ЯЛАНТАУГА АЙ КУНГАН

Шаулап-гөрләп үтте апасының туе. Баянда уйнап кинәнде Сәет. Бөтен авылга йөрәгенең түреннән иңрәп чыккан моң таралды. Моңны дәртле бию көйләре алыштырды. Өстәлләр сый-хөрмәттән сыгылып торалар. Нәрсә генә юк иде өстәлләрдә! Фатыйма кызының туена аш-суны мулдан әзерләгән. Кодалар ризыкларны мактый-мактый ашыйлар, яңа кодагыйларының уңганлыгына, ризыкны ләззәтле, тәмле итеп әзерли белүенә шаккаталар.
Фатыйма очына-очына табынга аш-су ташый. Өстәл түрендә ап-ак күлмәк киеп утырган, шатлыктан йөзе балкып торган кызыннан, йөзеннән елмаю китмәгән киявеннән күзен ала алмый. Почмак якта чаршау артына кереп елап та ала.
– Раббым, бер Аллам! Балаларымны шушы бәхетләреннән аерма! Хатынның бүгенге көннең шатлыгын бөтен дөньяга таратасы килә, күңеле яз килүенә куанган карлыгач кебек канат кагына. Кодалар янында Инсафы шәбәеп утыра. Азрак төшереп алган. Сәет уйный, монысы кушылып җырлый. Кодасының иңенә үзенең таза беләкләрен салып, күзенә карап җырлый Инсаф.
Ничек килдегез сез безгәй,
Батмаенча диңгезгәй?
Кадерле кунак сез безгәй,
Ни хөрмәт кылыйк сезгәй?
Шулай җыр җырга, моң биюгә алышынып, туй таң атканчы барды. Сәет әллә ничә тапкыр Зәйтүнгөлгә багышлап гармун уйнады. Күңеленең бер читендә «бәлки, туйга кайтыр, бәлки, күрешербез» дигән өмет тә бар иде.
Фатыймадан:
– Зәйтүнә кайтамы? – дип сорарга яхшысынмады. Капка ачылган тавыш ишетелгән саен, улдыр, кайтмыйча калмас, ире белән кайтадыр инде, – дип өметләнеп көтте.
– Нинди икән син хәзер, кара күзле, зифа буйлы, кыска итәкле чибәркәй? Үзгәргәнсеңдер инде. Ләкин егетнең теге вакыттагы – Ялантау түбәсенә Сәетнең көчле кулларына тотынып менгән оялчан кызны күрәсе килә. Өзелеп сагына шул кызны Сәет! Бер күрер өчен, әллә ниләр бирер иде дә бит!
Ләкин кайтмады Зәйтүнә Фираяның туена.
– Ник кайтмады? – дип сорарга уңайсызланды егет. Чөнки Сәет – өйләнгән ир, Зәйтүнә – ир хатыны.
Ә менә Хәния керде. Әле дә кияүгә чыкмаган, чибәрләнгән, яше утыздан узып бара торган кыз. Туй беткәндә, үзе Сәет белән килеп күреште:
– Нихәл, Сәет, тормышлар көйле генә барамы?
– Аллага шөкер, бер җае белән бара шунда.
– Хатыныңны нигә алып кайтмадың? – дип сорады Хәния, күңеленең бер почмагында өмет очкыны уянганын тоеп.
– Эшеннән китә алмады, врач булып эшли бит, мөмкинлеге булмады.
– Алай икән, үзеңә генә күңелсез түгелме соң? Әйдә, яшь вакытларны искә алып, бер урам әйләник әле, Сәет. Курыкма, Мәрьямең күреп тормас.
– Мин курыкмыйм. Синең үзеңә өйләнгән ир белән урам әйләнү ничек булыр икән соң, Хәния?
– И Сәет, минем кешедән курка торган күлмәгем күптән тузган инде! Сиңа охшаган егет очрамасмы, дип озак көттем. Шулай гомер узганын сизми дә калганмын. Берүзем калам бугай инде. – Хәниянең тавышы калтырап китте. – Ялгызлык яман, иптәш кызларымның барысы да кияүгә чыгып беттеләр. Инде икешәр, өчәр балалары бар. Сезнең кечкенәгез юкмы әле?
– Юк, Хәния, бик көтәбез инде. Алла боерса, булыр әле.
– Булыр, Сәет, парлы кешенең барысы да булыр. Тик сыңар канат белән очып булмый менә. Канатсыз кош кебек адашыплар йөргән көн.
– Ник кияүгә чыкмыйсың соң? Шундый матурлыгың, уңганлыгың белән ялгыз йөрисең?
– Сораучылар күп булды анысы. Тик җаным теләмәгәнгә чыгасым килмәде. Хәзер исә күбесе өйләнделәр. Әгәр миңа чыксаң, хатынымны аерам диючеләр дә бар. Ничек инде кеше бәхетен җимереп кияүгә чыгасың? Балаларының рәнҗеше төшәр, Алла сакласын!
Хәния тыелып кына елап җибәрде. Аның куе керфекләр каймалаган зур зәңгәр күзләрендә шулкадәр әрнү, гаҗизлек күреп, Сәетнең йөрәге телгәләнде.
– Елама, Хәния, сиңа да насыйбың табылыр.
Сәет, Хәнияне юатмакчы булып, кочагына алды. Кыз тынып калды. Тынлыкта икесенең йөрәк тибешләре генә кайтаваз булып ишетелә иде.
Акрын гына урам буйлап атладылар.
– Хәния, әйдә, бала чагыбыз үткән болыннарны әйләнеп кайтыйк. Сагындырды. Урал таулары бик матур. Ләкин туган җир – туган җир инде ул, җанга якын. Йолдызлар да, ай да монда яктырак яналар. Учыңны йолдыз юлына куйсаң, шыбыр-шыбыр йолдыз коелыр кебек, – диде Сәет.
Кайчан да булса басылыр микән бу сагыну хисе?! Югыйсә нужадан башка нәрсә күрде соң ул бу авылда? Этләнеп, чиләнеп яшәде. Ләкин ул көннәрне бернәрсә дә алмаштыра алмас. Алтынга алыштыргысыз балачакның атлар саклап үткәргән серле төннәре!.. Өлкәннәрнең җеннәр, пәриләр турында сөйләгән әкиятләре. Урманда яшәүче шүрәлеләре белән куркытып, ләкин җанны кытыклап, ымсындырып торучы урман ешлыклары. Нәни бала елаган тавыш белән йөрәккә шом салып илаулаган мәче башлы ябалак ухылдавы. Малайлар «Куркак» дип үртәмәсен өчен, урман эченә кереп киткән атларны йөрәгеңне учыңа кысып кереп алып чыгулар. Төн буена бер дә тынып тормаган урман тавышлары. Бәхет китерүче абаганың чәчәк атуын көтеп йөрүләр. Кар эри башлауга, кар астыннан сөенеп борын төрткән яшел хәтфә уҗымнар. Күктән моң түккән тургайлар… Алар малайчак бәгыренә мөлдерәмә тулып калганнар да, авылын, якыннарын сагынган саен, ташып чыгып түгелергә торалар.
Гомеренең чишмә башы – авыл. Бу авыллар бетсә, халык тоташ шәһәрдә генә яши башласа, кешелекнең яшәү рәвеше нинди булыр иде икән? Ничек инде авылсыз яшәп булсын ди! Алсуланып таң атканын яки дөрли-дөрли шәфәкъ «кабынганын» шәһәрдә күреп буламыни? Фатыйма әнисе әйтмешли, таш капчыкта.
Хәниянең: «Кара әле, син ник дәшмисең?» дигән сүзләреннән айнып китте Сәет. Балачакта бабасына чәй суы керткән, бер аягында чәкәнли-чәкәнли сикергәләп: «Сәет – хыялый, уй-фикерен җыялмый», – дип үртәүче Хәния бар икән ләбаса! Ләкин ул торна аяклы, такта түшле Хәния түгел, инде тәмам тулып пешкән, тулыланасы җирләре тулыланган, билләре өзелеп торган чибәр кыз. Әле туйда утырганда да, Сәет Хәниягә текәлеп карап торды. Нигәдер балачактан күңеленә кызның зәңгәр күзләрен каймалап алган, очларын кояш ашаган керфекләре уелып калган иде.
«Керфекләренә кара сөрмә тартып куйган», – дип уйлаган иде Сәет шул вакытта.
– Әй Хәния, бала чакны, үсмер чакларны уйлап барам. Күңелгә моңсу, ямансу булып китте. Шуңа күрә янымда син барын да онытканмын.
– Син мине гомер буе күрмәдең инде, Сәет.
– Алай димә, мәктәпкә көн саен бергә йөри идек бит.
– Мин ул турыда сөйләмим, Сәет. Син минем түгелергә торган мәхәббәтемне күрмәдең! Минем дә Зәйтүнәдән, Мәрьямеңнән ким җирем юк иде ләбаса! Ә минем күземә синнән башка егет күренмәде. Әйтерсең дөньяда башка бер ир-ат та юк, барысын синең белән чагыштырдым. Тик синдәйләр табылмады шул! Әллә кайдан сулкылдап, балачак илләреннән иңгелдәп, актарылып кайта хәтер уяткан хатирәләр. Балачакта бертуганым кебек ярата идем үзеңне. Яклаучым, саклаучым итеп. Үсмер кыз булгач, башка төрле хисләр уянды. Өй турыннан узып киткәнеңне карап кала идем. Күзләрем талганчы. Үзем сезгә керергә ояла башладым. Әни чәй суы кертергә кушкач та, төрле сәбәпләр табып кертми идем. Аннан соң әллә кайдан гына Зәйтүнә кайтып төште. Белмәдең генә, Сәет, ул кызны үтерердәй көннәрем күпме булганын! Бөтен тормышымны, яшьлегемнең чәчәк чакларын, татлы хыялларымны чәлпәрәмә китерде ул Зәйтүнә! Клуб бакчасыннан чыгып, сезнең Ялантауга киткәнегезне күреп, кача-поса артыгыздан барып күзәттем. Ялантау башына менеп кочаклашып үбешеп басып тора идегез, һәйкәл кебек. «Зәйтүнә урынында ник мин түгел? Аның миннән кай җире артык? Ник бәхеткәйләрем юк икән?!» – дип бәргәләнеп еладым мин ул чакта. Әле хәзер дә, исемә төшкәндә, үзәкләрем өзелеп китә. Үз-үземә кул салырдай көннәрем күп булды. Әнине генә жәлләдем. Миннән башка ул нишләр? Шул гына тотып калды, – кыз үксеп елап җибәрде.
Сәет аптырап калды. «Йә Аллам, кеше күңеле – карурман, диюләре хак икән! Бу кызның йөрәгендә күпме әрнү, газап! Ә бит нинди чибәр матур кыз!» – дип уйлады ул.
Матурлык өләшкәндә, иң беренче булып җитешкән, соңга калмаган, диләр аның кебекләр хакында.
Уңганлыгын сөйләп тә торасы юк. Аларның идәннәренә басарга котың алыныр. Аксыл-саргылт төстә аларның идәннәре, әллә күкәй сарысы салып юа иде инде, белмәссең, Шул кыз бүген Сәеткә күңелендә булган барлык уй-хисләрен, җаны тулы сөю хисен ачты. Хәзер янында үксеп басып тора. Ә Сәетнең бу турыда башына да килгәне юк иде ләбаса.
– Әйдә, Хәния, Ялантау түбәсенә меник әле. Әнә ай да тау мәчетенең түбәсенә менеп кунган. Күптән бу тауга менгән юк.
– Сез Зәйтүнә белән үбешә, кочыша торган җиргәме?
Сәет аптырап калды:
– Син каян беләсең аны, Хәния? Әллә безнең арттан шымчылык иттеңме?
– Шуны сөйләп торам бит, кача-поса артыгыздан бара идем, дип. Сукыр идең бит син, Сәет! Әгәр Зәйтүнә кайтмаган булса, аны күреп бөтен дөньяңны онытмаган булсаң, сиңа булган яратуымны, бәлки, күргән дә булыр идең. Минем бит төннәр буе сине уйлап йокламый таңнар аттырган төннәрем күпме булды! Башка егетләр минем өчен юк иде бит! Инде менә карт кыз булып утырып калдым. Зәйтүнәң кияүгә чыккач, тыным-көнем бетеп сөендем. Кайтыр, миңа да күз салыр, дип уйладым. Син күрмәдең! Үзем синең яныңа керергә уңайсызландым. Бабаң исән вакытта әле сезгә кергәләп йөрергә сәбәп бар иде: йә су керткән булып, яки идән-сәкеләрне юарга дип керә идем. Соңыннан, үсмер кыз булгач, уңайсызландыра башлады. Әллә ничек шунда, кешедән яхшы түгел кебек. Ә Зәйтүнә… Кайткан көненең икенчесендә үк килеп җитте. Шәһәр кызлары үткенрәк була икән шул, өлгеррәк. Мин бит чишмә буенда синең аңа булган хисләреңне беренче караштан аңладым. Аңа, чиләкләренә су тутырып, көянтәсен иңнәренә элгән вакытта ук йөрәгем урыныннан чыгам-чыгам дип дулады! Ярар, дидем, бу кыз озак тормас, китәр, онытыр ул аны. Ләкин син онытмадың. Мин дә сине оныта алмадым шул, Сәет! Балачак мавыгуы бөтен гомеремә җитәр, ахрысы. Зәйтүнә урыска кияүгә чыккач, шундый сөенгән идем! Бәлки, син гарипләнеп калгач, минем үземә синең яныңа киләсе булгандыр. Яхшысынмадым… Үзең килмәдең. Аннан чибәр башкорт кызы ияртеп кайттың. Шул көнне үлдем мин, Сәет. Син мине мәңгелеккә үтердең!
Егет, аптырап, Хәниягә карады. Күзләреннән туктаусыз яше агып торган бу кыз аңа шулкадәр якын, газиз иде, кочагына алып иркәлисе, назлыйсы килде.
– Хәния, кичер мине. Мин бит сине күрше кызы, классташ итеп кенә якын иттем. Ничектер сеңлем, туганым кебек идең син миңа.
Сәет кызны юатырдай сүз таба алмады. Әллә ниләр әйтеп юатасы килгән иде югыйсә! Гаҗизләнеп, иңнәреннән кочып алды. Инде менә Ялантау түбәсенә менеп җиттеләр. Хәниянең аягы таеп китеп чак егылмыйча калды. Сәет кызның биленнән тотып өлгерде, ә кыз кайнар беләкләре белән егетнең муеннарына уралды. Шунда әллә нәрсә булды Сәеткә. Үсмер чактагы кебек, Зәйтүнә образы Хәния белән буталды. Ничә еллардан соң әйтерсең Зәйтүнәсен куенына алды. Хәниянең чәчләреннән аңкып торган хушбуй исе дә нәкъ теге чактагыча, шул ук ис иде – шомырт чәчәге исе! Сәетне бу ис исертте. Хәниянең иреннәрендә дә шул ук тәм иде… Урак ай да, оялып, тау астына тәгәрәде.

Дәвамы бар.

Равилә Шәйдуллина-Морат.