Хәятне беренче класска Сәетне йөртә торган служебный машинада озата киттеләр.
Кичтән букварен, башка уку әсбапларын портфеленә тутырып, иртәгә киясе күлмәк-алъяпкычын үтүкләп, элгечләргә элеп, пөхтәләп куйды Мәрьям. Форма күлмәкләрен Мәскәүгә командировкага барган җиреннән Сәет алып кайтты. Күлмәге гармун итәкле иде. Алъяпкычы да башка кызларныкыннан аерылып тора. Аякларында – ап-ак лаклы туфли. Әллә нинди, башка балаларныкыннан аерылып торган чәчәк кебек бантик. Озын кара чәчләрен Мәрьям, ике толым итеп үреп, ике якка беркетеп куйган. Кызы курчак инде, курчак! Сәет, Мәрьям, әби, бабай кызларыннан күз алмадылар, сөенечләре тулып ашты!
Унынчы сыйныфта укучы бер егет, Хәятне күтәреп алып, иңенә утыртты, шул вакытта Хәят өчен беренче кыңгырау шалтырады.
Сәет Инсафовичның бабасы пенсиягә чыкты. Соңга таба йөрәге бик какшаган иде аның. Алтмышны көчкә тутырды да лаеклы ялга китте. Хәзер күбесенчә дачаларында кыяр, помидор үстереп, хатыны белән мәш килеп, икесе дә бер дәрәҗәдәге пенсионерлар булып яшәп яткан көннәре. Мәрьям кызы туганнан соң эшкә чыгып тормады. Бөтен җанын-тәнен кызына багышлады. Эшендә тоткарланып, Мәрьямгә игътибары җитмәгән Сәет икенче планга күчте. Шулай итеп лаеклы ялдагы әби, бабай һәм баласы өчен җанын ярып бирергә әзер Мәрьям кызны өф-өф итеп кенә, җил-давыл тидермичә үстерделәр. Бу кызый начар холыклы, иркә, һавалы булып үсәргә тиеш иде, ләкин алай булмады. Башкорт дәү әнисе белән әбисенә охшап, Хәят тыйнак булып үсте һәм гаҗәп чибәр иде. Инде җиденче класста ук артыннан өере белән егетләр йөрсә дә, Хәят бөтен күңелен укуга бирде, егет-малайларга карамады.
Сәетнең дә эшләре гел алга барды. Соңгы вакытта завод директоры, Сәет белән очрашканда, озаграк сөйләшеп тора башлады. Бүген дә утырыштан соң:
– Сәет Инсафович, беразга калып торыгыз, сөйләшәсе сүзләр бар иде, – дип алып калды. Кабинетындагы китаплар тезелгән диварның төймәсенә басты да, дивар ачылып киткәч, яшерен ял бүлмәсенә чакырды. Кыйммәтле коньяк, виски чыгарды. Озаклап гәпләштеләр.
Сәет эчтән генә елмаеп куйды: теге вакытта әтисе белән тып-тып алмалар коелып торган, бал исе, яңа сауган сөт исе эленеп торган бакчада каклаган каз капкалап коньяк эчеп утыргандагы эчкерсез сөйләшү түгел бу! Бу сөйләшү химиягә дә, авыл хуҗалыгына да кагылышлы түгел. Бу сөйләшүнең төбендә әле Сәет үзе дә аңлап бетермәгән хикмәт ята!
– Синең кызың быел укырга кая барырга җыена? – дип сорап куйды завод директоры. – Минем Арыслан МГУга барам ди. Мәктәпне алтын медальгә бетерде бит. Малай башлы минем – үземә охшаган. Үзеннән менә дигән җитәкче чыгачак.
– Минеке Казан ягына, медицинага таба каера.
– Планканы югарырак алырга кирәк. Әйт кызыңа – барсыннар икесе дә МГУга или МГИМОга. Ул да алтын медальгә бетерде бит.
– Ярар, сөйләшеп карармын, – диде Сәет, – үзе нәрсә дип әйтер?
Кич белән Сәет бу турыда кызына сүз катты:
– Кызым, Арысланның әтисе сезгә бергәләп МГУга яки МГИМОга барырга тәкъдим итә. Син моңа ничек карыйсың?
Ләкин кызы Казан медицина институтына керергә карар кылган иде инде.
– Юк, әти, минем табиб буласым килә, чын табиб булырга телим, – дип кырт кисте. – Арыслан – әйбәт, акыллы, тыйнак малай. Ул барсын, ә мин Казанга медицина институтына барам.
Хәятне үгетләүдән файда юк иде.
* * *
Зәйтүнәнең улы, институт бетереп, шахтада мастер булып эшли башлады. Кызы Надежда, әнисе кебек, медицина өлкәсен сайлады.
Әнисе үлгәннән соң, җаны яраланып, дөньясына рәнҗеп калган хатын аз-азлап хәзерге хәленә ияләшә төште. Каенанасы белән арасы җылына алмады. Балаларына татар телен өйрәтү мөмкинлеге дә булмады. Ләкин ирен, ике баласын каршына утыртып әйтте:
– Василий, я тебя предупреждаю, если я увижу дома крест или лампаду, просто возьму детей и уеду. Хотя… зачем я, ты уйдёшь.
Ире институт бетереп хирург булып эшли иде. Көннәрдән беркөнне эштән бик кәефсез кайтып керде.
– Зайтуна, что-то у меня с сердцем очень плохо. Сегодня операцию еле-еле завершил.
Бу хәлләр еш кабатлана башлагач, аны операция ясаудан читләштерделәр, инвалидность бирделәр. Ул өйдә генә утыра башлады. Ә беркөнне Зәйтүнә өенә кайтып керсә, Василий кухняга керә торган ишеккә аркылы ятып үлеп ята иде. Кап-кара янган йөзендәге пыялаланган күзләре кайчандыр лампада эленеп торган почмакка төбәлеп катып калганнар. Киемнәрен салдырганда, Зәйтүнә Василийның күлмәк кесәсеннән, кулъяулыкка төреп, булавка белән каптырып куйган чылбырлы тәресен табып алды.
Зәйтүнә шулай кырык биш яшендә тол калды.
Яратып яшәдеме ул ирен? Юк, ләкин ияләнгән иде. Ул – балаларның атасы иде. Ул – тормышны алып баручы эшчән ир булды. Зәйтүнәнең әнисе авырганда да, аның бик күп ярдәме тигән иде.
Ләкин балаларын Зәйтүнәдән рөхсәт сорамыйча гына чукындырып кайтканнан соң һәм әнисе шул хәсрәттән үлеп киткәннән соң, хатын белән ир арасына боз катламы ятты. Ул боз, мәңге эремәслек булып, Зәйтүнәнең йөрәгенә кереп урнашты да, җаннарын әрнетеп, шырпы кебек гел чәнчеп торды.
Василийны, күршеләре кереп, караватка сузып салдылар. Зәйтүнә иренең кап-кара янган йөзенә җәймә ябып куйды. Улы, кызы эштә. Өстенә өелеп килгән хәсрәттән тәмам югалып калды хатын, ләкин нигәдер елый алмады.
Илаулап елап, инде картайган, хәлсезләнгән каенанасы килеп керде һәм улы өстенә капланды. Үкерә-үкерә елады:
– Ты, только ты погубила моего сына! Из-за тебя у него случился инфаркт, – дип, Зәйтүнәне талады. Ләкин кайгыдан тәмам акылдан шашар дәрәҗәгә җиткән, улын Алладан да зур күреп яраткан, инде менә картаймыш көнендә япа-ялгыз калган карчыкны юатырлык көч таба алмады Зәйтүнә үзендә.
Бер яктан караганда, каенанасының оныкларын үз динендә, христиан динендә тәрбияләргә хакы бардыр. Улының мөселман кызын яратуында әнисенең ни гаебе бар соң?
Кичен балалары кайтты.
– Папочка! – дип килеп, әтиләренә капландылар, үксеп-үксеп еладылар.
Зәйтүнәнең күзеннән чыт иткән яшь чыкмады, җаны каткан иде. Бу вакытта ул бөтенләй бу дөнья кешесе түгел иде.
– Даже не плачешь, радуешься, наверное, – диде каенана.
Өйгә озын сакаллы, түгәрәк күзлек кигән поп килеп керде. Киеменнән ладан исе аңкыды. Өйгә элек лампада янып торган чактагы кебек авыр ис таралды.
Бу ис Зәйтүнәне чыгырыннан чыгарды, әнисенең елый-елый әйткән сүзләре исенә төште:
– Өйгә тәре кертә күрмә, кызым! Урыска кияүгә чыга күрмә. Картайгач, кеше барыбер үз диненә кайта ул, динсез булып озак яши алмый. Балаларыңны озын сакаллы поп, «Господи, помилуй!» дип чукындыра башласа, нихәлләр итәрсең, балам? Тәмуг утларына утын булырсың!
Өйгә тәре кертә күрмә!
Күкрәгенә зур тәре таккан, кайгының үзе кебек кап-кара киемле попка ишекне ачып: «Проходите», – дип, үзе кертте Зәйтүнә.
– Я, Зайтуна, креста не ношу, я – мусульманин, – дип, исемен Васыйлга алыштырган ире кесәсендә пөхтәләп кулъяулыкка төреп куелган тәре йөрткән икән… Тәре тагып йөрмәсәләр дә, балалары чукынган.
Кичен өйгә карага төренгән, күзләренә төшереп кара челтәр шәлләр, яулыклар бәйләгән карчыклар кереп тулды. Еладылар, җырладылар. Зур тәрене Василийның күкрәк турысына куеп, поп әллә җырлады, әллә нәрсәдер укыды.
– Отпеваем, – диде кызы.
Болар барысы да Зәйтүнәгә ят иде. Табут эчендә, ак атлас өстендә өр-яңа костюм-чалбардан, ак күлмәктән, ялтырап торган лаклы туфлилар кигән ире ята. Маңгаенда – «Христос» дип язылган тасма. Йөзе кара янган, сап-сары ике кулын күкрәк турына куеп шәм тоттырганнар.
– Раб божий Василий… – поп калын, күкрәгенең әллә кай җирләреннән актарылып чыккан тавыш белән нәрсәләрдер укый, җырлый. Мәет тирәли утырган бар халык чукына.
Каенана чукына.
Малае чукына.
Кызы чукына.
Кырыйда Зәйтүнә берүзе аптырап басып тора.
Йортка үлем килде. Әҗәл Каракай әбинең оныгы Зәйтүнгөл өенә кара кием киеп, муенына зур тәре тагып, шәм исен аңкытып, чукына-чукына килеп керде… Керде дә зал уртасына, Зәйтүнгөл әти-әнисенә «Шахта көе»н, «Мәдинәкәй», «Сарман»нарны пианинода уйнаган, аларның бәхетле, шәмаилле, намазлы бүлмәсенә кызыл табут эчендәге ак атласка кап-кара йөзен түшәмгә төбәп, ак күлмәк, өр-яңа костюм, ак штиблетлар киеп сузылып ятты.
Өйдә шомлы иде. Өйдәгеләр чукынган саен, ике бала да чукына, авыз эчләреннән «Господи, помилуй!» дип, нәрсәләрдер укыналар.
Зәйтүнә аңлады: дөрес яшәмәде, әнисен тыңламады. Алай дисәң, нишли ала иде соң ул? Япь-яшь килеш зур шәһәрдә, кош баласы кебек, ялгыз калды. Ул чарасыз иде шул.
* * *
+28 °С
Облачно
