Ә нәни кыз тау буенда бер егылды, бер көлде. Әтисе белән әнисенә ябышып йөреп рәхәтләнде!
Төкерә ул синең ялтырап торган ак машинаңа! Дәү әнисе Фатыймага әтисе бүләк иткән, йөзеккә сыярлык ап-ак өрфия шәлдә ни эше бар аның!? Әнә ул пес иткән дә әнисенең күзләренә карап тик тора.
– Әни, мин пес иттем, минем юешләнгән колготкамны алыштыр, – дигән сыман, күзләрен мөлдерәтеп карап тора.
Сәетләр ике атна авылда ял иттеләр. Апасын, машинага утыртып, Казанга озатып куйды. Тыны-көне бетеп сөенде Фатыйма. Югыйсә ничек итеп киткән булыр иде кызы?! Инде тәмам вакыты җиткән. Корсагы бигрәк тә зур, кешенеке кебек кенә түгел. Врачлар әйткәннәр:
– Ике йөрәк тибеше ишетелә, игезәкләр туасы, – дигәннәр.
Фираясы бик куркып китте инде:
– Әни, котым чыгып тора. Ничекләр итеп табармын да, ничекләр итеп үстерербез ул балаларны? Илдарның да хезмәт хакы зур түгел. Каенатам әйтте үзе:
– Бер дә кайгырма, килен, үзебез булышырбыз. Бер дә кайгырма, оныкларны ач итмәбез, исән-сау гына була күрсеннәр. Әниең дә пенсиягә чыкты. Ярдәмебездән ташламабыз, – диде.
– Әй кызым, курыкма. Әтиең әйтте: кызымның гаиләсенә күпме кирәк, шуның кадәр булышырбыз. Яңа фатир юнәтеп булмасмы? Северный посёлогында өйләр сатыла, ди. Ял көне Казанга барып кайтырга исәпләп торам. Бәби туена берәр йорт бүләк итеп булмасмы? – диде Фатыйма.
Сәет тә әйтте:
– Әти, апаның торыр җире юк. Бер Илдарның хезмәт хакына әллә ни эшли алмаслар. Бер йорт алып бирик. Күпме җитмәгәнен әйтерсең, булышырбыз. Минем хезмәт хакы яхшы. Әле дәрәҗәлерәк эшкә күчерергә торалар. Апаны, интектереп, кеше өстендә яткырмабыз.
Инсафның яңаклары тартышып куйды шул вакытта, тамак төбенә, ачыттырып, әллә нинди төер тыгылды. Еламаска тырышты. Тавышы сынып чыкты… Һәм ул малаеның иңнәренә кулын салды.
– Рәхмәт, улым!
Барыбер ике хыянәтче күз яше бәреп чыкты.
– Син нәрсә, әти, картая башладың, ахры! Ир башың белән елап утыралар димени?! Оныкларың артканда еларга ярамый, сөенергә кирәк!
– Улым, сөенечтән елыйм да инде мин! Мондый көннәрне күрермен дип уйлаган кешемени мин?! Төчеләнеп тормыйм, улым, рәхмәт сиңа! Мине гафу итә алганың өчен бик зур рәхмәт!
Аталы-уллы шулай аңлаштылар ул кичне.
Август аеның йолдызлы тымызык киче иде. Алма бакчасына әтисе агачтан шомартып, бизәп, озын өстәл ясап куйган.
– Гаилә ишәйде, шуңа озын итеп ясадым өстәлне, – диде Инсаф, Сәетнең күз карашын абайлап.
Бертуктаусыз йолдыз атыла. Сәет күз карашын Чүмеч йолдыз сабындагы Зәйтүнә белән икесенеке генә дип сайланган йолдызга төбәде.
– Менә шулай, Зәйтүнгөл. Инде син дә томаннар, мәңге онытылмаслык хатирәләр артында акрынлап эреп югала барасың. Хәзер йолдызларга карарга да вакыт табылмый башлады. Мәшәкатьләр баштан ашты. Торып-торып шаккатам: яшүсмер малайның хисләре – бер, утыз яшен тутырган ирнең хисләре икенче була икән. Мәңге онытылмассың, синнән башка сулап та булмас кебек иде бит югыйсә! Ә бу нәни кызчык туып аваз салуга, дөньяга әллә нәрсә булды. Хатынның да холкы икенче якка үзгәрде. Ул хәзер күпкә йомшаграк. Элеккеге иркә, көйсез кыздан менә дигән әнигә әйләнде. Шулай тормыш дәвам итә икән, Зәйтүнгөл.
– Син нәрсә дөньяңнан үтеп утырасың? Әйдә, миндә шәп коньяк бар, азрак тотып куябызмы? Мин хәзер рюмкалар алып чыгам, ә син бар, келәт почмагыннан каклаган каз кереп ал. Казның инде вакыты узып бара, тиздән яңа казлар җитешер. Шулай да бар, кереп алып чык әле. Каз – каз булыр!
– Әти, коньякны каз белән закусить итмиләр бит.
– Кайда бар андый закун? Коньяк ясый торган җирдә каклаган каз булмаган. Шуңа күрә генә коньякны каклаган каз белән закусить итмиләр. Әгәр белсәләрме? Патшалар алдында гына тора торган затлы сый ул каклаган каз!
Урыстау өстеннән алсуланып таң беленә башлаганчы сөйләшеп утырдылар Инсаф белән Сәет – ата белән ул. Казның, теге вакытта Мәрьям белән ашагандагы кебек, түшенең бер ягы ашалып бетте. Коньяк янына каз ярамый дип тормадылар. Хәйран гына үз урыннарына барып урнашты каз белән коньяк.
Тып-тын, алмалар коелып торган, туктаусыз чикерткәләр чурлаган, күктән шыбыр-шыбыр йолдызлар атылган салкынча кич.
Инсаф үзенең тормышы, урак өсте, көзге чәчү, бишьеллык сөт, ит планнары турында, Сәет исә үз эше, химия сәнәгатенең бурычлары, алдагы көннәрдә химиянең нәрсәләрне алыштыруы турында гәп куерттылар.
Инсаф вакыты-вакыты белән кызып та китә.
– Менә шул химиягез белән бөтен табигатьне агулап бетердегез инде сез! Әнә, Мишәдә балыклар бетә бара. Басуларны яраплан белән агулыйлар да, яңгырлар ишле булса, шул агу Мишәгә агып төшә. Караширмә авылында көчле яңгыр булган. Шул яктан, корсакларын ялтыратып, күпме үле балык акты, су өсте ап-ак булып торды. Балыклар гына түгел, аксыл-сары корсакларын өскә калкытып, үле бакалар, бака кавыклары да акты. Сугыш вакытында әнә шул бака кавыклар эчендәге безнең татар халкы ашамаган лайлалы әйберсен ашап, эвакуированный Ленинград хатыннары үлмичә калды. Әле беркөнне Казанга делегация белән баргач, шул бака кавыгын, бик кыйммәтле ризык дип, ресторанда өстәлгә чыгардылар. Билләһи, шаккаттым! Ул бака кавыгына, сугыштан соң эвакуированныйлар киткәч, инеш, Мишә буйлары тулып ятты. Хәзер күзеңә дару итеп салырга да юк ул бака кавыгы. Ә Ташлыкта күпме ташбаш балыгы булырые! Бала-чага әниләреннән җәймә урлап сөзеп алып кайта торганые ташбашны. Үзең дә хәтерлисеңдер. Әнә Ташлыкка төшеп кара, табарсыңмы бер ташбаш маймычын? Менә шул инде ул сезнең авызыгызны корытып сөйли торган химиягезнең казанышы!
Химиясез генә үстергән уңышка җитми инде ул! Аз булсын, тик организмны агуламый торган бәрәкәтле ризык булсын!
Мелиорация дип, Көлич әрәмәсен киптерделәр. Рәзе тияргә ярый табигатькә! Ул бит үзе бер тере организм. Кеше организмы кебек бит ул табигать. Менә, например, киптер син кешенең берәр органын, үлә кеше. Потамушты кешене яратканда, табигать ибен-ипкә, җеген-җеккә туры китереп, тәңгәл итеп яраткан. Шуңа күрә пачум-зря табигатькә тияргә ярамый! Безнең оныкларга нәрсә кала, табигатьне корыткач?
Көлич әрәмәсе беткәч, сандугач тавышлары сирәгәйде. Күпме карлыган, бөрлегән, кура җиләге, шомырт, балан җыеп кайталар иде ул Көлич әрәмәсеннән! Бөтен авылның бала-чагасы шунда ятты. Сугыш вакытында чыбык-чабык алып кайтып яктык. Бөтен авылны туендыручы, җылытучы әрәмә иде бит ул. Инде менә Көлич әрәмәсе дә бетүгә бара.
Нәрсә дип әйтерсең балаңа? Без, кызым, шундый зур ялгышлык ясадык, шуңа күрә мин сиңа хәзер агу салып үстергән ипиеңә химиядән ясаган май сылап ашатам, диярсеңме? Рәхмәт әйтерме сиңа кызың моның өчен? Химия ашап үскән анадан нинди сәламәт бала тусын? Оныкларыңа нәрсә дип җавап бирерсең, шуны уйлыйсыңмы син?
Инсаф кызды, инде аны туктатырлык түгел. Муенындагы кан тамырлары менә шартлыйм, менә шартлыйм дип бүртеп тора.
– Химия, имеш! Ашаулары да химия булачак, имеш. Химия ашый башлагач, калхузчы нишли? Синең балаң каучуктан яисә нефтьтән ясалган колбаса ашыймы? Шул колбасаны ясар өчен, мал үстерергә кирәк, малга печән кирәк. Әнә, Көлич әрәмәсе урынында түмгәклек калды. Ни файда күрдегез, Көлич әрәмәсен корытып? Нинди доход алдыгыз? Сөйләп утырасың син дә, укыдым дигәч тә!
Сәет аңлады: әтисен туктату өчен, берәр манёвр ясарга кирәк. Чөнки каз ите белән закусить иткән коньяк Инсафка начар тәэсир итте. Мич башында пых-пых итеп әчеп утырган балга гына килешә ул каклаган каз!
– Әти, – диде Сәет, – син быел гектарыннан ничә центнер бодай чыгар дип уйлыйсың? Утызлап булыр бит, әйеме? Бу – безнең яклар өчен шәп күрсәткеч инде.
Инсаф химия ипие, колбасаларын шунда ук онытты. Муенындагы бармак юанлыгы тамырлары секунд эчендә юкка чыкты. Тирләгән кызыл бите май пәрәмәче кебек җәелеп китте, йөзенә әллә нинди бер канәгатьләнү кунды.
– Алла боерса, улым, урак вакытында явым-төшемнәр булмаса, бер утыз алты центнер алырбыз дип торам. Дөрес әйтәсең, безнең туфрак өчен шәп инде бу. Бездә бит Буа якларындагы кебек кара туфрак түгел. Анда гына ул арыш ипиенә ягып ашарлык майлы кара туфрак. Бездә, панимаешь, мондый уңыш алыр өчен җан тирләреңне чыгарып эшләргә кирәк. Патамушты шуннан башка җүнле уңыш алу турында уйларга да ярамый.
Сәет әтисе белән килеп чыга язган бу җәнҗалдан җиңел котылды, моңа үзенең җитәкче вазифасын башкаруы ярдәм итте.
Инде әтәчләр кычкыра башладылар. Ишегалдыннан Фатыйманың, чиләкләр шалтыратып, сыер саварга җыенып йөргәне ишетелә.
Менә ул бакчага керде дә өстәл янында утырган Инсаф белән Сәетне күрде:
– Әле һаман йокларга ятмадыгызмыни, төн җеннәре? Йоклап торгач сөйләшеп булмыймыни ул сүзләрне? Әтиеңә эшкә барырга кирәк, – дип, җиңелчә генә шелтәләп алды.
– Сәет бит ул ел ярымга бер генә тапкыр кайта, күреп тә өлгерә алмыйсың, китеп тә бара. Шуңа күрә бик чәпчемә инде син аңар, әнисе.
Каз ите белән закусить иткән коньяк, бәхәс китереп чыгарса да, ата белән улның араларын бик якынайтты.
Ә иртән сәгать уннар тирәсендә кияүләре Илдардан телеграмма килеп төште:
«Поздравьте, у нас двое сыновей. Оба по два с половиной килограмма. Ильдар»
Инсаф өйгә очып кайтты. Сәет белән Мәрьям йоклап яталар иде әле. Бакчада кичә каклаган каз белән закусить иткән коньяк шешәсен шөпшәләр сырып алганнар да калган коньякны ялыйлар. Фатыйма өйдә нәрсәдер пешереп йөри. Инсаф хатынын кочаклап ук алды.
– Әнисе, сөенчегә нәрсә бирәсең?
– Үз колагың үзеңә инде, – ул әле Фираясының бәби табуы турында белми иде.
– Әй шушыны, сөенә дә белми! Фирая малайлар тапкан! Ике ярымшар кило, ди. Ике ярымга ике ярымны кушкач, биш үк була бит инде ул!
Фатыйма лап итеп корама киез җәелгән урындыкка утырды да елап җибәрде.
– Әй Аллам! Әнисе исән-саумы? Балалар сәламәтме, дүрт саннары да төгәлме?
– Барысы да әйбәт, балалар сау-сәламәт. Фирая да ару гына икән, – дип тынычландырды Инсаф. – Биш кило ди бит, биш кило! Маладис, Фирая, булдыргансың, кызым! – дип гөрелдәде шатлыктан нишләргә белмәгән Инсаф.
– Тукта әле, ниткән биш кило? Икегә бүлгәч, ике ярымшар гына була бит ул. Инсаф, болар бигрәк кечкенә була түгелме соң? Йә Раббым, бер Аллам! Торырлар микән соң болар? Ике кило итне күз алдына китер әле. Мин Фираямның туганда ничә кило булганын хәтерләмим. Саушта сестралар: бигрәк зур бала, ничә кадак булыр икән бу, дип, аптырап шаккатып торганнарые. Ә болар бигрәк кечкенә, исән-сау гына калсалар ярарые!
Шау-шуны ишетеп, Сәет белән Мәрьям чыктылар.
– Улым, апаң бәбәйдән котылган – ике малае бар ди. Тик бик кечкенәләр икән, торсалар ярый инде. Ике кило ярымшар ди. Атаң биш кило дип сөйләшкәч тә. Ул бит икесен бергә кушып саный, – дип, Фатыйма мышкылдап елап җибәрде.
– Әни, – диде Мәрьям, – игезәк балалар өчен ике кило ярым – норма! Шуннан да зуррак булса, әнисе ничек күтәреп йөрсен ди аларны? Бу – бик нормаль балалар. Ике ай дигәндә, яшьтәшләрен куып җитәләр алар. Ой молодец, Фирая, большая молодец, – диде Мәрьям, Фатыйманы юатып.
– Шулай дисеңме, килен, әллә мине юатыр өчен генә әйтәсеңме? Авызыңа бал да май! Шулай гына була күрсен! Сау-сәламәт кенә булсыннар! Бүлнистән чыгышларына үзем барып, атна-ун көн торып кайтырмын. Йә Алла, бу көннәрне дә күрәсем бар икән! Ходаем, мең рәхмәт сиңа!
* * *
+28 °С
Облачно
