ЯЛАНТАУГА АЙ КУНГАН

Сәетнең күңеле күтәренке иде. Ул, сызгыра-сызгыра, өйләренә таба атлады. Әтәчләр, берсен-берсе уздырып, таң атуын хәбәр итеп сөрән сала.
Рәхәт! Җәйге иртәне ярата Сәет. Шундый да күңел тынычлыгы белән уяна җәен авыл. Ә бүген… Ул бүген беренче тапкыр сөйгән кызы белән үбеште. Зәйтүнә белән! Кыз да каршы килмәде. Кыз иреннәренең тәме әле дә Сәетнең иреннәрендә тора. Аның, бөтен авылны яңгыратып:
– Яратам сине, Зәйтүнә! – дип кычкырасы килә. Хисләре, күкрәгенә генә сыеп бетә алмыйча, тышка агыла.
Тыкрыктан узганда, кинәт кемдер авыр әйбер белән Сәетнең башына сукты. Үсмер егетнең күз аллары караңгыланып китте, ул гөрселдәп җиргә ауды. Борыныннан кан китте.
– Мә сиңа, хәерче калдыгы, үләксә…
Болар Рәфыйк белән Әгъләм иде. Малай аңын җуйды.
Иртән көтү куарга чыккан хатыннар табып алды Сәетне. Шул минутта «Сәетне үтергәннәр!» дигән хәбәр бөтен авылга таралды. Зариф карт та килеп җитте. Ул, аңсыз яткан оныгын күреп:
– Ах, җир битләр, имансызлар! Улым, кемнәр җитте башларыңа? Шул Инсаф мөртәтме, Рәфыйкмы?
Ул оныгын күтәреп алмакчы булды. Ләкин куллары тыңламады. Карт оныгы өстенә сыгылып төште дә хәрәкәтсез калды… Аның үле гәүдәсен ир-атлар, күтәреп алып кайтып, караватка салдылар. Ә малайга кагылдыртмадылар. «Милиция килгәнне көтегез», – диделәр. Мизгел эчендә Нюра апаны җилтерәтеп алып килделәр.
– Бабайга инфаркт булган, – диде Нюра апа. – Ә Сәет исән. Хәзер үк больницага илтергә кирәк. Баш мие зарарланган булырга тиеш. Башына күсәк белән сукканнар. Канлы күсәкләре әнә чатта аунап ята.
Инсаф «милицияне көтегез» дисә дә, көтмәделәр, Әнвәр абый ат җигеп килде. Арбага ямь-яшел печән түшәлгән. Берничә ир Сәетне печән өстенә сузып салды. Ул, авыртудан аңына килеп, су, су дип ыңгырашты.
– Түз инде, Сәет, – дип хәленә керделәр аның. – Хәзер бүлнистә терелтерләр сине. Анда Равилә исемле бик шәп духтыр бар. Ул сине дәвалар. Курыкма. Кайсы дуңгызының эше икән бу?
Больницада Сәетнең бик каты мие селкенгән, баш капкачы ватылып, баш миенә дә зыян килгән диделәр. Операция ясарга Казанга илтергә кирәк. Палатага чыгарып салганда, ишек артында Зәйтүнә белән Фатыйма Сәет янына керергә рөхсәт сорап ялвара иде:
– Кертегез инде, зинһар өчен, кертегез. Бер күзем белән генә карыйм, – дип ялына Зәйтүнә.
– Ярар, ләкин ишек төбеннән узасы түгел.
Зәйтүнә Сәетнең күм-күк булып янган йөзен, ап-ак бинтка уралган башын күреп аһ итте. Ул Сәеткә таба бер адым атламакчы булды. Аны кочагына алып, барлык әрнүләрен үзенә аласы килде. Ләкин шәфкать туташы кызның беләгеннән кысып тоткан иде, җибәрмәде. «Озак торырга ярамый», – дип алып чыгып китте. Фатыйма апасы:
– Йә Раббым, ни эшләткәннәр баланы! Анда бабасы үлеп ята. Инде монысыннан гарип ясаганнар. Бер бәхетсез гел бәхетсез инде ул. Нинди генә булып калыр бу бала? Кемнәр генә эше икән бу?! Әнә авылга милиция килгән. Табарлар, Алла боерса. Шул бәдбәхетләрне тапмый калмаслар. Куллары корыр әле. Аллаһы Тәгалә күрми калмас, – дип, күз яшьләрен сөртеп алды.
Авылга кире кайтканда, Зәйтүнә елады да елады:
– Фатыйма апа, Сәетне минем өчен генә кыйнадылар, әйеме, мин гаепле монда. Әнә Хәния дә: «Синең аркада гына бетерделәр Сәетне. Зариф бабай да синең аркада үлде. Башка монда эзең дә булмасын», – дип кычкырды.
– Юк, наным, синең аркада түгел. Аларның иманнары юк. Иманы булган кеше хайванга да сукмый күсәк белән. Мин аларның кемнәр икәнен чамалыйм. Башына күсәк белән органнар ди бит. Әйдә, кызым, тизрәк кайтыйк, Зариф картны җирлисе бар. Бабасыннан башка нишләр инде Сәет? Әлегә әйтми торырга кушканнар брачлар. Күтәрә алмас бу хәсрәтне, дип.
Алар кайтып җиткәндә, Сәетләрнең капка төбе тулы кеше иде. Ике милиционер сорау ала. Кем күргән, нәрсә булган? Инде зираттан күмү кирәк-яраклары саклана торган җирдән комганнар, колашалар алып килгәннәр. Авылда мулла булып йөрүче Солтан бабай да шунда.
– Язмыштан узмыш юк. Барыбыз да Ходай каршына барасы. Аллага тапшырдык. Әйбәт, гадел карт иде Зариф. Ул – сугышларны әйләнеп, Яурупага хәтле барып җиткән кеше. Авылдашлары салган хәсрәттән үлде. Сәете дә иллә дә намуслы, әйбәт җегет булып үсеп килә иде. И сөенәдерием аның шундый тәртипле булып үсүенә. Исән-имин генә терелә күрсен инде.
Үз улын бар дип тә белмәгән Инсаф та бик кайгырган кыяфәттә йөри. Сәеткә – унбиш, ә аның үги малаена уналты яшь. Ул, укырга бер елга соңрак кергәнлектән, Сәетләр классында укый. «Сәетне кыйнаганнар» дигән сүзне ишетүгә, өенә чапты Инсаф. Малае чаршау артындагы йомшак түшәктә йоклап ята. Ап-ак битендә зур гына зәңгәр-кара җөй. Тупас йөзле, әллә нинди генә бу малай. Инсаф керде дә ачу белән: «Тор!» – дип кычкырды. Малай, куркып, сикереп торып утырды, күзләрен тутырып, әтисенә карады.
– Синең эшме?
– Нәрсә ул?
– Сәетне сез үтердегезме?
Малайның коты очты.
– Үлгәнмени?
Инсаф үги улын җилкәсеннән алып селкетә башлады:
– Төрмә сиңа, төрмә! Ни үчең бар иде анда? Үзең генә идеңме? Син суктыңмы? Хәзер өйгә милиция килә. Сәет аңына килгән. Сорау алырга киттеләр. Бар, кая булса да качып тор, әнә әбиләргә – Шытсуга китәсеңме… Аннан да табарлар. Дурак баш. Яшең җиткән, төрмә сиңа.
Тавышка Маһинур йөгереп керде:
– Нәрсә булды, ник акырышасыз таң тишегеннән?
– Әнә малаең Сәетнең башына җиткән. Шул хәсрәттән Зариф бабай да үлгән. Милиция килеп җитә хәзер. Малаеңны төрмәгә ябарга. Шулай инде ул. Үксез бозау асрасаң, авыз-борының кан булыр.
Инсаф дулап чыгып китте. Маһинур, үкереп елап, малаена ташланды.
– И балакаем, нишләдең? Синсез нишләрмен!
– Бар, ачуымны китереп улама әле, – диде улы әнисенә. – Синсез дә баш каткан.
Рәфыйк ачу белән ишекне каты бәреп чыгып китте.
«Кара, кемне үстереп ятам бит, – дип уйлады Инсаф. – Моннан нәрсә көтәргә кирәк? Ни кыяфәт, ни холык. Анасыннан да уңмадым инде. «Башка авылның яхшысы – үз авылыңның шакшысы» дип, юкка гына әйтмәгәннәрдер шул. Их, Хәятемнең кадерен белмәдем. И-и, чисталыклы хатын да булган икән. Күзенә генә карап торырга бит. Ә монысы арыш боламыгы кебек җәелде. Ашап туйгач, ана үрдәк кебек алпан-тилпән атлап йөри шунда. Хәятем, иртән торуга, озын кара чәчләрен турыдан ачып тарап куяр иде. Яулыгына кадәр килешеп торыр иде җаныйның. Җыйнак гәүдәсенә киемнәре дә ятышлы иде. Егерме бише дә тулмаган килеш китте бит. Чәчәк ата алмаган гөл сыман. Ә мин Хәятемә охшап туган үз улымны, үз канымны кемгә алыштырдым соң?» Инсафның җанын үкенү хисе өтеп алды. Ул озак йокысыннан уяна алмаган сыман уйланып утырды да Зариф картларга таба китте.
Картны озатырга җыенган халык икегә бүленеп юл бирде. Куркалар иде Инсафтан. Әтисе Шәрәфине дә сөймәделәр. Утыз җиденче елларда ул, әләкләп, күпме кешене зинданга яптырган?! Күпме бала-чага ятим калган?! Инсаф район архивында әтисе язган әллә ничә әләк хатына тап булды. Габделхәйләр турында язылган хатында менә ниләр тезгән ул: «Болар кибет тоталар икән. Ялчы булып торган Рәхимуллага Галиябануны биргәннәр икән. Барыбер кулак инде алар. Ишегаллары, абзарлары тулы мал. Әле түбәләре дә калай. Кешенеке салам булганда бит ул». Шушы хаттан соң бит инде Габделхәйнең атасын – Котдус картны өеннән мунчага куып чыгардылар. Ул чакта инде Котдус карт үлем хастасы иде. Күршеләре Гайшә түти боларга коймак керткән булган.
– Әле син коймак ашап ятасыңмы? Кеше ач чагында! – дип, баш астыннан мендәрен, артсыз урындыкка куйган коймакны алып, бабайны болдыр басмасыннан тибеп төшергәннәр. Болдырлары биек иде Котдус абзыйларның, баскычлы иде. Өйләре уйсулыкка салынганга күрә, су кермәсен дип, шулай эшләгәндер, күрәсең, Котдус бабай. Шомырт агачы төбенә килеп төшкән карт. Агачның ботакларына сыдырылган битеннән аккан кан, күз яшьләренә кушылып, шомырт төбенә аккан. Бу шомыртны ул, баш баласы тугач, әрәмәдән күчереп утырткан булган.
– Ни өчен, ни гаебем бар? Ник болай кыланасыз, авылдашлар? – дигән Котдус карт, рәнҗеп.
Чая карчыгы Нәфисә, йөгереп чыгып, Котдусны күтәреп алмакчы булган. Хәле җитмәгән. Кызы Зәкиябануны Габделхәй улына йөгерткән.
– Шәрәфиләр әтине үтерә, дип әйт. Өйдән кудылар, дип әйт. Тизрәк чап, кызым, тизрәк. Әтиең үлә!
Зәкиябану килеп кергәндә, Габделхәй намазлык өстендә була. Ул тиз генә догасын кыла да хатыны белән бергәләп туган нигезенә чаба. Малае килеп кергәндә, Котдус карт җирдә ята, әмма аңында була әле. Улын күргәч, ул мескен бер елмаю белән:
– Менә, улым, әтиеңне, артына тибеп, болдырдан тәгәрәтеп төшерделәр. Хәерчеләр, ялкаулар почётта бу блачта, улым. Әниеңне, эне-сеңелләреңне ташлама, улым. Бу – минем сиңа соңгы васыятем.
Котдус карт кич белән мунчаларында җан бирә. Кара мунчада биш бала белән калган Нәфисә карчык сыгылып төшә. Нишләргә? Баш астына салырга ни мендәр, ни юрган, ни самовар юк. Кызларына бирнәгә дип суккан киндерләрен, кызының чулпы-тәңкәләрен – барысын да алып чыгып киттеләр. Әтисен җирләп кайтканнан соң, Габделхәй туганнарын, әнисен үзләренә алып кайтты. Кич белән әкрен генә тәрәзә чирткәнгә ишеккә килсә, үзеннән ун яшькә олы Хәсән абыйсы:
– Габделхәй, иртәгә өегезне сатарга куялар. Арзан чыга. Авылдашлар ник килми, дип аптырама. Куркалар. Мин картлар белән сөйләштем. Акча җыешырбыз. Авыл халкыннан берсе дә алмаска булды сезнең йортны. Үзең алырсың. Нинди кулак инде сез?! Иртәнге таңнан төнгә кадәр эшлисез. Иртәгә торгига кил. Кәнсәдә була. Тик шуны бел: мин сиңа бер сүз әйтмәдем, җәме. Ату үземне дә шул ук хәл көтә.
Габделхәй кулын Хәсәннең иңенә салды.
– Рәхмәт, Хәсән агай, – диде.
Хәсән караңгыга кереп югала. Икенче көнне Котдусның нигезен саталар. Югарыдагы бәядән күп арзан булса да, бу нигезне алырга беркем җөрьәт итми. Шунда Хәсән торып баса да:
– Җәмәгать, тормаган йорт хәзер ишелә ул. Азрак акча керер. Әйдәгез Габделхәйгә сатыйк. Урынында череткәннән арурак була ул.
Шулай итеп, Габделхәй үз нигезен үзе сатып ала. Сөенә-сөенә, үз йортларына күченәләр. Кара мунчада вафат булган Котдусның ашларын үз нигезендә үткәрәләр. Караңгы төшүгә, берәм-берәм авылдашлары килә башлый. Торгида сатып алынган әйберләрне кире китерәләр.
– Нәфисә түти, сездән күпме игелек күреп, ничек бу әйберләрне тотмак кирәк?! Алла сакласын, рәнҗешегез балаларыбызга төшәр, – диләр алар.
Өйгә бәрәкәт кайта. Нәфисә карчык, балалары, килене белән бергәләп ястү намазын укып, авылдашларына хәерле гомер, саулык, бәрәкәт тели.
– Йә Раббым, рәхмәтле бәндәләреңә мәрхәмәтеңне яудыр! Бу җир йоткыры Шәрәфинең балаларына рәнҗеш төшә күрмәсен… Рәнҗеш газизеңә төшүчән була.
Котдус картлар гаиләсе генә рәнҗемәде аңа. Тагын әллә күпме кеше өстеннән язды Шәрәфи. Элегрәк Инсафка әтисенең бу эшләре үзенә күрә бер мәртәбә булып күренә иде. Күпме әйбәт кешене харап иткән ләбаса! Кулак мөһере сугылып, авылдан сөрелгәннәрнең малларын хәерчеләргә таратсалар да, ул маллар әрәм-шәрәм булып бетте. Күпме дини китапларны харап иттеләр?! Сөрелгәннәрнең идәннән түшәмгә тиеп торган көзгеләре, затлы сәгатьләре ватылып-кырылып бетте. Күпме әйберләрне Шәрәфи карт юк бәягә сатып алып кайтты торгидан?! Ләкин кеше малы белән байый алмады. Бер малае урманда фаҗигагә тарыды. Унҗиде яшендә генә иде югыйсә. И елады соң Шәрәфи. Халык бу хәбәрне авыр кабул итте. Габделхәйнең йөрәге дерт итте. Аһ Алла, сөлек кебек егет иде. Юаш, акыллы малай иде ләбаса. Әрәм генә булды. Рәнҗеш төшә дигәннәре шул була торгандыр инде.
Авыл халкы бу нәселне өнәмәде. Ләкин алардан курку да көчле иде. Зыян күргәндә дә, каршы сүз әйтүче булмады. Инде Инсафның үз тормышы да менә ничек булып чыкты. Әнисенең сүзенә карап рәнҗетте бит ул Хәятне. Ир кеше була белмәде. Бик яратканга күрә урлап алып кайткан иде ич югыйсә. Бер көн рәхәт күрсәтмәде үзенә. Әнисе көн саен эштән кайтышына хатының тегеләй итте, хатының болай итте дип әләкләп торды. Хәят күпме генә: «Юк, Инсаф җаным, нахак сүз», – дип еласа да ышанмады. Инде менә бу үги малае тагын. Әллә ниләр күрсәтер әле. Маһинур аңа бала тапмады. Шул бер малайга карап яшәделәр. Сораган бер әйберен алып бирергә тырыштылар. Үз улы хәерчелектә яшәгәндә бит ул! Зариф карт баш иеп килмәде. Булганын бәрәкәтле итеп тоттылар. Фатыйма әйберләрен ямаштырып, рәтләп тора, диделәр. Менә инде Зариф карт та Инсафка рәнҗеп китте. Малай калды. Исән бугай бит әле. Ничек тә үз ягына авыштырырга иде аны.
Зариф картны бөтен авыл халкы озатты. Урыны җәннәттә була күрсен. Баласын үзеннән алда гүргә куйган кешенең тәне тәмуг уты күрмәс, диләр. Нинди тәмуг инде ул аңа! Малларын да «рәхмәт төшкерләре» дип кенә әрли иде бит ул. Беркемне рәнҗетмәде. Ә бит үзенең күңеле рәнҗегән чаклары күп булгандыр. Өстенә килгән соңгы хәсрәтне күтәрә алмады. Ятим оныгын калдырып китте. Бәхил булсын, рәнҗеп китмәсен Зариф авылдашларына. Ир-егетләр, бер-берсен алыштыра-алыштыра, чиратлашып күтәреп бардылар картның җәсәден.
* * *
Дәвамы бар.

Равилә Шәйдуллина-Морат.