак булыр иде.
Инсафның әйткәннәрен ишетте Тәңре. Әбиләр чуагында, зираттагы агачлар алтынсу-сары төскә кереп, битләргә тоҗымнар уралган чакта китеп барды Инсаф.
Ул көнне мунча яккан иде. Үзе мәтрүшкәләр кушып бәйләгән каен себеркесе белән чабынып, юынып, чистарынып, пакьләнеп китте җомга намазына. Сакал-мыекларын сөннәтләде. Чиста кием-салымын киде.
– Син, карт, анда озын-озаклап йөрмә. Мин әчегә коймак куеп җибәрдем, син кайтуга әзер булып торыр. Кордашларыңны күрәсең дә, билләһи, аерыла алмыйсың. Нәрсә генә сөйләшәсездер?
– И карчык, кордашлар бигрәк аз калды бит инде. Кулдагы бармаклар санына да тулмый. Җир астыннан юллар юк бит, исән чагында аралашасы килә.
Фатыйма ух-ах килеп урыныннан кузгалды да Инсафын озата чыкты. Иренең авыр адымнары артыннан, кулларын каш өстенә куеп, озак итеп, күздән югалганчы карап калды.
– Шулай, икебез дә картайдык. Инде урын хастасы гына итмәсен. Икең бер көнне үлеп булмый. Син дә, мәчеткә барып җиткәнче, әллә ничә мәртәбә туктыйсың. Озак итеп тирә-юньгә карап торасың. Сиздермисең генә, йөрәгең атларга бирми инде сиңа. Йөрәгең беткән, – дип, эченнән генә әйтеп куйды Фатыйма.
Инде үзе дә начар күрә. Күзен әллә нинди җәтмә каплаган кебек. Сөртеп тә карый күзләрен. Ләкин элеккеге җетелеге юк. Намазны да урындыкка утырып кына укый. Сәҗдәгә китсә, тора алмый азаплана.
Инсаф кайтыр вакытка чамалап, Фатыйма чәен куеп җибәрде, коймак пешерде. Иллә дә мәгәр ярата инде ире Фатыйманың юка гына итеп пешергән коймагын! Өйгә шундый да тәмле булып коймак исе таралды. Хәзер менә шау килеп ире кайтып керер.
– Рәхмәт, карчык! Яратам да соң намаздан кайтып керешкә таба исен, бигрәкләр тәмле итеп пешерәсең коймакны, – дип, Фатыйманы мактап алыр. И-и, күңеле була инде Фатыйманың, башы күккә тия! Тик Инсафка сиздерми:
– Сөйләгән булып утырыр инде тузга язмаган сүзне.
Ишек ачылган тавышка борылып караса, Инсаф инде ишектән атлап кергән, йөзе ап-ак. Бер кулы белән күкрәгенең сул ягын тоткан.
– Булыш әле, карчык, аз гына атларга булыш. Азрак ятып торыйм. Көчкә кайтып җиттем. Йөрәкнең рәте-чираты юк.
Фатыйма ирен диванга салды да торып китмәкче булды. Инсаф салкын куллары белән беләгеннән тотып алып туктатты:
– Тукта, ашыкма, карчык. Бераз гына янәшәмдә утырып тор әле. Мин бүген китәрмен, ахрысы. Гаҗәп төш күрдем. Өнемдәге кебек булды. Утырып тора идем. Уң ягыма борылып карасам, шундый да матур, нурлы карт утыра. «Син бик арыдың инде, бик озак эшләдең. Сиңа ял кирәк», – ди. Башымны икенче якка борсам – тагын шул ук карт: «Әйе, бик арыдың инде, сугышларны күрдең, сиңа китеп ял итәргә кирәк», – диде дә юкка чыкты. Шул минуттан йөрәгемне утлы шөшле белән яндырып торалар. Күңелем сизә: бүген китәрмен мин. Сиңа бик риза-бәхил. Карчык, син үзең миңа бәхиллегеңне бирәсеңме соң?
– Кит, норсыз, тузга язмаганны сөйләнеп утырма, сүзләрең фәрештәләрнең «Амин» дигән вакытына туры килер! Йөрәк кыскан саен үлеп торырга монда, шундый матур дөньяны калдырып! Әйдә, тор, коймак ашыйбыз. Син яратканча юка гына итеп пешердем. Үлем турында сөйләнеп утырган була бит! Ә бәхиллек дигәннән, бәхил, бәхил, мең кат бәхил! Кич белән йокларга яткан саен, бәхилләшеп ятарга кирәк инде ул безнең яшькә җиткән картларга! – Фатыйманың җанына әллә нинди салкын кереп оялады. – Хәзер, тел астыңа салырга сәдәп китерәм, – дип, урыныннан кузгалды ул. Кырлы стаканга су агызып, Инсаф яныңа килсә, ире күзләрен Фатыймага таба төбәп тынып калган.
– Әстәгъфирулла, Инсаф, суламыйсың түгелме соң? Кайларга гына ашыктың, миңа да сәфәр чыгарга аз гына калган иде ләбаса, – дип елап, иренең күзләрен йомдырды да күкрәгенә капланды.
– Ясин да чыга алмый калдым, ясинсыз киттең, норсыз, – диде Фатыйма, елый-елый. Аның бүгенге «норсыз» сүзе йөрәк түрләреннән айкалып чыкты. – Бәгырькәем, синнән башка ничекләр яшәп бетерермен?! Үлепләр ярата идем бит үзеңне! Яшәгән вакытта әйтә генә алмадым, әйтә генә алмадым! – дип өзгәләнде Фатыйма.
Өстәл өстендә Инсафы ярата торган алтын сыман кояш төсле коймаклары өелеп калды.
– Авыз итмәдең, авыз итә алмадың, – дип телгәләнде Фатыйманың йөрәге.
Сыерчыклар килгән вакытта, тереклек уянганда, агачларның бөреләренә яшәү суты тулып шартларга торганда, Фатыйма үзе дә иртән йокысыннан уянмады. Иреннән башка ярты гына ел яшәп калды.
Сәгать уннар тирәсендә тәрәзәдәге ак пәрдәләрнең әле һаман тартылып ачылмавын күреп, күршесе Гөлйөзем хәл белергә керсә, ишекләре ачык, Фатыйма исә, аклы күлмәген киеп, ап-ак яулыгын япкан да, күзләрен йомып, мәңгелек йокыга талган. Ишекләрен ватып кермәсеннәр өчен, алдан ук ачып куйган хәстәрле, хасиятле, уңган Фатыйма карчык. Йөзендә шундый тынычлык, елмаеп ята кебек. Әйтерсең ничә еллар ялгыз яшәп тилмергәннән соң кавышып, калган гомерен сәгадәтле, бәхетле тормышта яшәткән Инсафка:
– Әй норсыз! Әйттем бит мин сиңа, ник ашыктың, дидем. Аз гына көтсәң шунда, мин дә ахирәт сәфәренә чыгарга әзерләнгән идем бит инде. Ул сәфәргә икәүләшеп, бергәләшеп чыккан булсак, җиңелрәк булмас идемени соң, шулай ашыкмасаң? Гомерең буе ашыгып, каударланып яшәдең шул син. Гамәлләреңне уйлап кылмаганга, күпме гөнаһлар, хаталар ясадың?! Инде менә мәңгелектә кавышабыз. Әле анда да кызлар күзләп ятырсың, норсыз! Анда ирләр утыз өч яшьтә генә була ди. Ә миңа унсигез яшь буласы икән, – дип елмаеп яткан кебек Фатыйма карчык.
Фатыйманы, васыятен үтәп, карты янына җирләделәр. Ике кабер янәшә – Инсаф теләгенә иреште. Ә Каракай әби янәшәсендәге Фатыйма үзенә дип алып калган урын, кемнедер көтеп, нәүмизләнеп калды.
Бик матур кояшлы көнне күмделәр үзе дә кояш кебек нурлы Фатыйма карчыкны. Челтер-челтер кар сулары ага. Суларга кушылып, гомерләр ага. Яшь вакытта мәңге үтмәс кебек тоелган гомер кар суларына кушылып ага да ага.
Яңа язлар килгән саен, челтер-челтер итеп, гөрләвекләр булып, кешене ымсындырып, әллә нинди бәхетле көннәр вәгъдә итеп, көлә-көлә ага кар сулары. Кар сулары карны түгел, кеше гомерен ашый икән.
Бүген изге күңелле Фатыйма Инсафы янына кереп ятты.
Әнә, карт каен башында кешеләрнең йөрәгенә шом, каннарына тоз салып, өзеп-өзеп козгын кычкыра: «Коңы-коңы, иртәгә кем, иртәгә кем?»
Фатыйма исән булса әйтер иде:
– Кит, норсыз! Нәрсә дип, җаннарга шом салып каркылдыйсың?! Болай да кешеләргә авыр. Бар, кеше юк җиргә барып каркылда. Көш, көш, – дияр иде.
Ләкин ул юк. Ул инде Каракай әби, авылдашлары, туганнары, гомер иткән Инсафы янына мәңгелеккә кереп ятты.
– Урыннарыгыз җәннәттә булсын, җаннарым! Безгә риза-бәхил булып китә күрегез, рәнҗемәгез. Нихәлләр кылмак кирәк? Бер килгән, бер китәсе. Адәм баласы җир йөзенә сыналу өчен килә. Сезне тормыш сындырып сынады. Тезләнсәгез дә егылмадыгыз. Тузанланган итәкләрегезне кактыгыз да, башларыгызны югары тотып, калган гомерегезне матур итеп яшәп бетердегез. Рәхмәт сезгә! Сезнең гомерләрне дәвам итәргә, теләкләрегезне гамәл итәргә без калдык, ә бездән соң оныкларыбыз калыр, – дип, үз уйларына батып кайтты Сәет – Хыялый Сәет.
Буш, ятим өйләренә тын гына кайтып керделәр. Беркемнең бер сүз дәшәсе килми. Тынлык, бушлык. Мәһабәт гәүдәле Инсаф вәкарь генә кыяфәт белән балалары, оныклары янында сөенеп йөрми.
– И наным, кайттыгызмы? Сезне шундый сагынып беттем. Менә кайтырлар, менә кайтырлар дип, тәрәзәдән күзләремне алмадым. Әлһәмдүлиллахи, биргәнеңә мең шөкер, тагын күрештек. Җир астыннан юллар юк, ешрак кайтып йөрегез, – дип, җил-җил килеп йөрергә Фатыйма әниләре дә юк.
Йорт ялгыз, ятим. Әнә, күрше Мәйсәрә карчыкның да йорты ятим. Авылда ялгыз йортлар күбәйде. Шулай итеп авыл бетәрме? Яшьләр, укып бетерүгә, шәһәргә агыла, йортлар бушый.
Сул як күршеләре чәйгә дәшәргә кергән.
– Әйдәгез, оланнар, сез кайтышка өстәл әзерләп тордым. Мәет чыккан йортта тәгам җыярга ярамый. Чәйләр эчкәч, җаннар җылынып китә ул. Күңелләрегездәге бозлар эрер. Нихәл итәсең, бик елашмагыз. Үлгән артыннан үлеп булмый, исәннәргә яшәргә кирәк. Киткәннәр елаганны яратмыйлар. Күп еласаң, мәетләр су эчендә ятар икән. Елашмагыз, – диде Хәдичә карчык.
Әниләренең өчесен уздыргач, китәргә булдылар.
Кичен караңгы төшкәч кенә китәргә кузгалдылар. Көн бозылды, җил чыкты. Зыр-зыр итеп, Инсаф ясап куйган уенчык җил тегермәне әйләнә. Сәет йорт ишеген бикләде дә ачкычын Фираяга тоттырды.
– Апа, мин еш кайтып йөри алмам, син нигезне ташлап бетермә инде. Казан якын, җәйләрен кайтып йөрегез. Нигезне бетерергә ярамас, әти-әни рәнҗеп ятмасын. Каберләре утыргач, икесенә дә матур итеп чардуган, таш куярбыз. Каберләрне карап тору – безнең, исәннәрнең бурычы. Матур итеп яшәделәр, яткан урыннары да гөлчәчәкләр арасында булсын. Аларга хәзер дога гына кирәк.
Чыгып киткәч, Сәет караңгы тәрәзәләргә борылып карады. Өй түрендәге карт миләш, ялангач ботаклары белән шык-шык итеп, тәрәзәләргә кага:
– Кем бар анда, әй, хуҗалар! Чыгыгыз, ишегегезне ачыгыз, балаларыгызны озатып калыгыз. Кулларыгызны күтәреп, юл догасы укыгыз. Юллары хәерле булсын!
Ишетмиләр…
Ишек ачучы, озатып калучы юк. Зырылдап, җил тегермәне әйләнә дә әйләнә. Әйтерсең лә карт бичура, орчыгын зырылдатып, оныкларына җылы оекбашлар бәйләр өчен, язгы бәрәннең йомшак сузма йоныннан җеп эрли.
Чыгып киткәндә, Сәет күршеләргә юл хәере бирде. Рәхмәтләр әйтеп кузгалып киттеләр. Юллары зират яныннан уза. Зират капкасы янында ук әтисе белән әнисенең каберләре. Әнисенең кызыл балчыгы әле кар белән капланып өлгермәгән кабере, моңсуланып, тынычланып, бөгәрләнеп яткан кызыл төлке сыман, балаларын озатып калды.
– Хушыгыз, оланнар, бәхетле булыгыз! Без киттек, дөнья сезгә калды, монда килергә ашыкмагыз, – дигән кебек шаулашты карт каеннар.
* * *

Дәвамы бар.

Равилә Шәйдуллина-Морат.