8 өлеш
Нурания өйдәгеләрне ашатты да җәяүләп кенә Сәет янына больницага китте. Табиб белән сөйләшеп кайту иде теләге. Өч чакрым араны, үз уйларына чумып, акрын гына атлады. Күз алдына Сәетнең беренче сыйныфка фанердан ясалган тартмага китап-дәфтәрләрен салып килүен, киемнәренең ямьсезлегеннән оялып, яшьле күзләрен аяк очына төбәп басып торуын да исенә төшерде. Укытучы апасы аңа карагач, малайның тартманы артына яшерүе дә бүгенгедәй күз алдында. И нарасый, үзем дә инде… Ник беренче сыйныфка форма, сумка алдыгызмы дип сораштырмаганмын? Үксезнең җаны алай яраланмас иде. Класста да һаман шул Рәфыйклар кыерсытты үзен. Кая карап бетерәсең кырыклап баланы?! Инде менә бабасы да үлеп китте. Үзәкләрең өзелер инде, Сәет. Җир йөзендәге бердәнбер якын кешең иде бит. Инде гарип кенә кала күрмә. Нурания шулай үз уйларыннан уелып барганда, аны председательнең кара айгыры куып җитте.
– Әйдә, Нурания, утыр. Мин дә Саушка барам.
– Юк, Инсаф, саф һава сулап атлыйм әле. Көне бигрәк матур.
– Утыр инде. Син дә Сәет янына барасыңдыр.
– Син нишлисең анда? Рәфыйклар кыйнаган бит аны. Сәетне юмаларга барасыңмы? Кагылма инде син аңа. Әзрәк тернәкләнсен. Инсаф, җаның юктыр синең! Бер генә көн дә рәхәт күргән малай түгел бит ул. Барысы да шул ятимне рәнҗетергә генә тора. Ни хәл соң бу? Син дә, мәктәп директоры да, улың, хатының – барыгыз да шул баланы рәнҗетәсез. Әле дә аның җаны таш булып катмады. Хәят ахирәтемә охшап, бигрәк инсафлы булып үсеп килә иде. Зинһар, тимәгез аңа, егет исән-сау гына терелсен, – дип, Нурания елап җибәрде.
Кара айгыр урынында тик торды. Инсаф дәшми. Нурания бу ник китми инде дип күтәрелеп караса, Инсафның кырынмаган яңагы буйлап күз яшьләре тәгәри, үзе карашын Урыстауга төбәгән. Бу ник елый? Нәрсә булган бу таш күңелле бәндәгә? Үги малае өчен ут йоту елатамы, әллә…
– Әйдә, Нурания, утыр инде. Болай да йөрәгем яна. Дөрес яшәлмәде.
– Кеше рәнҗетеп яшәдегез нәселегез белән.
– Әти дә гаепле инде. Кеше өстеннән гел язып торган. Архивтан үзем табып укыдым. Соң инде. Үкенүдән файда юк. Әнә, Зариф картны ничек хөрмәтләп озаттылар. Мин үлгәч, катты, шул кирәк ул мөртәткә, дип калучылар да шул ук кешеләр булыр. Мин бүген әллә нишләдем, Нурания. Шундый сагынам Хәятемне. Улыма да әти була алмадым. Ир кеше була торып, үз улыңны кеше баласына алыштыр инде син, ә? Әле ул да адәм рәтле булып үсмәде. Бүре баласын бүреккә салсаң да, урманга карый, диюләре хак икән. Яңадан яшь чагыма әйләнеп кайтсам, яши белер идем. – Инсаф сөйләде дә сөйләде. – Нурания, Сәет мине гафу итәр микән? Әгәр янына килеп тезләнсәм, ә? Гафу итәр микән? Иртәгә үк Зариф карт йортына күчеп килер идем. Маһинурдан биздем мин.
Укытучы дәшмәде. Ул бу бәндәнең кыланышына тәмам аптыраган иде.
– Ник дәшмисең? Сине очратканыма шундый сөенгән идем. Акыллы хатын бит син. Берәр киңәш бирерсең, дип.
– Мин нәрсә әйтә алам, Инсаф? Кеше күңеле – карурман, дигәннәр. Аңлый алмыйм мин сине.
Алар килеп кергәндә, Сәетне Казанга озатырга җыеналар иде.
– Монда гына була торган түгел, баш сөяге, чәрдәкләнеп, миенә кадалган. Хәле бик авыр, башына зыян килеп калырга мөмкин, – диде баш табиб. – Кешеләр кыйнамагандыр аны, вәхшиләрдер. Карар җирен калдырмаганнар баланың. Оятсызлар. Таптыгызмы кем эше икәнен? Милиция килеп сорау алмакчы иде. Кертмәдем. Ул бер һушына килә дә аннан тагын онытыла. Саташып «Рәфыйк, тимә», «үтерәсез», «Әгълә-әм» дигән сүзләрен генә ишеткәннәр сестралар. Алар аның янында чиратлап кизү торалар. Менә хәзер машина килә дә, Казанга алып китәләр. Сез китми торыгыз әле, Инсаф. Машинага салырга булышырсыз.
– Мин Казанга озата барам, – диде Инсаф. – Син, Нурания, атка утырып кайта тор. Сәет аңында түгел ди бит. Шулай булгач, монда утыруыңнан файда юк. Балаларың янына кайт. Бригадирга бир атны. Мин кайтканчы калхузга күз-колак булсын. Бәлки, бер-ике көн торасы булыр. Улын Казанга бүлнискә алып китте, диярсең, яме.
Нурания авылга кайтып кергәндә, аңа бригадир очрады:
– Кая, Инсаф кайтмадымыни?
– Юк, улымны Казан бүлнисенә илтәм, диде. Ышаныч бик юк, яшь организм үзенекен алдырса гына инде, диде баш табиб.
– Нинди улын, аның улы авылда ич, абзар артында тәмәке тартып торганын күргәннәр.
– Сәет – аның үз улы ич, – диде хатын каты итеп. – Акылына килгәндер! Укытучы, үз уйларына чумып, өенә таба атлады: «Йә Раббым, рәхмәтеңнән ташлама. Әти-әнием исән. Ирем янымда. Балаларым үсеп җитте. Йөрәгемнең генә көе юк. Ватык мотор кебек. Бер тибә, бер туктый. Йокы, ял да күргән юк инде. Җитмәсә, директор дигәне дә һаман каныга. Нәрсә эшләсәм – шул ошамый. Ярар ла, Нурания ничек тә гомер итәр әле. Ялгыз түгел. Менә Сәет кенә бигрәкләр ятим калды. Ничекләр яшәр?
Нураниянең эзеннән бастырып, аларга Маһинур килеп керде:
– Ни, кая Инсаф, нинди Казанга китсен ул? Аның малае өйдә. Нинди улын озата китсен ул? Нәрсә булмаганны сөйләп йөрисең?! Оятсыз!
– Тукта, Маһинур, сүзеңне үлчәп сөйлә. Ямьсезләнмә алай. Мин Инсаф тапшырырга кушкан сүзне генә әйттем. Үземнән бер сүз дә өстәмәдем. Ярар, сау булып тор. Минем вакытым тар. Зариф бабайның өчесен үткәрергә булышасым бар, – дип, җыена башлады. – Гореф-гадәтләрне үтәргә кирәк. Бар, дин юлында йөри, дип, тагын әләклә. Без йөрмәсәк, кем йөрер? Зариф бабайның оныгыннан башка беркеме дә юк иде. Әнә, оныгын да… кыйнаганнар.
– Нәрсә, минем малай кыйнаган дип әйтмәкче буласыңмы? Ул сукмаган аңа, Әгъләм суккан. Сәет үзе минем малайны гарип ясады әле. Теге вакытта син генә араладың, үтерә идем мин аны.
– Маһинур, мин тикшерүче түгел. Шуңа күрә бер сүз дә әйтә алмыйм.
* * *
9 өлеш
Нурания Зариф картларга уйлана-уйлана барды. Инсаф ничек тора икән бу хатын белән? Хәят өстеннән шушы хатын белән йөрде бит. И Раббым, Хәятнең кискән тырнагына да тормый лабаса бу хатын. Улы тагын. Үсмер генә әле. Инде әче бал эчә, тәмәке тарта, Алла сакласын! Кеше баласын сөйли торган түгел, үземнекеләр дә бар. Ходай тәүфыйкларыннан аермасын!
Нурания Сәетләргә килеп кергәндә, өй эчендә, мәш килеп, картның өчесен уздыру турында сөйләшәләр иде. Өйдәге хәерчелеккә исләре китеп шаккаталар. Һәрберсе өйләреннән тәлинкә, кашык ише нәрсәләр алып керде. Кем нәрсә әзерләү турында сөйләштеләр.
– Мин бодай бәлеше пешерермен, янына кабартма да куярмын, – диде Нурания.
– Минем әче катыгым барые, сөзмә итәрмен. Бабайның сыерын савып, май да язган идем. Нурания, бәлешкә салырга маеңны тотма, мин, сепарат аертып, ак май язган идем, үзенеке үзенә китсен, – диде Фатыйма.
Хатыннар барысы турында да килешеп таралыша башлаганнар иде дә, Нурания туктатты:
– Мин бит Сәет янына бардым. Аны Казанга әтисе озата китте.
Өйдә тынлык урнашты.
– Ниткән әтисе? Әтисе юк бит аның. Нурания, син ялгышмыйсыңмы?
– Инсаф инде, Сәетнең әтисе ич ул.
– Ай Алла, аның малае кыйнаган бит Сәетне. Шуңа милициягә язмасынга йөри инде ул!
– Алай димәгез, дүрт аяклы ат та абына. Акылына килгән бугай ул. Бик үкенә үткән гамәлләренә.
– Белмим, дуңгызның кондызга әйләнгәнен күргән юк әле. Үткән ел гына да әле эскерт төбеннән алып кайткан саламын фермага илттереп бушаттырган дип сөйләделәр. Югыйсә ул черек саламны барыбер яндыралар инде аны. Оятсыз. Ул малай кечкенәдән сыерга үләнне үзе ташырые. Таяныр кешесе булмагач, нишләсен? Михнәт күреп үсте. Әй җаным, үзе матур, үзе тәртипле иде. Кара әле, Фатыйма, Тагилдагы Сания кызы Зәйтүнә белән бик борчаклары пешә дип ишеттек. Шул дөресме? Инсафның күрәселәре алда әле. Әтисе дә үлә алмыйча азапланды. Үлгәндә әйткән ди: «Мәчет рәнҗеше генә төште миңа, Себер киткән авылдашларның рәнҗеше, – дигән ди. – Габделхәйне чакырыгыз әле, теге вакытта авылдашлар коткармаса, ул да беткән иде. Габделхәй килеп ясин чыкса, тынычлап үләрием», – дип әйтеп әйткән ди.
– Барганмы соң Габделхәй?
– И малай, Габделхәй бармый кала торган кешеме соң?! Барган. Ясин чыккан. «Шәрәфи абзый, яшьлек белән эшләнгән хаталар яшьлектә калсын. Мин сине гафу итәм. Инде Ходай кичерсен», – дигән. Ясин чыгып бетерүгә, йоклап кына китте, сулаудан да калды, дигән хатыны. Күзеннән бер бөртек яше тәгәрәп төште дә тынды, дигән…
* * *
Зариф картның өчесе дә, җидесе дә үтте, Инсаф кайтмады. Бер айлык отпускы алган, диделәр. Авылга өзек-өзек хәбәрләр ирешә торды. Инсаф, бик күп акча түгеп, Сәеткә операция ясаткан, ди. Духтырлар өмет бар, имеш, дип әйтәләр, ди. Баш капкачын ачып, миенә сауган канны алганнар, ди.
Авыл халкы аһ итте.
– И малай, баш капкачын ук ачкач, кеше була алмый инде ул. Тиле булып кына калмасын. Ходай ярдәмен кылсын ятименә.
Маһинур аптырады. Инсафтан бер хәбәр дә юк. Рәфыйк белән Әгъләмне милициягә алып киттеләр. Алардан да бер хәбәр юк. Ялгызы өйдә арлы-бирле йөрде хатын. Ачуыннан нишләргә белмичә, Фатыймага барып бәйләнде.
– Нишләп йөрисең анда чит кеше йортында? Чистый капландыгыз шул Сәеткә. Бөтен авылыгыз белән капландыгыз. Гарипләнеп калгач та карарга өлгерерсез әле.
– Явызланма, Маһинур, Сәетнең әтисе бар. Әтисе карар. Бүлнистән туры Зариф карт йортына кайтам. Улымны үзем карыйм, – дип әйтеп әйтә, ди. – Яшерен-батырын түгел. Мин инде Инсафның бер кызын үстерәм. Нишлисең, сугыш вакыты, ирләр юк. Персидәтел бик күп хатын-кызны… ул чакта. Бер мине генә түгел…
Кемдер кереп килә иде. Сүзләре бүленде. Кемдер дигәннәре Нурания икән:
– Мәктәптән кайтышым. Сөенечле хәбәр әйтим дип кергәнием. Ирем Казаннан кайтты. Сәет янына кергән, Инсафны күргән. Сәет алга таба, ди, сөйләшә башлаган, ди. Берәр айдан рәтләнеп бетәр, дигәннәр. Инсаф аны әллә нинди профессорларга күрсәткән.
Маһинур зәңгәрләнде. Аның Инсафы, бер сүз әйтмичә, бер хәбәр бирмичә, шул хәерче Зариф оныгын карап ятсын әле! Отпуск алып бит! Кабахәт!
– Үтерәм, кайтсын гына, үтерәм. Улыбыз милициядә ята. Ул чыгара ала бит аны. Шул Сәет аркасында интегеп ята бит ул анда. Сине дә эштән кудыртам. Әйткән иде диярсең! Син дә, зинадан бала табып, кеше өйрәткән буласың. Оятсызлар!
Маһинур, күлмәк итәген күтәреп, шыңгырдатып борынын сеңгерде дә галушын лыштыр-лыштыр сөйрәп чыгып китте.
Фатыйма күз яшьләрен тыя алмыйча елап җибәрде:
– И Нурания, картаймыш көнемдә ялгыз калмыйм, дип тапкан балам ул минем. Ярый тапканмын әле. Мин, Нурания, кызым булганга бик сөенәм. Үзе генә хурлана, җаныкаем. «Әни, ник мине «җилдән туган» дип үртиләр?» – ди. Әй, уйларымнан уелган чакларым күп булды инде, ахирәт. Кеше ирләре белән кунакта утырганда, син ялгыз утырасың. Кимсенеп. Мин кемнән ким инде югыйсә? Каһәр төшкән сугыш! Күпме кешегә кайгы-хәсрәт китерде бу Гитлер?! Ирсез бала таба торган кеше идемме мин?! Сугышка кадәр күпме чаптылар минем арттан?! Әйләнеп тә карамадым мин аларга. Чәнти бармагымны да тоттырмадым. Бала тап инде, җә? Кыз килеш бит! Бәхетем булмады инде. Алай да сөенәм: балам бар! Әнә Хәдичә хәзер япа-ялгыз! Ничә корсак төшерде бит?!
Соңгысында ник тазара тагын бу Хәдичә дисәң, чираттагы корсагы икән. Анасы кендек әбисе булган. Малай иде, ди. Миңа үзе кереп сөйләде.
– И җаным. Шундый зур бала иде. Имиләремә сөт төште. Чуп-чуп итеп имде сабый. Туйганчы имездем дә шомырт төбенә алып чыгып күмдем. Алдан чокыр казып куйган идем.
Әни алдыма тезләнде:
– Үтермә, үтерә күрмә! Үзеңә иптәш булыр. Әнә, Фатыйма кызын үстерә. Халык сөйләр-сөйләр дә туктар.
Этеп кенә җибәрдем әнине: «Синең эшең юк!» – дидем.
Үтерергә кулым бармады, Фатыйма. Әни, тимә миңа дигән кебек, күземә карап тора, нарасый! Тууга, шундый күзе белән ялт-йолт карый. Хикмәт, яңа туган бала димәссең. Томалыйм дип, кулыма мендәр алдым, кулым бармады. Иске прастынага төрдем дә чокыр төбенә салдым. И җылады инде. Балчыкны шактый ташлагач та тавышы ишетелеп торды нарасыйның. Аннан соң гына прых-прых итте дә тынды. Кеше кабер дип белмәсен дип, өстенә яфраклар сиптем.
Шул көннән әни түшәккә менде. Тора да: «Бала кая, баланы кая куйдың?» – дип аптырата. Ике кулын күтәреп, миңа таба килә. Беркөнне, күршеләрнең баласын бишектән алып күтәреп кергән. Киленнәре суга гына киткән булган. Кайтса – баласы юк. Бала тавышын ишетеп, безгә кергән. Әни, аягына мендәр куеп, шул мендәргә баланы салып тирбәтеп утыра ди. Хатын килеп баласын алмакчы була, әни бирми ди.
– Сәлимә түти, бу – минем балам бит. Сезнең балагыз юк ич, – дигән.
– Нигә булмасын, бар! Әле кичә генә Хәдичә малай тапты да үтерәм дип алып чыгып китте. Чынлап та үтергән дип курыккан идем, сезгә генә керткән икән. Аллага шөкер, рәхмәт яугыры. Эзләдем-эзләдем дә таптым менә.
– Сәлимә түти, безнеке кыз бала бит, әнә кара әле.
Әни, акылына килгәндәй:
– Әй, кыз икән ләбаса! Ачуланма инде, килен, безнең бала дип торам. Безнеке кая икән соң? Хәдичә әллә Саушка илтте микән? Барыбер табам мин аны. Мә, кызым, ал балаңны. Бала балдан татлы ул, дип биреп чыгарган.
Үземнең дә төшемә кереп интектерде ул сабый. Әни, ди, нигә үтердең син мине? Монда караңгы, салкын, ди. Әни, ашыйсым килә, ди. Төшемдә җылап уянам. Шул баланың илереп елавы колак төбемдә тора. Аннан соң прых-прых итеп тончыкканы. Кайчагында, әллә казып карыйммы икән, исән түгел микән, дип уйлыйм. Кая инде ул!
Әнине дә саклап бетерә алмыйм, Сауш ягына чыгып китә.
– Безнең Хәдичә бала тапканые, шуны Саушка алып китәсие, күрмәдегезме, дип, бар кешедән сорый, ди. Алла сакласын, милициягә ишетелсә, – дип сөйләгән иде. Инде аңа шактый еллар узды. Ул малай минем кызымнан берәр яшькә генә кечерәк булыр иде. Мин Фирая кызым булганга бик сөенәм. Үзе генә хурлана:
– Әни, ник мине балалар, уйнаштан туган, дип үртиләр? – ди.
Инсафка рәхмәтем зур, балам бар бит. Әнә Хәдичә хәзер берүзе. Әнисе Сауш юлында бала эзләп йөреп катып үлде. Берүзе кая карап бетерсен инде?!
Ә минем Фираям бар, картаймыш көнемдә таянычым. Аллага шөкер, Ходай саулыгын бирсен! Ә Маһинур кебекләр сөйләсен шунда телләренә телчә чыкканчы! Үзе, Хәят үлем хәстәсе булганда, Инсафка кияүгә чыкты әле, үлгәнен дә көтмәделәр.
Хәдичә дә соңга таба әллә нәрсәгә сәерләнде. Минем кызыма карап тора да:
– Фатыйма, кайтыйм әле, улымның ашыйсы киләдер. Ул йоклаганда гына кереп чыгасы иткән идем. Өсте ачылып туңып ятмасын, дип, ашыга-ашыга чыгып китә. Көн саен шулай, әллә ниндигә әйләнде.
– Ярый, Фатыйма, мин кайтыйм инде. Сәет турында хәбәр ирештерергә генә керүем иде. Көтү кайтыр вакыт җитә, – диде Нурания һәм капкага таба атлады.
* * *
Дәвамы бар.
Равилә Шәйдуллина-Морат.
