ЯЛАНТАУГА АЙ КУНГАН

Сәет йокысыннан уянганда, Фатыйма апасы кече якта нәрсәдер пешеренеп йөри иде. Таң атып килә. Бер-берсен уздыра-уздыра, әтәчләр кычкыра. Таң атканда гына була торган тынлыкка көн мәшәкате кереп килә. Әтисе эшкә чыгып киткән: ул таң белән уяна да төнгә генә кайта. Егетнең исәбе – Зәйтүнә турында сөйләшү. Элегрәк Фатыйма ничә тапкыр сүз катып караса да, егет сүзсез кала бирде.
– Фатыйма апа, бу турыда сөйләшмик бүтән! Әйттем ич, яраткан кешемне бәхетсез итәсем килми. Үз тиңен тапсын! – дип әйтә иде егет.
Хәзер инде менә аксавы да беленми диярлек. Зәйтүнәгә хат язып салсаң да була торгандыр. Нинди сүзләр язасын да төне буе уйлап чыкты Сәет.
«Зәйтүн гөлем! – дип башлар ул хатын, – мин сине өзелеп яратам. Хатларыңа җавап бирмәвемне аңлатырмын. Менә, шөкер, аякка басып киләм. Йолдызыбыз белән көн саен сөйләшеп торам. Син мине онытмадыңмы?..» Тагын әллә ниләр язар кебек иде дә – сүзләр таба алмый. Күңелендәгесен кәгазьгә төшерсә, уй-фикерләренең мәгънәсе югалыр, хисләре суыныр кебек егеткә.
Ул чыкканда, Фатыйма бәрәңге әрчеп утыра иде. Бәрәңге кабыклары, өзелмичә, озын тасмалар булып чиләккә төшәләр. Хатынның зәңгәр күзләре Сәетне күрүгә яктырып киттеләр.
– Тордыңмы, наным? Менә сарык ите салып бәрәңге шулпасы пешерермен дип тора идем. Әтиең ярата бәрәңге шулпасын. Хәзер сиңа чәй әзерләрмен. Аннан эшкә китәсем бар. Безнең Фирая йоклый әле, кичә таң аткач кына кайтты. Кайда йөргәндер.
– Фатыйма апа, минем сиңа сүзем бар иде. Күреп торасың, саулыгым да рәтләнеп килә. Хәзер Зәйтүнә каршына гарип булып түгел, аңарга тиң ир-егет булып барырга була. Хат язып салырмын дигән идем. Бәлки, барып та килермен.
Фатыйма, сәерсенеп, егеткә карады:
– Син ишетмәдеңмени? Кияүгә чыкты Зәйтүнә. Көзләргә бәби алып кайтырга тора. Хатларына каршы хат язмагач, бик өзгәләнде инде балакаем! Кияүгә чыгар алдыннан миңа хат язып салган иде. Апам, әнине үзем генә карап бетерә алмыйм, ярый әле, бергә укый торган Вася исемле егет бар, ул булыша, дигән. Бәхетем булмады инде. Сәетне өзелеп яраткан идем, ул да мине ташлады. Минем аркада шушы хәлләргә калдым, гарипләндем, дип уйлый торгандыр инде, дигән. Әгәр сораса, әйт: миңа рәнҗемәсен, кичерә күрсен. Аннан башка беркемне дә ярата алмаячакмын, дигән.
Сәет катып калды. Зәйтүнәгә яңа егерме бер яшь тулып узды гына бит әле. Кая ашыккан? Алай дисәң, авырган әнисен ничек берүзе карап бетерсен? Бер сүз дәшмичә чыгып китте егет.
«Соңга калдым, соңга калдым, – дип, үзалдына кабатлады ул. – Нинди олы бәхетемне югалттым! Ничек яшәргә инде хәзер?»
Зәйтүнә үзе янында булмаса да, йөрәгенең түрендә иде. Хәзер ул – ир хатыны! Алар бергәләп мәчет салу турында хыялландылар. Ә ул тоткан да урыска кияүгә чыккан. Димәк, яратуы шулкадәр генә булган.
– Нигә хатларын алып укымадым? – дип уфтанды Сәет. Аяклары үзләреннән-үзләре Ялантау буена таба атладылар.
Чишмә буена килеп җиткәч, ул яңадан элеккеге Хыялый Сәеткә әйләнгәндәй булды. Малайлар белән көтү көткәндә, ризыкларын куеп ашый торган өстәл-ташка килеп утырды. Чишмә суы җыела торган уйсулыкка сөт бидоннары китереп тутырганнар – элек кич сауган сөтне гел монда калдыралар иде, хәзер дә шулай икән. Болында шул ук чәчәкләр. Чишмә буенда сандугач сайрый – чут-чут, чут-чут. Чишмә җырына кушылып моңлана сандугач. Болынга әйтерсең дөньяның бөтен асыл ташлары чәчелгән – ялт-йолт итеп, төрле төсләргә кереп җемелдәшеп торалар. Хуш истән башы әйләнеп киткәндәй булды Сәетнең. Бу чәчәкләр, болын, Ялантау үзгәргән дә, үзгәрмәгән дә сыман. Зәйтүнәсенең булмавы, яшенең егерме бердән узып баруы хисләрен үзгәрткән, ахрысы. Күз алдына кызның су алганда егыла язып, күзләренә яшь тулып торган вакыты шундый да ачык итеп килеп басты.
Айба тавы дип аталган калкулык янында нәни генә күл бар. Шул тау итәгендә бәхет чәчәген эзләп йөргәннәр иде. Имеш, бәхет чәчәген табып ашасаң, бәхетле буласың икән. Таң атканчы эзләделәр, әмма тапмадылар. Таба алмадылар бәхет чәчәген…
Сәет, акрын гына кузгалып, авылга таба атлады. Адымнары авыр, башы чатнап авырта, күңелендә ниндидер бер кыл зеңгелдәп өзелгәндәй булды. Аяксыз-кулсыз вакытта ничек хыялланды ул Зәйтүнгөле турында!
Ул җәһәтрәк атлый башлады. Тау мәчетләре. Шул мәчет манарасына кунып, егет белән кызны көн дә көтеп алучы, беренче үбешүләренә шаһит булган ай да хәзер төннәрне ялгыз кичәр. Алар беркайчан да җитәкләшеп Ялантауга менмәсләр, шашкын мәхәббәттән исермәсләр!
«Мин беркайчан да урыс егетенә кияүгә чыга алмас идем», – дип ышандырган Зәйтүнәсе көзгә урыстан бала табар. Тагын бер мөселман кызы дөньяга урыс арттырыр. Чиркәүгә дә барып чукындырырлармы икән инде? Бу уйдан Сәет сискәнеп китте.
«Нинди тиле уйлар керә башыңа?!» – дип, үзен-үзе орышты егет. – Алай булмас! Зәйтүнә Василийны да Васыйлга әйләндергәндер әле. Шулай гына була күрсен, берүк шулай булсын!»
Сәет сөйгәнен марҗа итеп – кара итәктән, кара шәлдән күз алдына китереп карады. Алла сакласын! Бабасы әйтмешли, динен саткан кеше теге дөньяда тәмуг кисәве, тәмугта яндырырга утын булачак.
Әнә, Саушта Ярми карт яшәгән, ди. Явыз Иван мөселманнарны чукындырган вакытта авылда староста булып торган ул. Кара тунлы поплар халыкны сафка тезеп куйганнар. Ярми картның да йөзенә тәре китереп терәгәннәр дә үбәргә боерганнар. Ярми бабай үпмәгән, чукындыручыларның йөзләренә төкергән. Үтергәнче кыйнаганнар үзен. Ике көннән җан биргән Ярми бабай. Динен сатмас өчен, гомерен биргән. Шуннан соң чукындыручылар Сауштан китеп барганнар, башка әйләнеп кайтмаганнар. Сауш халкы үз динендә калган, мөселманлыктан ваз кичмәгән.
Сәет үзен Ярми бабай урынына куеп карады. Ул шулай булдыра алыр идеме икән? Егет җавап таба алмады. Ләкин ул бервакытта да бабалары динен сатмас! Чын мөселман гаиләсе төзер. Аның әле, бабасы амәнәтен үтәп, бабасы коткарып калган, авылдашларының дәһшәт-хәсрәтләренә шаһит булган айны яңа төзелгән мәчет манарасына менгереп куясы бар! Бу – Сәетнең иң зур хыялы!
Сәет, өйләренә кайтып җиткәндә, көтү куып кайтып килүче Хәнияне очратты. Кыз тәмам тулып пешкән. Күзләре янып тора.
– Сәет, – диде кыз, – таң белән кайдан кайтышың? Кичә клубта да күренмәдең. Нигә чыкмадың? Әллә син, студент булгач, авыл яшьләрен иш итмисеңме? Бик көткән идем үзеңне.
– Син соң үзең нигә безгә кермисең? Элек керә идең бит.
– Элек бит ул, – диде кыз. – Син хәзер бик чибәрләнгәнсең, бөтенләй башка егеткә әверелгәнсең. Бүген кич клубта күрешербездер бит?
– Мин бүген китәм инде, Хәния. Ашыгам, имтиханнар арасында гына кайткан идем.
– Әгәр теләсәң, миңа хат язып сал. Мин дә сиңа авыл хәлләрен ирештереп торырмын. Яз, яме.
– Ярар, – диде Сәет, әллә аңлап, әллә аңлап бетермичә. – Ярар, язармын.
Сәет өйләренә кайтты да әйберләрен җыештыра башлады. Өйдә әтисе белән Каракай әби генә. Фирая ишегалдында тавык-чебеш ашатып йөри. Көтүне инде куганнар. Урамнан сыерлар мөгрәгәне, ара-тирә көтүчеләрнең чыбыркы шартлаткан тавышлары ишетелә. Көтүне инеш аръягына, Урыстау янына чыгарулары.
– Ник ашыгасың әле? – дип сорады әтисе. – Кичке автобуста апаң белән китәриең.
– Имтиханнар вакыты, әти. Монда әзерләнә алмам, китә торыйм.
– Алайса шофёрга әйтәм, Күкчәгә кадәр менгереп куяр.
– Кирәкми, әти, тау аслатып җәяү генә менәрмен. Миңа күбрәк җәяү йөрергә кирәк. Әйберем авыр түгел, автобус килергә дә шактый вакыт бар әле.
– Ярар, – диде Инсаф, – ләкин бик сагындырып кайтасың, ешрак кайт. Көтеп торабыз бит. Каракай әбиең дә бик сагына.
– Уку авыр, әти, бик күп вакытны ала. Урысча белмәү читен. Урыслар белән рәттән укып бару өчен нык тырышырга кирәк. Быел җиңелрәк анысы. Урысчам шомарып килә. Аннан соң гел больница юлын таптарга да туры килә бит миңа. Хәзер анысы да көйләнеп бара. Ярый, хушыгыз. Апа, син вакытың булган саен килеп йөр.
– Килермен, Сәет. Миңа иртәгә икенче сменага гына. Бәлки, мин иртәгә иртәнге автобуска гына чыгармын.
Сәет Урыстау астыннан су буйлап Күкчәгә таба атлады. Автобус килергә ике сәгатьләп вакыт бар. Акрын гына, ашыкмыйча, үз уйларына чумып барасы, ялгыз калып уйланасы килде егетнең.
Хәния исенә төште. Кара, Сәет аксак вакытта кызганып карап кала иде. Ә хәзер күзләреннән сөю ташып тора.
Бәлки, Хәниянең сөю тулы карашы Сәеткә гарип вакытында кирәк булгандыр. Үзәкләре өзелеп, тәмам өметсезлеккә төшеп, үз уйларыннан уелып торган чагында. Ул вакытта егеткә әтисе, Фатыйма һәм Нурания апалары, Сак-Сок бәетен, Йосыф-Зөләйха кыйссасын көйгә салып укыган Каракай әбисе терәк булды. Бу миһербанлы кешеләрнең яхшылыкларын ул мәңге онытмас!
Юк, ул вакытта сөйгәне Зәйтүнә бар иде. Әйе, еракта булса да, бар иде бит ул! Көн саен диярлек хатлары килеп торды. Ул хатларны утка ата бармаган булса, бәлки, әле дә булыр иде Зәйтүнә. Сәет үзе гаепле.
– Зәйтүнә миңа хат язмасын, үзенә икенче егет тапсын, – дип, Фатыйма апасының колак итен ашаучы да Сәет үзе ләбаса!
Менә тапкан да! Нишләсен ул яшь кыз, көтмәгәндә шундый авыр хәлдә калгач? Зәйтүнәгә бик авырдыр дип уйлап та карамады бит Сәет! Үз кайгысы кайгы булды. Ә Василий исемле урыс егете Зәйтүнәгә таяныч була алган. Ул таяныч Сәет булырга тиеш түгел идемени? Хәзер соң инде…
Зәйтүнә – урыс хатыны. Бөтен җаны-тәне белән мөселман динендәге кыз тоткан да урысны иш иткән. Балалары да урыс булып үсәр микән? Тәре тагып… Юк-юк, алай булмаячак! Зәйтүнәнең үз балаларын татар итеп тәрбияли аласына ышанычы зур иде Сәетнең.

Дәвамы бар.

Равилә Шәйдуллина-Морат