ТАМГА

Гүя шуннан соң Шәрифә аның муенына асылыначак иде. Беркатлы Нурихан! Ул Озын толымдагы горурлык биеклеген бөтенләй үлчәмәгән икән.
Иске мәктәп бакчасында бригадир Фазыл халыкны җыйган иде. Җыелышка соңлаган Нурихан кеше-мазар күрмәгәндә генә бер карлыган куагы төбенә чүмәште. Төнге маҗа¬ралардан баш авыртып укшыта, мөгаен, ул аю куркытырлык ямьсез кыяфәттә иде. Ир үзен рәхимсез рәвештә сүз белән талады. Чүпрәк! Җебегән! Мәми авыз! Сафринә коткысына бирелеп, сазга буялды. Кеше күзенә туры карарга кыймассың, валлаһи. «Миннехан малае бозык хатыннар белән күңел ача», – дип көләрләр сыман.
Бригадир учын учка шапылдатты.
– Игътибар, Наратлык! Сездә кибет юк, почта юк, клуб юк, утның сыйфаты начар, телевизор эшләми, газ кертелмәгән, интегеп мич ягасыз.
– Урман өскә ишелгәндә, утынга җөдәмибез, – диеште картлар.
– Үзәктә егерме йорт буш, тәвәккәлләп, кем күченә? Совхоз Наратлык хуҗалыгы бүлекчәсен гамәлдән сызды. Фермадагы терлекләрне үзәккә кудык, – диде бригадир, үгетләвен дәвам итеп. – Сөткә дә тилмерәчәксез.
– Кәҗә асрарбыз, – диде карчыклар.
– Җәмәгать! Бүреләрне нишләтәсез? Уңда – урман, сулда – урман, ә, җәмәгать?
– Сез гаепле. Чарасын күрмисез, Миннехан аларның акы¬лын тарый иде, – дип гөрләште карт-коры, – әнә мәрхүм¬нең малае Наратлыкта төпләнеп маташа, шәп кенә түләсәгез, ерткычларны берәмтекләп чүпләр!
Бригадир тагын, учын шапылдатып, халыкны бастырды:
– Нурихан абый мәсьәләсендә болай: ул җир алды, алма үстерәчәк.
– Көндез – алма, төнлә – бүре! – дип кычкырды берсе.
– Сездә ди аның кайгысы, җәмәгать! Алма сатып баерга хыялланган комсыз сезнең арык сыер-сарыкларыгызны сак¬лар ди! Аның бакчасына ни зыян, бүре алма кимерми.
Шунда, шаккатырып, Шәрифә аваз салды:
– Ник син кеше турында шулай начар фикер таратасың, энем?
– Кем «кеше»? Нуриханмы? Ул – синең кан дошманың бит, Шәрифә апа, – диде Фазыл. – Атаң, аучы Миннехан капкынына кысылмаса, йөз ел яшәр иде.
– Тонык суны болгатма, яме, энем! Яп җыелышыңны! Без Наратлыктан беркая да күченмибез, – диде Шәрифә.
Халык мыгыр-мыгыр сөйләнеп таралды. Шәрифәнең кулында талчыбыгыннан үргән тырыс иде. Менә ул, ялгызы гына калып, карлыган яфраклары өзәргә кереште. Нуриханга качып яту уңайсыз иде, ир урыныннан күтәрелде. «Җирдән үскән» пәһлеван хатынны сискәндереп җибәрде:
– Абау, котсыз!
– Булышыйммы? Минем куакта яфраклар ямь-яшел, – диде Нурихан.
Шәрифә аңа зәһәр караш ташлады:
– Кит юлымнан, кит! Мин сине күралмыйм!
– Үткән-беткән бит инде, Шәрифә. Икебезнең дә әтиләр мәрхүм.
– Нәрсә?! Кем сине үткәннәр белән битәрли?!
– Алайса, ник миңа нәфрәтләнәсең? Кичә генә «кил» дип чакырган идең үзең…
– Нигә вәгъдәңне үтәмәдең? Нигә килмәдең соң? – диде хатын.
Нурихан аптырады.
– Кызык син, Шәрифә! Ишеген эчтән җиде кат йозак белән бикләгән дә!
– Ә син тәрәзәне каерып керер идең! Яраткан кеше ничек тә җаен таба ул! – диде Шәрифә һәм, тырысын җиргә бәреп, елый-елый, ике кулы белән Нуриханның күкрәген төйде. – Син… син – хыянәтче! Син бүген төнлә Сафринә белән идең! Мин сине күралмыйм, җаным-тәнем белән күралмыйм!
Тырыс янтаеп, үләннәр арасына яфраклар сибелде. Кызыл чәчәкле күлмәк кигән иде Шәрифә. Офыкка да шәфәкъ кызылы җәелгән иде. Хатын йөгереп китеп барды. Китмәде, шул кызыл офык белән бергә кушылды…
Ә дүрт айдан Сафринә, түгәрәкләнгән корсагын сыйпап: «Авылның иң асыл җегетеннән күчтәнәч», – дип мактанган. Наратлыкта исә хатын-кыз «тилерткән» асыл егет берәү генә. Кем дип баш ватасы да түгел, ул – Нурихан. Шу¬ңа күрә гайбәтчеләр «күчтәнәч иясе»н дөнья актарып эзләп тә маташмадылар, телләре белән Нурихан капкасына төр¬телделәр. Ә ир куерган гайбәт боткасын су белән сыегайт¬ты: «Бала минеке түгел!»
Наратлык тел бистәләре шаулаганда, Шәрифә ниләр ки¬чергәндер, анысы Нуриханга караңгы иде. Хатын шул хәлләрдән соң, менә минем җавап дигәндәй, яңадан ире белән кушылды да, исерекнең тукмауларына түзә алмыйча, яңадан аерылды. Ике елда Шәрифәгә ике мәртәбә бүре һөҗүм ит¬те. Ул: «Болардан безне Нурихан гына коткара», – дигән, имеш. Арада адашкан сүзләр генә йөри иде шул. Сафринә бәбиләгәч, Озын толым Нуриханнан бөтенләй суынды, ах¬рысы. Хатын тарафыннан һич югы бер уч җылы өметләнгән очракта, иргә, мылтык асып, урман иңләргә кирәк иде. Әмма колак төбендә яңгыраган аучы ата васыяте кулны йо¬заклый иде. Аның черки дә тешләмәгән килеш үлеп китүе табышмак булды. Бу – чынлап та, Аллаһтан бирелгән җәза¬дыр, бәлки. Миннехан ерткыч канын күп койды. Әгәр бүген Нурихан алмагач бакчасы тәгаенләп, дөньяны ямьләргә, шул бакчаның җимеше белән авылдашларын сыйларга тели икән, моның ни гаебе?!
Ләкин ир ике ут ялкынында өтелде. Бер якта – васыять, икенче якта – Шәрифә… Җан сөйгәнен ул бәла-казадан сакларга тиеш иде. Кышкы айларда Озын толым үзәк базарда дару үләннәре сата. Берничә мәртәбә Нурихан аны урман аша озатып та куйды. Тик Шәрифәгә, горур Шәрифәгә, ирнең кайгыртуы ошамады:
– Син нәрсә катыннар итәгенә тагыласың? Синнән баш¬ка да юлны беләләр. – Ачуланганда аның күзләре зураеп, алдында торган кешене йотардай була иде.
– Их, Шәрифә, Шәрифә, – диде Нурихан, – нишләп һаман мине күралмыйсың син, ә?
Аңгыра! Бу сорау белән ул хатынны бөтенләй ярсытты:
– Мин сине чакырмыйм, мин сине эзәрлекләмим! Үзең кулыңны утка тыгасың! Пешсәң, миңа үпкәләмә!
– Кая кул, йөрәгемне утка тыгам, – дип төзәтте ир.
– Синдә йөрәк юк! Сафринә белән йоклаган бәндә – агач бүкәне ул!
– Хаталандым, Шәрифә, кичер, бәгырем…
– Миңа ни… Хата, имеш! Йөрәк дигәннән генә…
Соңгы очрашуда алар әнә шулай пыр тузышкан иде. Бү¬ре хәйләкәр, хатынның иртә-кич ялгыз юл сабуын бик тиз сизде: өченче һөҗүмнән яраланган Шәрифә хастаханәгә үк эләкте. Алга табан аны берүзен генә йөртергә ярамый иде. Өч ул – кисәтү саны, дүртенчесе белән шаярмыйлар. Сандугачны нинди җимнәр сибеп эләктерергә икән? Әйе, ул бүген чанага утырды. Юк, Нурихан күтәреп утыртканда карыш¬мады. Әйбәт, бик әйбәт! Җилле буран күк белән җирне то¬таштырып дулаганнан соң, ялтырап кояш чыкмас, билгеле. Сафринәнең бала табулары, малай Нуриханныкы дигән гайбәтләр… Эһе-һе, кайсы хатын урталай сыгылмас. Инде буран әкренләп тына бугай. Арада сәбәп итәрлек бүтән киртә дә юк. Кавышыйк, дисә, Шәрифә ни-нәрсә белән дәлилләп баш тартыр икән?
Ә малай? «Минеке түгел», – дип, бөтен авылны ышан¬дырган малай?

Фазыл, күшеккән бармакларын угалап:
– Көн салкын, кул өшеде, – диде. – Нишләп бу егет миңа килде әле дип гаҗәпләнмә, Нурихан абый. Баштарак мин сине өнәмәдем. Син кайттың да безгә мишәйт иттең. Наратлыктагы калдык-постык хуҗалыклар үзәккә күченергә тулаем ризалашкан иде инде.
– Шуннан? – диде Нурихан.
– Шуннанмы? Халык бит ул бал корты төсле, ана корт көчле икән, таза икән – таркалмый. Наратлыклар да синең гайрәтеңә таяна.
– Мин беркемне дә үземә бәйләмәдем, энем.
– Бәйләдең, бик бәйләдең, Нурихан абый! Алар авылда хуҗа бар дип гайрәтләнә. Әгәр син моннан кузгалсаң, иртәгә үк нигезләреннән кубачаклар.
– Юк, энем, үгетләмә. Алла кушса, минем монда картаеп үләргә исәп. Солтанбәк нәселенә чит туфрак килешми.
– Синең гомер шәһәрдә үткән, Нурихан абый! Бөтен шартлар тудырылган фатирда. Ә авылда нәстә, йә? Сукыр лампа, кара мунча, чокыр-чакыр юл… Үзәктә без сиңа таш йорттан бүлмә хутлыйбыз. Син – төзелеш инженеры, иеме? Һо, мәктәпләр, клублар төзеттерерсең.
– Бүген адәм баласы цивилизация шаукымыннан гарык, энем. Ул таш фатирлардан, газ сауналарыннан туйды. Табигыйлек кайчандыр бар ясалмалыкны кысрыклый инде. Кыскасы, син мине таш өемнәре белән кызыктырма. Нараттан бурап, ызба салуларга, төтенләтеп, кара мунча ягуларга ни җитә!
Фазыл баш түбәсен кашып алды.
– Үзәктә әзер-бәзер алма бакчасы бар бит әле безнең тагы. Йорты да, мунчасы да агач. Түшәмгә төкереп кенә ят.
– Төкерергә калгач, үләргә вакыт инде ул, энем. Ми¬нем үз кулларым белән бакча ясыйсым килә.
– Кире чабата икән син, Нурихан абый.
– Әйтмә дә инде, энем.
– Аптыраш, хакимияттә безне сүгәләр, Наратлык таш¬ландык, ник карамыйсыз, диләр. Авылларны берләштерсәк, чыгымнар кимер иде. Ерткыч оясында кырылып бетәрсез әле берзаман. Шәрифә апаның муенын чак кына чәйнәмәде бүре. Әнә теге аумакай Сафринәгезнең чирләшкә баласын бүреләр күтәреп киткән, ди. Ерткычны, хөкемгә тартып, төр¬мәгә ябалмыйсың. Безне миңгерәтә бу Наратлык. Ярар, мин йорт саен кереп, халыкны күчәргә өндим, ә син, Нурихан абый, уйла, ныгытып уйла.
Уйлады Нурихан. Рух баганасы какшаса, авыл бетә. Адәм таяныр ноктасын җуеп, бушлыкка мәтәлә. Димәк, авылдаш¬лар, гәрчә аны яратмаса да, ят итми, аңа өмет баглый икән. Ай-һай, аңарда ул өметләрне акларлык абруй бар микән соң? Элек картлар урамнан узганда, тузан бөртеге дә очмас, чөнки аксакал, таягын җиргә йомшак кына кадап, үз дәрәҗәсен бе¬леп, салмак адымнар белән генә атлар, ни шук оланшак та аның каршында шаярмас, бер минутка уеныннан туктап, оза¬тып калыр иде. Теле белән генә түгел, күз карашы белән дә тәрбияләр иде авыл карты. Алардагы олпатлык, алардагы сабырлык Нуриханда да кабатланса икән! Мирзабәк кем үр¬нәгендә үсәр менә.
Ир аралыктагы сәндерәдән киндер капчыкка төрелгән ау мылтыгын алды. Ата истәлеге… Ут коралын чистарта башласа, Миннеханның ике каш арасына җыерчык бураз¬насы сузыла иде. Җитдиләнә иде ул. Ау дип яшәде ата, ау дип үлде.
Бригадир Фазыл яңадан әйләнеп керде.
– Минем өй борынча кытаклап йөрүемнән ни мәгънә?! Җәмәгать сиңа аркаланып батырая, Нурихан абый, – диде егет. – Син, кем, ауга җыенасыңмы?
– Юк, чистартып кына куям, әти төсе бит, – диде Нури¬хан.
– Да-а, Миннехан абзый бүре холкын белә иде! Ну нәстә, уйладыңмы, Нурихан абый?
– Ике сөйләттермә инде, энем.
– Ялгызыңа гына кыендыр, Нурихан абый. Үзәктә ха¬тын-кызның нинди генә төре юк. Кара чәчлесе, коңгырт чәч¬лесе. Үзеңне өйләндерер идек. Син – аерылган кешеме? Бала¬ларың ничәү иде?
– Мин буйдак, – диде Нурихан, кәефе кырылып. Егет аның бәгыренә ком булып коела иде. Дөньясы белән бергә ир-ат та үзгәрде: сөйләшүләре вак һәм төче.
– Син заман койрыгында гына сөйрәләсең икән, Нури¬хан абый. Мин өченчегә аш төрләндердем. Беренчесе бәрәң¬ге боткасын шыр тоз итеп пешерә иде, икенчесе, кояш битен кыздырганчы йоклап, сыерны саумыйча гына көтүгә куды. Әле өченчесе белән дә чәкәләшәбез. Ялкаурак. Уңмадым мин хатыннардан.
– Авыш йортның морҗасы да авыш, энем.
– Минем морҗа туры, Нурихан абый.
– Төтене генә нигәдер кыек, энем.
– Мыскыллама, Нурихан абый.
– Ә син хатын-кыз чәйнәмә, тешеңне сындырырсың, энем.
– Әй, җә мылтык түтәсе белән сыртны каезларсың, таям мин, – диде Фазыл. – Шәрифә апа да көтә-көтә көтек бул¬гандыр.
Өч көн җанына урын тапмаган иде Нурихан. Хатынның морҗасыннан төтен күтәрелми, тәрәзәләре, «менә елыйм, ме¬нә елыйм» дигәндәй, бозлы күзләрен мөлдерәтеп, урамга ка¬рый иде. «Ире йортында ята бугай», – дип көнләшкән Нури¬хан өчен бу хәбәр йөрәккә сыланган сары май иде.
– Шәрифә сине кайда көтә, энем?
– Фәсыйләттәйләр турында. Бүлнискә бәйләвечен алыш¬тырырга бара.
– Тукта, энем, син аны утыртма! Апаңны үзем илтәм, яме!
Нурихан ашыга-ашыга киенде.
– Әйтүен әйтермен дә, үзе ни дияр бит, – диде Фазыл. – Һе-һе, әллә апай белән мәхәббәт куертасызмы? Булды, ша¬ярттым гына, Нурихан абый.
Атын бик тиз җикте ул, капкасын да бик тиз ачты. Әмма Озын толым Нуриханны көтмәгән иде. Кунагын озата чык¬кан Фәсыйлә карчык:
– Бригат Фазыл белән китте ул, олан, – диде. – Синең дә үзәктә йомышың барыемы?
Их, кортка, кортка! Ичмасам, син хәйләкәр сорауларың бе¬лән йөрәкне көйдермә. Беләсең син Нуриханның кемне ярат¬канын, беләсең! Күптән аларны кавыштыру чарасын күрергә иде сиңа! Әллә картайгач, кешенең йөрәге мүкләнә микән?
– Синдәмени әле Шәрифә? – диде ул, ризасыз тавыш белән.
– Ишегалдын муен тиңентен кар күмгән, олан. Аны кө¬рәргә ир-ат куәте кирәк. Ярасы төзәлмичә балакаема себер¬ке белән селтәнергә дә кушмаган брачлар. Мәйтәм, яз ызбаңа сукмак әрчелер, мәйтәм, миндә кышла.
– Наратлыкта биләмче хатыннар болай да күп, үз өендә яшәсен, – диде Нурихан. Әйтерсең ул Шәрифәнең хуҗасы иде. – Миннән ярдәм сораса ни була? Безне үзәк җитәкче¬ләре авылдан сөрергә маташа. Безгә хәзер бер йортны да ябулы итәргә ярамый. Болар тере, болар җанлы, дисеннәр.