ЯЛАНТАУГА АЙ КУНГАН

Акком асты урамыннан эзләп тапты Сәет Хәнияне. Ул кергәндә, кыз алма бакчасында җиләк чүпләп утыра иде, куллары кып-кызыл җиләккә буялган. Сәетне күргәч аптырап калды. Суырылып калган йөзенә ут каптымыни!
– Ничек таптың син мине, ник килдең монда? Туган апага ни дип әйтермен? – диде кыз, аптырап.
– Хәния җаным, әйдә кайтып китик. Мәрьям белән тормышым барып чыкмады минем. Өйләнешик. Мин Салаватка барып аерылышу турында гариза язып кайтам. Юк, дип әйтмә. Зинһар, юк, дип әйтә күрмә!
Хәния, аптырап, Сәеткә карап торды. Сүз әйтерлек хәлдә түгел иде. Азрак дәшми торганнан соң:
– Сәет, мин бит аңлаттым: синең тормышыңны бозасым килми. Үз бәхетемне табармын әле. Әгәр Ходай так итеп яратмаган булса, миңа да үз тиңем табылыр. Кичәге төн турында уйлап газаплансаң, шуның өчен генә килгән булсаң, гафу ит, мин бер дә үкенмим. Ләкин без синең белән башка очраша алмыйбыз. Бар, хатының янына кайт! Ә мине оныт!
– Юк, Хәния, кичәге өчен генә түгел. Ничектер күңелемә кереп урнаштың. Оныта алмам мин сине. Уйла әле, кистереп берни әйтмә. Әйткәнемчә, Мәрьям белән безнең тормыш барып чыкмады. Безнең аерылышуга син гаепле түгел. Мин бит шул ук син үчекли торган «Хыялый Сәет» булып калдым. Алар тормышына яраклаша алмадым мин, Хәния. Син уйла әле, кистереп берни әйтмә, яме!
Хәния дәшмәде. Сәет кызны кочагына алды. Кайнар сулышы кызны пешереп алгандай булды.
– Хуш, Хәния, иртәгә кичкә килермен. Җавабыңны көтәм.
Сәет җил-җил атлап чыгып китте. Хәния, үзенең халәтен аңлый алмыйча, аптырап басып калды.
– Йә Алла, нинди көн булды соң бу?! Күзләреннән туктаусыз агып торган яшьләрен кулындагы тастымал белән сөртеп, бакча кырыена җизнәсе ясап куйган яшел озын эскәмиягә утырып, тирән уйга чумды. Әле иртән генә, төне буе йоклый алмый ятканнан соң: «Авылдан китәргә!» – дип капылт кына уйлап, әнисен, күршеләрен аптырашта калдырып чыгып китте.
Ул, Ялантау буеннан кайтканда, Саескан Мөршидәсен очратты. Таң тишегеннән кайдан кайтып килүе булгандыр. Аның теленә керсәң, беттең инде! Булганына, булмаганына әллә ниләр өсти-өсти бөтен авылга таратыр!
– Нихәл, кайдан кайтып килеш, ялгыз башың Ялантауда кундыңмы әллә? – дип, кызның йөрәгенә ут салды Мөршидә.
Хәния, дәшми-тынмый гына үтеп китсә дә, җилкәсендә Саесканның очлы күз карашын озак тоеп торды.
Бәлки, берни дә уйламагандыр Мөршидә. Ләкин Хәниянең җан тынычсызлыгы, әнисенең, әгәр белә калса, сырхау йөрәгенең бу хәсрәткә түзә алмавын аңлау кызның йөрәген тимер кыршау белән кыскан да яндырып тик тора.
Туйда утырганда, озын ак күлмәк кигән, ап-ак бөркәнчек ябынган күрше кызы Фираяның шатлыгыннан балкып торган йөзенә, кунакларның ара-тирә «Ачы!» дип кычкыруларына яшьләрнең оялып кына бөркәнчек белән капланып үбешүләренә кызыгып һәм көнләшеп карап утырды ул.
– Мин кемнән ким соң? Ник Фирая урынында мин түгел?
Инде менә кача-поса гына яратыштылар. Бу яратышуны үсмер кыз булып җитә башлаганнан бирле көтә иде бит ул! Хәзер әнисе өчен куркып, оялып, йөрәге парә-парә килә. Кеше ни әйтер? Әгәр Сәет, хатынын аерып, өйләнәм дип килсә, Хәния аңа кияүгә чыгарга әзерме?
«Ә нигә әзер булмаска?!» – дип уйлап куйды кыз. Сәет Мәрьямне яратмый икән, ул барыбер аның белән тормаячак. Мәрьям яшертен генә аның бөтен җаны-тәне белән сөйгән егетен тартып алды бит. Бу юлы да, кешедән яхшы түгел, дип, егетне югалтсынмы?!
Сәет авылга кайтып җиткәндә, көн төшкелектән авышкан иде. Әтисе өйдә, Фатыйма белән туйдан калган ризыкларны ашап утыралар.
– Бәй, әллә кайтып та җиткәнсең, наным! Казанга самолёт җибәрмәгәннәрдер ич? Әйдә, кулларыңны юып табынга утыр, ашап-эчеп алырбыз, – дип гөрләп каршы алды аны Фатыйма.
Әтисе дәшмәде. Сәетнең тынычланып калган йөзеннән барысын да аңлады Инсаф. Хәния яныннан җан тынычлыгы алып кайткан улы. Димәк, Казанга кайтачак!
Әтисе эшкә чыгып киткәч, кулына тальян алды Сәет. Ашкына-ашкына, йөрәгендәге барлык шатлыгын, хәсрәтен гармун телләренә күчереп, озаклап тартты гармун күреген. Көйгә – көй, моңга моң ялганып, Алансуга таралды.
Зәйтүнгөл чәчкәсе кебек…
Яшьли сөйгән…
Нигә инде ташлап китәргә…
– Әни, мин иртәгә китәм, тагын Казанга барып киләсем бар. Бәлки, Салаватка да чыгып китәрмен, эшләрем бар.
– Ник инде? Әле отпусканың берәр атнасы бар, дигән идең ич, кая ашыгасың? Болай да елга бер генә күрәбез үзеңне. Җәһәннәмгә китеп бардың да бер күрергә зар-интизар итеп яшәтәсең безне!
– Эш бит, әни. Моннан соң ешрак кайтырмын, туйдырып бетерермен әле.
– Белмим, наным, ул көннәрне күреп булмас инде? Ерак арадан алай еш кайтып йөри алмассың. Әйтүең генә инде.
Сәет, тальянын куеп, өйгә керәм дигәндә, капка ачылып, аннан хат ташучы килеп керде:
– Сәет, исәнме, менә сиңа ашыгыч телеграмма. Салаваттан, кул куеп ал, – дип, Сәеткә тапшырды.
«Срочно приезжай. Илфат Абдуллаевич» дип имза куелган кәгазьгә аптырап карап торды Сәет.
Тиз-тиз генә юлга әзерләнә башлады.
«Бигрәк яхшы булды әле: башта Башкортстанда Мәрьям белән араны өзеп, тынычлап, Хәния янына кайтырмын», – дип уйлады Сәет. Тик ник шулай ашыгыч чакырта бабасы – әле ялы тәмамланмаган бит.
Ул тиз генә әйберләрен җыйды да, Фатыйманы аптырашта калдырып, саубуллашып чыгып китте.
– Хуш, әни! Әтигә әйт, тиздән әйләнеп кайтырмын, борчылмасын, – дип, әле генә кайткан Урыстау буйлап Күкчәгә таба юл тотты.
* * *
Сәет бишенче катка җәяү менде – аның Мәрьям белән сөйләшү вакытын кичектерәсе килә иде.
Ничек кенә сүз башларга? Поездда килгәндә дә, шушы уй аны юл буе бимазалады. Инде ничә ел бергә яшәгән хатынына:
– Икенче кешене яратам, синең белән тормыш барып чыкмады, – дип, ничекләр әйтергә? Бабасы алдында да уңайсыз. Әбисе Зәйнәп – акыллы хатын. Ул гомере буена иренә буйсынып яшәгән. Илфат Абдуллаевичка гына түгел, Мәрьямнең һәрбер эшенә, капризына да «ләббәйкә» дип тора. Анысы да Сәетне гаепләр, кызын кызганып елар. Сәетнең башы катты.
Менә ишек төбенә килеп җитте. Чит кеше фатирына кергән кебек, ачкычны йозак уемына кертеп боруы булды, ишек төбендә махсус көтеп торган диярсең, Мәрьям Сәетнең муенына уралды.
– Сәет җаным, кайттыңмы?! Шундый сагындым үзеңне! Дорогой ты мой, без тебя, оказывается, жизни нет! – дип, битләреннән чут-чут үбәргә тотынды.
Сәет мондый кыланышны көтмәгән иде. Хатынының кояшта янган йөзе балкып тора. Кыска итәкле кызыл күлмәгенең күкрәк уемында Сәет туган көненә бүләк иткән энҗе муенса. Хатынының мондый халәтен күргәне юк иде, Сәет аптырап калды. Аяк киемнәрен салып, ишек төбендәге күн кәнәфигә барып утырды, юл сумкасын идәнгә куйды.
– Нихәл, Мәрьям? Исән генә йөреп кайттыгызмы, әби авырмадымы?
– Әй, Сәет, юкка бармадың. Шундый да рәхәт булды. Бер ай вакыт бер көн сыман үтте дә китте. Кайтасым да килмәде! Диңгез – диңгез инде ул!
– Диңгезне сез яратасыз ул. Миңа Мишә буйлары, үзем аунап үскән болыннар, урманнар якын, газиз. Авылыма кайтсам, сулышларым киңәеп китә. Туган ягымның һәр кешесе, күрше-күлән, туганнарым, классташларым җанга якын минем. Ул чит җирләрдә нәрсә калган миңа?! Үз ягымның кычытканнары да моңсуланып, сагынып көтеп торалар сыман. Ә син Кара диңгез дисең. Исеме дә әллә нинди – Кара! Безнең авылда сөйкемсез кара эчле кешегә генә «Кара» дигән кушамат тагалар.
Сәет нәрсә сөйләгәнен үзе дә белмичә сөйләнде дә сөйләнде. Аны бит Хәния көтә! Тизрәк Мәрьям белән араны өзеп, Казанга кайтып китәргә кирәк. Әле бабасы белән сөйләшәсе бар. Авыр сөйләшү булачак ул. Мәрьям белән аңлашуга караганда йөзе мәңге ачылмый торган караңгы төн шикелле болытлы, авыр карашлы, тик үзен генә акыллы дип санаучы Илфат Абдуллаевич белән аңлашу күпкә хәтәррәк!
Ниләр буласын күз алдына китерүе дә куркыныч. Башта тотып сүгәр:
– Партиядән чыгарттырам, мораль яктан череп таркалган кешегә коммунистлар партиясендә урын юк, син минем җиләк кебек кызымны хур итеп, минем абруемны төшереп, авыл гыйбаты икәнеңне онытып… – Шуннан китәр, китәр…
Ул яктан Сәетнең үзендә дә уен тузы бар: хатыны Зәйнәптән кача-поса, озын аяклы мокшы кызы – сәркатибе белән типтерүче Илфатның, командировкага киттем дип, өчәр көн шәһәр артындагы дачада кунып-төнеп ятканын белә Сәет. Менә шул уен тузын чыгарып салыр ул. Белми дип уйлый торгандыр! Аннан соң үгетли башлар. Сәет шунысыннан курка.
Ләкин бу юлы бирешмәячәк!
Мәрьям кәнәфи кырыена күчеп утырды да башын Сәетнең иңенә салды.
– Сәет, минем сиңа әйтер сүзем бар, сөенечле хәбәр. Безнең балабыз булачак! Аллага шөкер, теләкләребез кабул булды! Сиңа охшаган озын буйлы матур малай йә миңа охшаган бер кыз алып кайтырбыз.
Сәетнең башына суктылармыни!
– Ничек инде балабыз була? Моңарчы булмаганны, каян килгән ул?!
Мәрьям, әле һаман елмаюдан туктамыйча, сүзен дәвам итте:
– И җүләр, баланың каян килгәнен белмисеңме? Әллә сөенмәдең дә инде? Мин тагын, сине сөендерим, дип, ашыга-ашыга кайттым! Ә син! Ул туачак бала – синең дәвамың бит! Твоё продолжение! Вот истукан! – дип, күзләрен яшьләндерде.
– Сөендем, Мәрьям, сөендем, – диде Сәет, аптырап. Бу хәл аның планнарына керми иде. Күңелендә бер уй – Хәния нишләр? Ул бит аны бүген көтә. Сөенеп көтә. Ә Сәет!.. Йә Алла, нинди хәлләргә калды бит, ә! Нишләргә, нинди юллар бар бу хәлләрдән чыгу өчен?
Сәет чыгу юлын таба алмады. Мәрьям сизенде: Сәет үзгәргән. Әле авылга кайтып киткәнче дә андый түгел иде. Араларында салкынлык йөгереп узса да, Сәет күңелендә хатынына карата якынлык бар иде бит. Ә хәзер ике арага катлам-катлам боз яткан.
Мәрьямнең күңеленә шом йөгерде. Туачак баласы өчен борчылу хисе уянды. Әгәр авыз суларын корытып сөйли торган шул Алансуында берәрсенә гашыйк булып кайткан булса? Әнисе әйтте бит Мәрьямгә:
– Кызым, – диде, – иреңне ялгызын гына йөртмә, күрмәгән диңгезең түгел, ир-ат уҗымга бер керсә, җыеп ала алмассың! Кәбестә күргән кәҗәдән ким түгел ул ир-ат. Бер ят хатын-кызның тәмен белсәме – беттем диген! Баштан кичкән инде! Әнә әтиең – аннан берсе дә калмады, марҗасы да, татары да, мокшысы да. Менә мин берни эшли алмыйм, гомерем буе хурланып, үртәлеп яшәдем. Ире читкә йөргән хатыннан да бәхетсез бәндә юктыр ул җир йөзләрендә! Бигрәк тә җитәкче урында эшләгән ирләрнең хатыннары бәхетсез. Ул мескен иренең сөяркәсе янында назланып, сөелеп кайтканын көтеп ята. Ире кайта да, салкын гына маңгаеннан үбеп: «Арылды бүген, эш күп булды, тәмам тетелеп кайттым», – дип, хатынына аркасын куеп, гырлап йоклап китә. Аның кайда тетелгәнен белеп торасың! Ләкин әйтеп кара син аңа берәр сүз! Чөнки өйдә утырган хатын-кызның үз сүзе була алмый. Ул ире алып кайткан акчага карап яши. Нәрсәгә кирәк ул затлы җиһаз?! Алтын читлектәге кенәри кебек гомер уздырып ятасың инде! Шуңа күрә, кызым, мине тыңла. Гомерлеккә ялгыз каласың килмәсә, ялгыз йөртмә иреңне, парлап йөрегез.
Әнисенең күз яшьләренә моңарчы битараф иде Мәрьям. Үзе әни буласын белгәннән соң гына күңелендә әнисенә карата кызгану хисе уянды. Иркә кызга әнисе өйдәге эшләрне башкарып, ашарга пешереп, җыеп-юып тора торган хезмәтче кебегрәк тоела иде. Әнисе дә хатын-кыз икән ләбаса! Бәхетсез хатын-кыз! Әнисен кочып алган иде шунда Мәрьям.
– Әни, мин сине шундый бәхетле дип уйлый идем. Минем иптәш кызларымның әниләре: «Мәрьям, нинди бәхетле синең әниең: майда-балда гына йөзеп яши. Кигән киемнәре күз явын алырдай! Әтиең аракы эчми, абруйлы кеше. Андый тормыш аз кешегә генә тия», – дип, кызыгып сөйлиләр иде.
– Шулай, кызым, эчеңдәгене урамга чыгарып чәчеп булмый. Гомерләр узды инде, гомер буе үртәлеп яшәлде. Аллага тапшырдык, инде син минем язмышымны кабатлама. Ирең акыллы синең, кадерен бел. Ирләр, өйләрендә наз булмаса, читкә карый, ялгыз йөртә күрмә иреңне.
Мәрьям аңлады, әнисе дөрес сөйләгән. Сәете үзгәреп килгән Алансудан. Иренең йөрәгендә кемдер урын тапкан. Әнә, юынды да, арыдым, дип, диванга барып ятты. Айга якын күрмәгән хатынына карамыйча да!
Мәрьям диван читенә ире янына килеп утырып елап җибәрде.
– Син мине яратмыйсыңмы, үзеңә икенче хатын таптыңмы? Туачак балаңа да сөенмәдеңме?
Сәет салкын гына итеп:
– Мәрьям, аптыратма мине! Нәрсә булса да эшләргә соң инде. Икебез дә соңга калдык, – дип борылып ятты.
Мәрьям, иренең йөзендә әллә нинди газап, гаҗизлек күреп, үзе дә аптырап калды: югалтты, әллә нәрсәне, юк, кадерле кешесен югалтты ул. Үз күңелендә дә бушлык, шул бушлыкка котып салкынлыгы тулды. Әнисе дөрес әйткән!

Дәвамы бар.

Равилә Шәйдуллина-Морат.