ЯЛАНТАУГА АЙ КУНГАН

Алар авылга бер сүз сөйләшмичә кайттылар.
– Сәет, син кайта тор, мин азрактан кайтам, – диде Хәния, Сәеткә күтәрелеп карамыйча гына.
– Хәния, иртәгә күрешәбезме? Әйдә, кич белән чишмә буенда очрашыйк.
– Юк, Сәет, без синең белән башка беркайчан да очраша алмыйбыз. Минем кеше бәхетен җимерәсем килми! Гафу итә күр мине. Оятсызга, намуссызга санама! Рәхмәт сиңа, бер төн ярату бүләк иттең! Миңа шул гомерем буена җитәчәк! Бар, атлый тор. Икәү авылга кайтып керсәк, авыл халкы ни сөйләмәс!
Сәет, Хәнияне кочагына алып, дәшми-тынмый гына басып торды. «Хараплар гына иттем мин бу кызны! Инде нишләр? Авыл җире бит: бер даны чыкса, җыеп ала алмассың!» Ярый, Сәет Салаватына китеп барыр да барысын да онытыр. Оныта алса! Әллә ничек кенә Зәйтүнәсе белән яратышкан кебек булды. Малай чакта Зәйтүнә белән Хәния икесе бер булып күңелендә буталганнар иде. Хәзер дә шул халәт.
– Кичер мине, Хәния, кичерә алсаң, кичер! Хуш! – диде Сәет һәм авылга таба атлады.
Хәния, чишмә буендагы ташка утырып, кулындагы ефәк яулыгы белән күзләрен каплады. Йөрәгенең түреннән, әллә кайлардан актарылып, дөньясына рәнҗеп, әрәм узган үсмер чакларын кызганып, үртәлеп елады кыз. Үксеп-үксеп елап, челтерәп аккан чишмәгә карады. Их, шушы чишмә суы кебек агып китеп, ургылып-ургылып аккан елгаларга барып кушылсаң, кеше күзләреннән юк булсаң иде!
Торып, итәкләрен тарткалады. Ике учын чишмә улагына куеп, битен, кулларын юды.
Ул бүген кызлыгын югалтты. Күпме генә юынса да, чистарына алмас, сафлыгы кире кайтмас! Ул бит үзен Сәеткә дип кенә саклаган иде. Инде менә минутлык йомшаклыгына үкенә.
Тәмам яктырды. Ташлык ягыннан сөтле бидоннар төягән җигүле ат килә. Гайнулла агай җәйләүдән иртәнге савымны чишмәгә китерә булыр. Чишмә агып төшкән җирдән читтәрәк җирне казып күл кебек сулык әзерләгәннәр. Шунда инде егермеләп бидон кичке савым сөт саклана.
Хәния, акрын гына кузгалып китеп, авылга таба атлады.
Сәет кайтып кергәндә, Фатыйма сыер савып кергән дә сепарат аертып утыра иде. Ул Сәетнең «Хәерле көн»енә дә салкын гына җавап бирде:
– Нихәл, Сәет, төннәр буе кайларда йөрдең? Хатының барын оныттыңмы әллә?
– Фатыйма апа, Ялантау буйларында йөреп кайттым, сагындырган, – диде Сәет һәм, колакларына кадәр кызарганын сизеп, тиз генә өйгә кереп китте.
«Нишләдем мин, нишләдем?! Хатыным күзенә, кешe күзенә ничек күреним?! Хәния нишләр? Оятын кая куярсың? Йә Алла, гомердә мондый эшкә бармам, дигән идем бит! – Сәет чалкан ятып уйга калды. – Бәлки, миңа авылга кайтыргадыр? Мәрьям белән тормыш әллә ничек кенә – суытмый да, җылытмый да. Яз да түгел, көз дә түгел – бушлык. Балаларыбыз да юк ичмаса! Ә Хәния мине үлеп ярата икән ләбаса!»
Зәйтүнә – инде ике бала анасы. Урысы белән яшәп ятадыр, әллә кайчан оныткандыр Сәетне. Урысын яратадыр.
Сәет аптырап калды. Тормышын чәлпәрәмә китерде бу төн! Өстен аска әйләндерде.
– Бүген үк хәбәр салам хатынга. Эштән чыгам да Казанга кайтам. Хәниягә өйләнәм. Бәлки, бәхетем шушыдыр!
Күңеле күтәрелеп китте. Фатыйма апасы чәй әзерләгән, өстәл тулы нигъмәт.
Әтисе инде әллә кайчан чыгып киткән. Җәй көне ул ике генә сәгатькә кайтып китә. Көне-төне эштә. Кодалар әле тормаган, кичәге җырлашулары иртәнгә чаклы яңгырап торды.
– Әйдә, Сәет, ашап-эчеп ал. Йокың да туймагандыр. Өйдә эссе, әнә, келәттә салкынча, урыныңны шунда әзерләдем, – дип сөйләнә-сөйләнә чәй ясады Фатыйма. Фатыйма апасының карашы сәеррәк тоелды Сәеткә. Әллә каракның бүреге яна дигәннәре дөрес микән? Авылда бернәрсәне дә яшереп булмый шул. Авылда кемнең ничек сулавы да, ни уйлавы да халыкка мәгълүм, диләр бит.
– Хәния дә синнән соң гына кайтты, даны чыга күрмәсен инде, Ходаем, бер Аллам! Шушы яшенә кадәр Мәйсәрәнең йөзенә кызыллык китермәде. Инде моннан соң да матур гына йөри күрсен. Раббым, бер Аллам, үзең сакла кыз баланы!
Сәет күтәрелеп карамады. Авызына бер чеметем ризык капмыйча, Фатыйма апасының мәтрүшкәләр салып пешергән такта чәен болгатты да болгатты.
Фатыйма апасы аның өчен генә сөйли түгелме соң? Карап, күзәтеп торган диярсең!
– И-и, намусыңны бер югалтсаң, мир теленә керсәң, беттең инде ул. Аны үзе шул көнгә калган хатын-кыз гына белә. Әле әтисез бала да туса, ул мескен гомере буе хурланып, кимсенеп, дөньясына рәнҗеп үсә инде. Белгән инде ул хәлләрне! Алла дустыңа түгел, дошманыңа да күрсәтмәсен! Үз-үзеңә кул саласы килгән көннәр аз булган дисеңме? Инде Хәниягә ул көннәрне күрергә насыйп итмәсен! Бигрәк тәртипле, итагатьле бала иде, утырып калды. Җегетләр кая карыйлардыр?!
Сәет, рәхмәт әйтеп, урыныннан торып китте. Сөтле, мәтрүшкәле такта чәй суынып эчелмичә калды.
Фатыйма аңлады: сизенүләре хак – кыз харап булган. Яшьлек җүләрлеге белән беткән кыз бала. Инде нишләр? Кайларга гына барып бәхетен табар? Бәхетне бер югалтсаң, табулар юк инде ул! Ниләр генә кылсаң да – юк!
Алгы яктан кодалар торып чыкты. Өйдә ыгы-зыгы башланды. Тиздән Инсафы да кайтып җитәр. Таң аткач кына таралган кунаклар тагын җыелырлар.
Авыл халкының күркәм бер гадәте бар – иртән кияү мунчасы ягу. Мунчаны комнар белән ышкып-ышкып юып чыгаралар. Кодалар алдында оятка калып булмый лабаса!
Иртән таң ату белән мунчаны ягып җибәрәләр. Фирая кичтән су ташып куйды. Илдар белән икәүләшеп ташыдылар суны. Кызы көянтә-чиләкләрен күтәреп чыгып китә дә, кайтканда исә, алмалы көянтәсен генә күтәреп кайта, ә чиләкләре ире Илдар кулларына күчә.
– И бәгырькәйләрем, гомергә шулай янәшә бара күрегез, – дип сөенеп карап торды Фатыйма. – Бәхетегез гомерле, гомерегез бәхетле була күрсен, җаныйларым!
Туй мәҗлесе дәвам итә. Баш төзәтеп алган ирләр иң беренче яшь парны, ат арбасына утыртып, мунчага илтәләр. Анда гармун тавышы, анда җыр! Яшьләр, оялуларыннан кызарынып, гармунчы егет артына чыгып утыралар. Гармунчы уйнап җибәрә, ун-унбишләп ир-ат кушыла:
Алсу таңның иртәселәй,
Бу кыз кемнең иркәсе?
Кара мунча килешмәс ләй,
Ак мунчага кертәсе!
Ай җаный, вай җаный,
Яратсаң, бар да ярый!
Менә ирләр, арбага җигелеп, көлешеп, уйнашып, яшьләрне тартып, авыл буйлап җырлашып мунчага илтәләр. Мунча авылның икенче башында, инеш буе урамында урнашкан. Берәр ай алдан белешеп куярга кирәк. Чөнки бөтен авылга ике генә мунча. Яшьләр, билгеле, чишенеп тормыйлар. Күп тә үтми, тәлинкәсе белән коймагын, графины белән балын күтәреп, яшьләр килеп җитә.
– Әйдәгез, чыгыгыз! Япь-яшь башыгыз белән мунчада шулай озак тормыйлар! Гомерегез озын әле, юынырсыз!
Кияүгә стакан тутырып ачы бал салып бирәләр.
Эчеп җибәр салганынлай,
Сорама кайдин алганын!
Эчеп җибәрсәң салганын,
Баса йөрәк янганын.
– Әйдә, кияү, менә коймагыннан авыз ит. Иллә-мәгәр хатыннан уңгансың икән: таң атуга шундый тәмле коймак пешереп куйган. Кияү куеныннан чыгып бит ул!
Кияүләрне кайтарып куйгач, чират кодаларга җитә. Шулай – көнозын.
Сәет келәткә кереп ятты. Келәттә мунча себеркесе, мәтрүшкә, әллә нинди дару үләннәрен җыйнап, киптереп элеп куйган Фатыйма. Келәт түрендә сәке өстенә урын җәелгән. Астына түшәк салган, баш астына – ястык. Йомшак урында, болын исе тулы салкынча келәттә шундый рәхәт Сәеткә. Әнә читтәрәк корама юрган. Анда нинди генә тукыма кисәкләре юк! Шуларның күбесен хәтерли егет. Юрган Фатыйма апасы өеннән килгән. Хатынның яшь чагында кигән күлмәкләреннән, алъяпкычларыннан калган төрле тукыма кисәкләре матур итеп, уемын – уемга, төсен төскә куеп, келәм шикелле итеп теккән Фатыйма. Фираясының күлмәк ишләре дә балачак хатирәсе булып келәмнең түрендә урын алганнар. Халкыбыз сакчыллыгының нинди матур үрнәге бу корама юрган!
Сәет торып тиз генә юынды да беркемгә берни әйтмичә чыгып китте. Исәбе – кереп, Хәния белән аңлашып чыгу. Шушы корама юрганга карап, уйланып ята торгач, кискен бер фикергә килде ул. Хәниягә өйләнергә! Кирәк булса, Алансуда яки Казанда урнашырлар. Аллаһы Тәгалә җан биргәнгә җүн бирер әле!
Ул килеп кергәндә, Хәниянең әнисе Мәйсәрә кош-корт ашатып йөри иде. Аны тавык-чебешләр уратып алган. Борынга пешкән вак бәрәңге һәм ат тизәге исе килеп бәрелде. Кызыл кикрикле чуар әтәч, «кот-кот» дип, тавыкларын чакыра, үзе тавыклар ашаганны гаярь кыяфәттә күзәтә. Сәеткә кызык булып китте. Әллә бу әтәч Сәетнең бала чагыннан калган инде? Ул балачакта да нәкъ шундый чуар әтәч, малайның өстенә менеп кунып, үзәгенә үтеп, талап кайтарыр иде. Үкереп елап өенә кайткач, бабасы малайны кет-кет итеп көлә-көлә орыша:
– Кит, булмаганны, егет башың белән әтәчтән талатып торасыңмы? Оят түгелме? Әниең күреп торса ни әйтер? – Бу сүзләр – Сәет өчен иң куркыныч сүзләр. Әнине рәнҗетүдән дә куркынычрак сүз була алмый! Әни ул – иң изге кеше. Җир йөзендә яшәгәндә дә рәхәт күрмәгән әнисе Сәетнең куркаклыгы аркасында, анда да, мәңгелектә дә интегеп, борчылып ятсынмы? Юк, малай әтәчтән курыкмаячак! Икенче үткәндә, кулына таяк тотып уза әтәч яныннан. Әтәч аңа тимичә тыныч кына торганда да, таягын зәһәрләнеп селкеп уза. Шуннан соң әтәч Сәеткә тимәс булды.
– Нихәл, Мәйсәрә апа, исән-имин генә торасызмы?
– И Сәет, син кайткан дип ишеткән идем. Әйбәт кенә кайттыңмы? Хатының кайта алмадымыни, наным?
– Аллага шөкер, Мәйсәрә апа. Мәрьямгә ял бирмәделәр, шуңа кайта алмады. – Сәет үзенең ялганы өчен оялып куйды. – Хәниянең дә хәлен белеп чыгармын, дигән идем. Күрше бит, классташ, барыгызны да бик сагынып кайттым.
Мәйсәрә, яшьле күзләрен тутырып, Сәеткә карады:
– Китте бит Хәниям. Иртән таң атканда гына кайтты да, әни, мин китәм, монда ялгыз башым яшәгәнче, Казанга барып урнашам. Рәнҗемә миңа, дип, елый-елый чыгып китте. Рәхимулланың сеңлесе Казанда Ак ком астында үз йортлары белән тора, шунда тукталам, диде. Мин дә бер сүз әйтә алмадым, наным. Иптәшләре өйләнеп, кияүгә чыгып беттеләр. Инде балалары үсеп бетте. Хәния генә берүзе калды. Ник шулай кисәк кенә уйлагандыр, белмим. – Мәйсәрә алъяпкыч итәге белән яшьле күзләрен сөртеп алды. – Кызымнан башка бик читен: өемнән мәет чыгып киткән кебек булды. Әйдә әле, кер, чәй эчеп чыгарсың, – дип, Сәетне өйгә керергә чакырды.
– Юк, Мәйсәрә апа, керә алмыйм, өйдә кунаклар бар бит – яхшы түгел. Сау булып торыгыз, – диде Сәет, ни сөйләгәнен үзе дә аңламыйча.
Ул өйләренә кергәндә, туй мәҗлесе гөрли иде. Гармунчылар берсен-берсе алмаштыра-алмаштыра уйныйлар.
Сәет табын читенә килеп утырды. Хәниянең кисәк кенә шәһәргә чыгып китүенә ул, тик ул гына гаепле. Мәйсәрәдән адресын да сорап алмады, ичмасам, бүген үк янына чыгып китәр иде. Фатыйма апасыннан да сорый алмый – бүген иртән сизенде бит сизгер күңелле Фатыйма! Аның күзенә күренергә дә уңайсыз. Салаватка да китәсе килми. Тәмам аптырап калды егет.
Сәетне биергә чакырып карадылар, чыкмады.
– Ник болай боегып утырасың, авырыйсыңмы әллә? – дип сорады әтисе.
– Юк, әти, болай гына, әллә нәрсәгә күңелем төшенке.
– Балтаң суга төшкән кебек күңелсезләнеп утырма, туй бит бу! Рәхәтләнеп күңел ачып утыр! Бераз ачы бал кабып куй, күңелең күтәрелер, – дип, әтисе ике кырлы стакан күтәреп килде.
– Әйдә әле, улым, икәү тотып куйыйк, апаң бәхете өчен. Бу – безнең иң бәхетле көннәребез. Матур итеп, тормышның кадерен белеп яшәсеннәр, бигрәк тә пар килгәннәр!
Икәүләп эчеп куйдылар.
Сәетнең күңеле күтәрелмәде, Ялантау буена чыгып китте.
Озак кына йөреп кайтты егет. Башында бер генә уй – ничек итеп кызның адресын табарга? Кемнән сорарга? Мәйсәрә апасына керсә сизенер. Фатыйма апасыннан сораса, ул инде болай да барысын белә булыр.
Әтисе? Әтисенә аңлатыр – бөтен тормышын сөйләп бирер әтисенә. Ул инде туй көнне үк аңлап китте. Боларның тормышлары булмас кебек. Тиң түгел алар безгә. Кодалар Ярлы Зариф оныгын тиң итеп торырлык кешеләр түгел. Әти белән сөйләшәм, адресын кереп алсын дип уйлады Сәет.
Үзенең шул кыюсызлыгы аркасында Зәйтүнәсез дә калды, инде Хәнияне дә югалтсынмы?
Сәет өйгә кайтып кергәндә, кунаклар таралган, Фатыйма белән Фирая өстәлләрне җыештырып, күрше-күләннән алган савыт-сабаны барлап йөриләр. Әтисе белән кияү тактадан әмәлләнгән өстәлләрне сүтәләр иде.
– Кайда йөрисең син, Сәет?! – дип шелтәләп каршы алды аны әтисе. – Әллә нинди син бүген, чит кеше кебек. Авыл тормышыннан бизгәнсеңме шунда? Әйдә, өстәлләрне урнаштырырга булыш.
Сәет әтисенә күршеләргә өстәлләр кертергә булышты.
– Менә бу өстәл Мәйсәрәләрнеке, әйдә икәү кертик әле, теге башыннан тот, – диде Инсаф. Сәет өстәлнең бер башыннан тотты да, капкадан чыгуга, әтисен туктатты.
– Әти, сиңа әйтер сүзем бар иде. Аңлый алсаң, тыңла әле, минем башка сөйләр кешем юк.
Өстәлне яшел чирәм өстенә куеп, эскәмиягә барып утырдылар.
– Әти, син акылсыз кеше түгел, сизгәнсеңдер. Минем Мәрьям белән тормыш барып чыкмады бит. «Ник?» дип сорама, үзең дә сизәсең булыр. Ял бирмәделәр, дип алдадым. Әнисе белән Кырымга китте Мәрьям, минем белән кайтмады. Тиң итмиләр, күрәсең. Үземнең дә торасым килми. Әгәр мин Казанга кайтсам, ни диярсең икән? Хәзер эш практикасы бар, фатир мәсьәләсен генә чишәргә кирәк.
Инсаф дәшмәде.
Шактый тын гына утырдылар.
– Улым, беләсең инде, үзем дә тормышымны матур гына кора алмадым. әллә нинди булды тормышым, хәзер дә үкенеп бетә алмыйм. Аңкы-миңке яшәлде. Шуңа күрә мин сиңа акыллы киңәш бирә алырмын дип уйламыйм. Ләкин сине тормыш башында ук санламасалар, соңыннан бөтенләй рәт булмаячак. Үзеңә кара, улым. Кеше киңәше белән эшләнә торган эш түгел, йөрәгең ни әйтсә, шул. Бала-чагагыз юк.
– Аңладым, әти, рәхмәт! Тагын бер соравым бар – Мәйсәрә ападан Хәниянең адресын сорап алмассыңмы икән?
– Нинди адрес, күршедә генә тора ич.
– Юк, ул Казанга киткән, бөтенләйгә.
– Менә гаҗәп! Әле кичә генә бер сүз дә әйтмәгән иде ләбаса!
Сәет дәшмәде.
Инсаф, колхоз эше өчен кирәк, дип, Хәниянең адресын алып чыкты.
Кергәндә, Фатыйма аларны шелтәләп каршы алды:
– Әллә, Ходаем, Мәйсәрәләр йорты басу капкасы янына күчкәнме? Шул гомер аталы-уллы дөньягызны онытып йөрисез? Атаңа иртүк эшкә барасы, Фираяларны озатасы бар.
– Әни, иртәгә мин дә Казанга барып кайтам, эш буенча кирәк иде, – диде Сәет.
– Әйдәгез, чәйләп алыгыз да, йоклар вакыт җитте. Атна буе туйга әзерләнеп арылды. Әле дә ярый Мәйсәрә күрше белән Хәния булыштылар. Алар булмаса, нишләр идем? Иртән көтү куганда, Хәния чемоданнарын күтәреп чыгып китте. «Сөт машинасын көтеп торам, Фатыйма апа. Мин бөтенләйгә китәм инде. Казанга урнаша алмасам, ялгыз башыма берәр җирдә урын табармын әле. Әни елап калды, син аның янына кергәләп йөр инде. Үзе генә нишләп бетәр? Хуш, Фатыйма апа! Рәхмәт сезгә», – дип елап, янымнан китеп барды. Бер дә китәм дип әйткәне юк иде. Нишләп кисәк кенә чыгып китәсе иткәндер, аңламассың адәм баласын.
– Үзе беләдер, – дип, коры гына җавап бирде Инсаф.
– Белүен беләдер дә, чит җирләргә кыз баланың берүзе чыгып китүе җүнлегә булсын инде! Шундый кыз ялгыз калды бит! Бу егетләрнең күзләре сукырдыр – су сөлеге шикелле кыз бит! Бер кашык су белән кабып йотардай. – Фатыйма ялт итеп Сәеткә карап алды.
Сизде Сәет гомерен ялгыз үткәргән Фатыйманың күз карашын. Ничектер егетне өтеп алгандай итте бу утлы караш. Әйтерсең Фатыйма:
– Нишләдең, ник эшләдең андый эшне? Кыз бала язмышы белән уйнарга ярыймыни? Әнисе кадерләп, бер егеткә яр булыр, безгә оныклар алып кайтып куандырыр, дип үстергән ләбаса ул кызны! Ниләр генә майтарасыз соң сез, ир затлары, җаныгыз юктыр сезнең, – дип, Сәетне сүссез генә битәрли иде.
Сәет:
– Ярый, мин чыгып ятыйм әле, – дип чыгып китте.
Иртән әтисе үзе эшендә калды да шофёрын кунакларны озатырга җибәрде.
– Мин сезне озата бара алмыйм. Болай да бу арада эшкә игътибар җитмәде. Исән-сау булыгыз, кайтып йөрегез. Барыгызны да сагынып көтеп торабыз. – Сәеткә кул биргәндә: – Улым, мин синең дөрес карар кабул итүеңә ышанам. Иртәгә кайтуыңны көтеп торырмын. Күкчәдән шалтырат, килеп алырмын, – диде.
– Юк, әти, эш вакытында сине борчып йөрмәм, җәй көне бит. Рәхәтләнеп Урыстау буйлап җәяү кайтырмын, – дип, әтисен кочып алды Сәет.

Дәвамы бар.

Равилә Шәйдуллина-Морат.