ЯЛАНТАУГА АЙ КУНГАН

Менә вагоннар өстеннән җил йөгереп узды. Кузгалдылар бугай. Зәйтүнә йөрәгенең әллә нинди бер кылы өзелеп киткәндәй сискәнеп куйды. Перрон ул – аерылышу урыны. Әнә, кешеләр бер-берсенә кул болгыйлар, әнә, тәмле телле, олы күңелле Фатыйма апасы, күз яшьләрен сөртә-сөртә, аның белән хушлаша:
– Хуш, наным, исән сау барып җитә күр. Берүк үзеңне сакла. Сеңлемә сәлам әйт. Үзем озата барыр идем дә бит, әбиеңнең көе китеп тора. Киләсе елга кайтырга тырыш! Ходай кушса, Сәет тә терелер…
«Терелер, терелер, терелер…» – дип кабатлады шпаллар.
– Сау бул, Фатыйма апа, исән-сау торыгыз. Фирая апам да безгә килсен, – дип кычкырды Зәйтүнә. Аның инде еларлык күз яшьләре дә калмаган. Җанында бер нәрсә белән дә тутырып булмастай бушлык.
Зәйтүнә плацкарт вагонның тәрәзәсе янына килеп утырды. Әле поезд тизлеген арттырмаган, акрын гына шуышып бара. Кызыл вокзал артта калды. Бу юлы башка елларда киткәндәге кебек түгел иде. «Тиздән тагын кайтырмын» дигән өмет юк дәрәҗәсендә. Бу китү – йөрәгендә бөреләнеп килгән бәхетнең чәчәк атарга өлгермичә өзелүе, бетүедер кебек тоела. Ә алда әтисез, ятим тормыш көтә. Әнисе берьялгызы нишләр! Зәйтүнәнең әтисе, Фатыйма апасы әйтмешли, дөнья бәһасе кеше иде.
– Дүрт кыз арасында бер Саниям бәхетле булды, дип сөенгән идем, аның да бәхетен таш басты, – дип елады Каракай әби. – Инде ниләр генә күрәсем бар икән? Болай да ике кызымны елга берәр тапкыр гына күрә идем. Гомерем бетеп бара, Раббым, бер Аллам. Балалардан калырга язмасын. Бу фани дөньяда ачлыкны, ялангачлыкны күп күрдек. Балаларның күргән авырлыклары да чиксез – чиләнделәр инде җаныйларым. Ачлыктан да шешенделәр. Өйдә ир-ат булмагач, нихәлләр итәсең? Бөтен авыр эш шулар җилкәсенә төште. Кычыткан, алабута ашап кына исән калдылар. Ул чамасыз авыр чаклар бүгенгедәй күз алдында тора Каракай әбинең.
Бер бөртек ризык калмагач, күршеләренә керде Каракай. Сыер тиресе белән тышланган ишекне көч-хәл белән ачып:
– Рәшидә, җаным, балаларым ачтан шешенеп беттеләр. Ишегеңнән салдырып бир миңа шушы сыер тиресен. Өтеп, шулпа пешереп ашатыр идем, – дип ялынды.
– И-и-и, Миңлебикә түти, көннәр язга таба бара. Ал әйдә, ал, – диде Рәшидә. Икәү салдырдылар ишектән тирене. Бераз туган тиешле күршекәе биш-алты бәрәңге дә биреп чыгарды.
Башта Каракай тирене балта белән вак кисәкләргә бүлде: язга кадәр җиткерергә кирәк. Аннан соң учак ягып тирене өтте. Балаларны ничек тә үтермәскә, саклап калырга иде. Авылда көн саен берничә мәет күмәләр. Каракай тирене пешерде, токмач шикелле ваклап кисте, бер бәрәңге турап салды. Казан астында чытыр-чатыр чыбык яна, чыбыкларның башыннан чыжылдап су тамып тора.
Өйгә әллә нинди ят ис таралды. Тәмсез ис, янган йон исе белән күксегән май исе бергә кушылган. Аз-азлап ашатты балаларына тире шулпасын. Шулай иске тирене пешерә-пешерә, язгы үләнгә һәм кар астыннан чыккан черек бәрәңге коймагына – кәлҗемәгә кадәр саклап, үлемнән алып калды ул чагында балаларын Каракай.
Хәзер Каракай әбине дә картлык һәм авырулар түшәккә екты. Тагын исән килеш күрә алырмы әбисен Зәйтүнә? Аның җанына өметсезлек кереп оялады.
Поезд йөрешен тизләтте. Көпчәкләрнең рельска бәрелгән тавыш Зәйтүнәгә сагышлы җыр булып ишетелделәр. Гүя алар: «Киттек, киттек, бетте, бетте», – дип тәкрарлыйлар иде. Бу аерылышуның озакка буласын, ул көткән сөю-сәгадәтле тормышның бөтенләй икенче – соры, күңелсез якка борыласын үсмер кыз сизенсә дә аңлап бетерә алмый иде әле.
– Киттек, киттек, бетте, бетте, – әти үлде, Сәет калды. Ялантау өстенә кунган ай, челтерәп аккан Ялантау чишмәсе калды. Тукта, Сәет белән икесенә бер йолдызлары бар бит әле аларның! Үзләре сайлаган нәни йолдыз! Сәет шул вакытта: «Сагынганда, мин ул йолдызга карармын да сине күргән кебек булырмын, синең белән сөйләшкән кебек сөйләшермен. Син дә мине сагынсаң, безнең йолдызга кара, яме», – дип әйткән иде бит.
Зәйтүнәнең күңеле күтәрелеп китте. Тиздән кич җитәр, күктә барлык йолдызлар белән бергә чүмеч булып тезелгән йолдызлар да кабынырлар. Зәйтүнә аларны Җидегән дип түгел, Чүмеч дип атый, чөнки Сәет: «Җидегән түгел, ә безнең бәхетебезнең мөлдерәмә тулы чүмече ул», – дип төзәткән иде. Чүмеч читендә Сәет белән Зәйтүнәнең уртак йолдызы балкып кабыныр. Сәет тә терелер. Тик табиблар гарип калыр, мөгаен, дип әйткәннәр. Аны гарип килеш тә яратыр кыз. Нинди булса да яратыр, исән генә булсын.
Менә әтисе мәңге әйләнеп кайтмаска китте. Ә Сәет исән. Фатыйма апасы әйтмешли, «чыкмаган җанда өмет бар»!
«Киттем, киттем, калдың, калдың», – дип тукылдадылар тәгәрмәчләр…
Кыз Тагилга кайтып җиткәндә, әтисен җирләгәннәр иде инде. Әнисе янында күрше хатыннары утыра. Каракай әбигә охшаган кара-кучкыл йөзе кайгыдан тагын да каралып киткән әнисен үзләренчә юатырга тырышалар.
Керү белән, әнисе кызын кочаклап алды:
– Без ятимнәрне калдырып китеп барды әтиең. Нишләрбез, ничекләр итеп гомер итәрбез, балакаем? Күмәргә сине көтеп тормадык, күңелеңдә әтиең исән килеш калсын дип уйладык, – диде дә үксеп елап җибәрде. Әниле-кызлы озак еладылар.
Үзенең күзләреннән яшьләре агып торса да, Зәйтүнә әнисен юатырга тырышты. Ләкин тынычландырырдай сүзләр таба алмады, бары тик Каракай әбисе аның үзен юатыр өчен әйткән сүзләрне генә кабатлый алды:
– Кайгырма, әнием! Ходай җан биргәнгә юнь бирә ул! – Сүзләрнең мәгънәсен аңлап бетермәсә дә, шулай диде кыз. – Ходай ташламасын!
Зәйтүнә, әнисен ташлап, Казанга китә алмады. Медицина көллиятенә укырга керде. Яратып, бөтен күңелен биреп укыды. Фатыйма апасыннан хатлар килеп торды. Сәет, бер аягына басып, аксап булса да йөри башлаган, сул кулы юньләп эшләми икән. Фатыйма апа, Сәетнең әтисе Инсафның ай-ваена карамыйча, аңа хатын-кыз тәрбиясе кирәк дип, егетне үзенә алып кайткан.
«Каракай әбигә дә күз-колак булып торырга кеше булыр, дип уйладым» дигән Фатыйма апасы хатында. Сәет әйткән:
– Зәйтүнә мине онытсын, үзенә икенче егет тапсын. Мин гомерлек гарип, яраткан кешемнең бәхетен җимерәсем килми, – дигән.
Кыз берничә хат язып карады егеткә, ләкин берсенә дә җавап алмады.
Фатыйма апасы хатында «Кызым, хатлар язып торма, Сәет аларның берсен дә укымый, утка яга бара» дип язган.
– Гарипләнеп калуында мине гаепли торгандыр, – дип елады кыз, – мин бит аны нинди булса, шулай яратам!
Әнисе дә сәерләнеп китте: «Әтиең кибеткә чыгып киткән иде, хәзер кайтыр», «әтиең әле шахтадан кайтмаган», «әтиең быел авылга кайтып килербез, дип әйтте» кебек сүзләр сөйләп, кызны куркыта башлады. Ашарга утырсалар: «Әтиеңә дә салып куй», – ди.
Зәйтүнә шкафлардан әтисенең киемнәрен җыеп алып куйган иде, әнисе аларны яңадан үз урыннарына урнаштырды да: «Кызым, нигә әтиеңнең әйберләренә тиясең, кайткач нәрсә кияр?» – дип, Зәйтүнәнең котын алды.
– Әни, әти юк бит инде, аны шахта басты, – диде беркөнне Зәйтүнә.
– Авызыңнан җил алсын, кызым, Аллаһы Тәгаләнең «Амин» дигән чагына туры килер, – дип шаккатырды әнисе.
Әнисенең акылына зыян килде, хастаханәләрдә дәвалауның да файдасы тимәде. Табиблар аны юләрләр йортына салырга тәкъдим иттеләр.
– Юк! – диде кыз, – үзем карыйм, тереләчәк ул!
Ләкин әнисенең авыруы көннән-көн көчәйде. Өйдән чыгып китеп югала башлады. Соңгысында атна буе эзләгәч кенә табып алып кайттылар. Бик бетеренгән, пычранып беткән иде. Ирен эзләп йөргән.
– Тапмадым, кызым, авылына кайтып киткәндер инде. Нигә мине ташлап китте икән? Башка вакытта гел бергә кайта идек, – дип аптырады.
Кыз көллияткә әнисен өйдә бикләп калдырып китә башлады. Әнисе төннәр буе йокламый, төн уртасында уянып ашарга сорый, радио кабызып куя. Арыды, йөдәде кыз. Укуы артта кала башлады. Шул вакытта Василий ярдәмгә килде.
Аның күптәннән Зәйтүнәгә күзе төшеп йөри иде. Моңсу кара күзле кыз башкалардан бөтенләй аерылып тора. Үзе бик тырыш, үзе егетләрнең күзләренә керергә тырышмый.
Югыйсә Васяга кызыгып йөргән кызларның исәбе юк. Ләкин Васяга Зәйтүнә-Зоя ошый. Ул кызга да бер мәртәбә «Зоя» дип дәшкән иде, кыз, кара бөдрә маңгай чәчләрен сыпырып җибәрде дә:
– Минем әти-әнием кушкан исемем – Зәйтүнә, миңа башка «Зоя» дип дәшмә. Мин бит сине Васыйл дип йөртмим, – дип кырт кисте.
– Миңа Васыйл да ошый. Зәйтүнә, син мине яныңнан кума гына, – диде егет, кызарып.
Тора-бара Василий гел Зәйтүнә янына килә торган булды, яшьләр дуслашып киттеләр. Зәйтүнә лекцияләргә килә алмаганда, үзенең конспектларын алып килде егет. Васяның ярдәме булмаса, Зәйтүнә уңышлы укып бара алыр идеме икән әле? Чөнки әнисенең хәле көннән-көн авырайды, Зәйтүнәгә күп вакытын аның янында уздырырга туры килде.
Һәр аяз төндә кыз, балконга чыгып, нәни йолдызы белән сөйләште:
– Йолдызым минем, Сәет мине искә аламы? Ул да бит хәсрәтләр дәрьясында калып эреп югала бара. Тиздән җәй җитәр. Безнең аебыз, Сәет белән Зәйтүнә килерләрме икән дип, безне көтәр. Тау мәчетебез башына кунып көтәр-көтәр дә юкка чыгар…
Беркөнне Василий Зәйтүнәгә мәхәббәтен белдерде:
– Яратам мин сине, Зәйтүнә, хәзер җавап бирә алмасаң, күпме көтәргә дә риза. Тик мине ташлама гына!
– Минем яраткан кешем бар, Васыйл, мөмкин булса, мин сиңа шулай дип дәшер идем. Ләкин ул мине оныткандыр инде. Минем сиңа бер үтенечем бар: безгә килгәндә, тәре асып килмә, яме. Ничектер йөрәккә авыр.
Василий дәшмәде.
Еллар уза торды. Зәйтүнәгә егерме бер яшь тулганда, Василий аның янына күченеп килде. Кечкенә генә туй кебек мәҗлес оештырдылар. Кавышуларыннан алдагы төндә Зәйтүнә йолдызы белән сөйләште. Бу аның Сәет белән хушлашуы иде.
– Хуш, Сәет, – диде кыз, – мәңгелеккә хуш. Мин иртәгә ир хатыны булам. Синең белән башка күрешә алмабыз. Сиңа булган беренче мәхәббәтем Ялантау чишмәсе буенда адашып калды. Син мине аңламадың, Сәет. Мин сине нинди булсаң, шул килеш ярата идем. Василий – әйбәт кеше, мине бик ярата, ләкин урыс. Әнием минем башка милләт кешесенә кияүгә чыгуыма катгый каршы килгән булыр иде, ләкин ул хәзер үз акылында түгел. Василийга «әти» дип дәшә. Рәхмәтем зур Васяга. Ул миңа бик булыша: укуымда да, әнине карашырга да. Хуш, Сәет, мәңгелеккә хуш! – дип кабатлады Зәйтүнә, күз яшьләрен тыя алмыйча.
* * *
Сәет ярты ел буе Фатыйма апаларында яшәде. Әтисе алып биргән тальян гармунда көй чыгарырга өйрәнде. Баштарак уң кулының бармаклары белән төймәләргә баскалады, бераздан сул кулының бармаклары да тыңлый башлады. Хәзер Зәйтүнәгә багышланган җырны үзе уйнап җырлый ала ул:
Зәйтүнәкәй матур,
Гөл-чәчәкләр кебек…
Ярты елдан әтисе янына күчте егет. Клуб тирәсенә, яшьтәшләре янына бармады. Аңа «Чатан Сәет» дигән кушамат тактылар. Тәмам үз эченә бикләнде егет. Фатыйма апасы, көн саен килеп, сыерларын сауды, ашарга пешерде, йортларын җыештырды. Инсафның борылырга да вакыты юк, колхоз председателе вазифалары аның бөтен вакытын ала. Өйләрен яңартып, заманча йорт җиһазлары алып куйдылар, мул тормышта яши башладылар.
Сәет урта мәктәпне алтын медальгә тәмамлады. Ул көнне аларга Фатыйма апасы бәлешләр пешерде. Кызы Фирая да кайткан иде. Дүртәүләп бәйрәм иттеләр.
– Энекәш, мин шундый акыллы туганым булганга сөенәм, бәхетең ташып торсын, – дип, Фирая Сәетнең күңелен үсендереп җибәрде. Шул көннән Сәет Фираяга «апа» дип дәшә башлады.
Инсаф белән Фатыйма бер-берсенә карашып куйдылар.
– Сәет, – диде Инсаф әкрен гына. – Сиңа институтка укырга керергә кирәк. Кайда керәсең килсә, шул уку йортының ишеге ачык, имтиханнар да биреп торасың юк. Тулай торагы да булыр, укырга кер син.
Сәет бу турыда күптән уйлана иде инде. Әтисенең әйткән киңәше аның үз теләгенә туры килде.
– Карап карармын, әти. Минем саулык белән әллә кая барып булмас, ләкин шулай да карап карармын.
– Соңгы тапкыр Казанга баргач, сине дәвалаган профессор белән очраштым. «Килсен әле, берәр дәвасын табып булмасмы», – дип өметләндереп җибәрде ул мине.
Сәетнең күңелендә дә өмет уты кабынды. Аяклары яңадан төзәлеп китсәләр, шул ук көнне Зәйтүнәсенә хат язып салыр иде. «Кадерлем, мин савыктым, киләм, каршы ал» дип язар иде ул.
Урамда кайчандыр бабасы ясап куйган эскәмиягә чыгып утырды да тальян гармунын сузып җибәрде.
Ә башында бетмәс уйлары, хыяллары. Саулыгы кайтса, барысы да тормышка ашар иде: укырга керер, диңгезче була алмаса да, институт тәмамлап, инженер булыр иде. Эх, сөенер иде Зәйтүнәсе! Сәет аның килгән хатларын укымады, үзе белән берәр хәл эшләүдән курыкты.
Бабасы әйтә иде:
– Улым, тәмуг җиде катлы булыр. Иң төбе – сихерчеләр, әфсенчеләр һәм үз-үзенә кул салучылар урыны. Алар аннан мәңге чыкмаслар. Аллаһы Тәгалә адәм баласына үзе күтәрә алмаслык сынау бирмәс, түзәргә кирәк. Кеше үзенең гомерен үзе өзә алмый!
Сәетнең күңеленә берничә тапкыр шундый караңгы уйлар килде, ләкин бабасының әйткән сүзләре аны бу адымнан саклап калды. Менә куллары, бармаклары тыңлый башладылар. Ә аяк һаман өстерәлеп йөрүен дәвам итә. Арттан малайлар «Чатан Сәет килә» дип кычкырып калганда яисә хатын-кызларның «И наным, хараплар гына иттеләр сөлек кебек егетне» дип кызганып күзләрен сөрткәндә, Сәетнең йөрәге парә-парә килә, колак очларына кадәр кызара, әйтерсең лә ул гариплекне үзе теләп алган! Тиз генә ишегалдына кереп, капканы ябып куярга ашыга. Сыерны көтүгә куарга да Фатыйма апасыннан сорый. Гариплегеннән ояла егет.
Казанга китәр алдыннан Сәет Каракай әбисе, Фатыйма һәм Нурания апалары белән саубуллашып чыкты.
– Рәхмәт сезгә, – диде егет, – яхшылыгыгызны мәңге онытмам. Каракай әбием, исән генә була күр! Син миңа үз әбием кебек булдың. Сездән, Нурания ападан һәм әтиемнән башка минем бу дөньяда беркемем дә юк. Син, Фатыйма апа, әти янына килгәләп йөр инде. Бабамның төсе булып калган сыерыбызны да бетермәгез, яме.
Каракай әби, яшьле күзләрен сөртә-сөртә, Сәеткә хәерле юл теләп, дога кылып калды. Фатыйма апасы:
– Сәфәрең уң булсын, балам, юлларыңа рәхмәт фәрештәләре ак җәймәләр ябып куйсыннар. Сау-сәламәт йөреп кайт! – дип озатып калды.
Сәет белән әтисе Казанга юл тоттылар.
Хыяллары зур иде егетнең. Институтны уңышлы тәмамларга, инженер дипломы алырга. Әмма иң зур хыялы – аякка басу. Зәйтүнә каршына гарип, мескен булып түгел, аңа лаек егет булып килеп басачак әле ул!
Зәйтүнәнең әнисе авырып киткәнен, кызның медицина көллиятенә укырга керүен Фатыйма апасыннан ишетеп белә иде ул.
– Әниеңне бергәләп тәрбияләрбез, аягыма гына басыйм, – диде Сәет, гүя Зәйтүнәсенә дәшеп.
Иң элек әтисе белән химия-технология институтына документлар тапшырып кайттылар. Аннан соң әтисе Сәетне элек аны дәвалаган профессор янына алып китте. Борынына күзлек элеп куйган, ап-ак чәчле, җыйнак гәүдәле профессор Сәетне төрлечә тикшерде. Аягына энә белән чәнчеп карады, тез башына чүкеч белән суккалады. Ләкин аяклар авыртуны сизмәделәр, тыңларга теләмәделәр. Кулын тикшереп карагач, карт профессорның йөзенә елмаю кунды үзе.
– Молодец, если руку смог восстановить, непременно восстановишь и ногу, непременно!
Кулын ничек дәвалавы турында сорашты. Сәет үзенең гармунда уйнарга өйрәнүен, акрынлап бармакларының тыңлый башлавын сөйләде.
– Молодец, сынок! Заниматься будешь, лечение я назначу, непременно сможешь ходить, непременно!
Канатланып чыкты Сәет доктор яныннан. Ул йөриячәк! Ләкин кайчан, күпме вакытттан соң, анысын әйтмәде профессор.
– Ашыкма, егет, барысы да үзеңнән тора. Үзеңнән генә! Мин инде синең аякка басарыңа да ышанмаган идем. Кулың үзеңне тыңлый башлагач, өмет зур. Баш миенә сигнал барып җитү кирәк. Ул, бәлки, бүген булыр, бәлки, еллар узар, – диде чал профессор.
Бүген тормышка ашсын иде ул хыял! Яхшы итеп йөреп кит идең дә, йөгерә-йөгерә, авылга, Нурания апалар, Каракай әбиләр, Фатыйма апалар янына кайтып кер идең!
Хәтта Хәния дә кызганып карап калды бит артыннан, яратып түгел, кызганып. Бер дә кызганыч буласы килми егетнең. Бик зур өмет һәм омтылыш бар. Әллә ничә тапкыр «непременно!» дип әйтте бит профессор. Татарчасы «савыгырсың, бернигә карамый терелерсең» дигән сүз була бит инде!

Дәвамы бар.

Равилә Шәйдуллина-Морат