Тапланган гомер

Гөлнария, Василийдан шундый шакшы сүзләр көтмәгән иде. Тыштан чая, кыю булып күренергә тырышса да, күңеле нечкә, йөрәге яралы иде аның. Хәер, сабый чагыннан ук үз-үзеңне яклый алмасаң, төпкә батырачакларын аңлап алды ул. Әтисез балачак, дөресрәге, төрле әтиле балачагы җиңел булмады аның. Әнисе куенына сыенып йоклар чагында ук урыны салкын сандык өстендә булды. Әнисенең киң караваты аның өчен тар иде. Кунакка килгән абзыйлар белән әнисе чаршау артында ни кылангандыр, анысы Гөлнариягә караңгы, әмма ул иртәнге якларда гына  шул шау- шу, көлешу- уйнашулар тынгач йоклап китә иде. Үсә барган саен, аңлады, билгеле, бу төнге кунакларның нигә килгәнен. Кунак ирләрнең кайберләренең аңа карап, иреннәрен ялап, күзләрен майландырып торуларыннан куркып китеп, киенгән килеш йоклаган, кайбер оятсызрагы аны кочакларга маташкан төннәрдә караңгы мунчада төн күргән чаклары да күп булды. Анасы, кызының язмышына бәләкәйдән үк игьтибарлы булмады, дисәм, бик үк дөрес тә булмас. Кызының кием салымы һәрвакыт чиста, пөхтә, ашарга ризыклары җитәрлек, шуңа өстәп әнисенең алдынгы терлек караучы икәнен дә өстәсәк, авылның бер үрнәк гаиләсе дип атап булыр иде. Менә шул кәһәр суккан төнге маҗаралары белән тирә-күрше авылларга да даны таралган ана кызының соңгы имтихан көне икәнен дә оныткан иде. 

Гөлнария, күз яшьләренә буылып үкси- үкси башта мунчага таба атлады, атна буе ягылмаган караңгы мунча аны кабер салкынлыгы белән каршылады. Әллә озак елаудан, әллә тәмам туңып бетеп, хәлдән тайган Гөлнария бермәл стенага терәлеп күзләрен йомып утырды да, кискен карарга килеп, сыер абзарына юнәлде. Һәрвакытта шунда чөйдә эленеп тора торган бозау муенчагы каядыр юкка чыккан, әйтерсең лә абзар җене урлаган. Ары сугылды Гөлнария, бире килеп эзләде, тәмам арып, инде нәрсә эзләгәнен дә онытып, абзар артындагы бакчага чыкты. Бәрәңге бакчасы аллы- гөлле чәчәкләргә күмелгән, сизелер- сизелмәс искән җилдә сабаклары тирбәлеп, авыл кешесенә генә таныш тәмле ис тарала. Гөлнария аякларын кочаклап, янган тирес өеме артына чүмәште. Бакча артындагы өянкеләргә карап уйга чумды.

-Я Аллам, мин җүләр башымны чүт кенә элмәккә тыкмадым бит. Нәрсә өчен, кем өчен диген әле. Шул өтек укытучы кисәге Василий өченме? Ничава, Василек, булыр әле минем урамда да праздник. Минем күз яшьләрем төшәр әле сиңа, гомер буе үкенерсең. 

Үзең үзе кызганудан, киләчәгенең шулай өметсез башлануыннан тагын күзләре яшьләнде, тын гына елый- елый кыз бала йокыга талды. Иртәнге якта  чык салкыныннан калтыранып уянса да өйгә керәсе итмәде, абзар тубәсендәге печәнлеккә үрмәләде.  Такта түбә тишегеннән сызылып төшкән  иртәнге кояш нурларын, бәләкәй чагындагы кебек, тотмакчы булып уйнап ятты, кипкән печәнне куллары арасында уып, тузан ясап очыртты, аста мыш- мыш килгән, ара тирә уфылдап авыр сулап тын алган сыерны күзәтте. Буш чиләк шалтыраган тавышны ишетеп, тынып калды. Әнисенең, абзарга кереп, сыерны бераз сөеп иркәләп торгызып, имчәкләрен сөртеп йомшартканын ярык ага карап ятты. Тиздән чиләккә чаж- чож килеп сөт сауган тавыш, абзарга күбекләнеп торган җылы сөт исе таралды. Шул мизгелдә әнисен кызгануданмы, ашыйсы килүдәнме, ашказаны әчеттереп сызлап куйды. Кыйшайган баскычның ике аратасын бер итеп сикереп төшеп, әнисен кочагына алып иркәлисе килеп китте. Инде төшәм дигәндә генә, әнисе сыерны савып бетереп, сыер сауганда утыра торган бәләкәй эскәмиясеннән оешкан тәнен көч-хәл белән кузгатып, сөтле чиләк тоткан якка бераз янтая төшеп өйгә таба атлады. Гөлнариянең әнисенә тапшырасы йөрәк җылысы абзар түбәсендә калып, кояш нурларында эреп юкка чыкты. 

Күрде ул ишек алдына иртә таңнан чәчәк тотып килгән Василийны, әнисе белән сөйләшүен ачык ишетмәсә дә, сүзнең аның турында барганын яхшы аңлады. Йөрәге күкрәк читлеген ярып чыгардай булып типте, чигә кан тамырлары бүртенеп, башын кысты. Василийга карата булган ачуы, үпкәсе мизгел эчендә эреп юкка чыкты. Абзар түбәсен яңгыратып, Василек, мин монда, дип кычкырасы, түбә астыннан сикереп төшеп, аның кочагына атыласы  килде. 

Шул ук вакытта аек акылы исә, кызый твктап тор, ул сиңа кая барырга кирәген бик яхшы аңлатты. Син аның өчен вакытлыча уенчык кына булгансың. Ашыкма, түз, теләге яхшыга булса, тагын килер, тезләнеп гафу үтенер, дип туктатты. 

Әнисе, абзарга кереп, Гөлнария сузылып яткан өемнән бер кочак печән алганда, чүт кенә кызын аягыннан эләктереп алмады,   бозавына печәнен салып, ләгәненә су тутырды да, сыерынын мөгезенә кичтән Гөлнария эзләгән элмәкне эләктереп, эшенә китте. Барышлый сыерын авыл башына жыелган көтугә кушты да, фермага ашыкты. Гөлнариянең тамагына төер килеп утырды. Әни өчен сыер, бозавы, ферма маллары гомер буена миннән кадерлерәк булды. Кичәдән бирле минем кайдалыгымны да белми, хәтта бер җирдән дә эзләп тә карамады, дип сызланды кыз.

Абзар түбәсеннән төшеп, өйгә керде, тамагына җылытып ашады.  Өс киемнәрен алыштырып, мәктәпкә барырга, аттестатын алып, читкә чыгып китәргә кирәк дигән уйларга батып утырганда, ишектә дус кызы Гүзәл күренде һәм бусагадан ук

-Привет, падруга! Әйдә, җыен тизрәк, безне мәктәпкә чакырганнар,- дип тезеп китте.

- Ничек инде чакырганнар? Кем чакырган?

-Әти әйтте. Иртән ишек алды җыеп йөргәндә Василий абый килгән. Сине дә кереп алырга кушкан.

-Василий килеп әйткән дисеңме?! Ха-ха, кызый, син нәрсә, кайчаннан әле ул йомышчы малайга әйләнгән. 

Гөлнария ясалма көлү белән шаркылдап көлде, тик көлүенең ахыры күз яшьләре белән бетте.

Гөлнариянең  үксеп елаганын гомерендә беренче тапкыр күргән Гүзәл дә әллә нишләп китте.

-Дустым, сиңа ни булды? Әллә Василий абый белән ачуланыштыгызмы? Күз тигәндер сезнең мәхәббәтегезгә. Аңа бит авыл кызлары ничек көнләшеп карыйлар иде. Арагызны бозарга теләүчеләр зерә күп, Гөлнария.

-Гүзәл, мин ни эшләргә дә белмим. Хәтта әйтергә дә куркам. Юк, сиңа да әйтмим . 

-Кит инде. Миннән дә сер яшерсәң, мәңгегә дуслыгыбыз бетте, дип уйла. Чыгам да китәм . Башка синең белән бер сүз дә сөйләшмим. 

Гөлнариянең болай да чын дустым дип әйтерлек дуслары юк иде. Гүзәл дә аның белән дуслыгын өзсә, бөтенләй ялгыз аалам бит,дип, Гөлнария Гүзәлгә, мин бит Василий абыйдан авырга калдым. Хәзер ни эшләргә дә белмим, дип үкседе.

Гүзәл Гөлнариянең капма-каршысы иде. Уртача буйлы, бераз гына тазара төшкән гәүдәле, сабыр, уйчан кыз белән Гөлнариянең серләре ничек килешкәндер, белмәссең.

Тулы гаиләдә, ата- ана мәхәббәте канаты астында үскән Гүзәл эчтән генә үзе дә физкультура укытучысына гашыйк иде. Үтә сабырлыгы һәм тыйнаклыгы аркасында укытучысының күзләренә туры карарга да ояла торган кызның күңелендә кинәт кенә сәер уйлар туды.

4 өлеш

-Да,даа, керегез, кем бар анда?- директорның тавышы бик шат һәм көр чыкты. - О, Василий Иванович! Иртә таңнан ни эшләп йөрисез мәктәптә? Сезнең урында булсам, мин бүгенге көнне постельдән дә тормас идем. - Директор көлеп куйды. - Сез бик кәефсез күренәсез? Әллә берәр төрле борчу бармы? 

-Мин. Мин, ни бит әле, гариза язарга телим.

-Гариза?! Нинди гариза ди ул!! Юк, ул турыда әйтмәгез дә, мине ишетмәде дип уйлагыз.- Директор костюм кесәсеннән өстәл ашьяулыгы хәтле кульяулык чыгарып, тирләгән битен, муенын сөртте. - Ну, Василий Иванович, Сез шутник! Укытучылар коллективы Сезне өф- өф итеп кенә тора, укучылар бөтенесе дә сезгә гашыйк булып беттеләр инде. Ә сез гариза дисез. Мине берни дә күрми, белми, дип уйламагыз!

Хәзер инде  Василий шабыр тиргә батты. - Беттем, милиция чакыргандыр инде. Хәзер килеп җитәрләр, дигән уй башын боргычлады. Куркуыннан хәтта аягын көзән җыера башлады.

-Әйе, шулайрак килеп чыкты шул. Хата миндә, иптәш директор.

-Туктале, сез мине, мин сезне аңламыйбыз ахры. Минем башымда хәзер бер генә проблема- матур итеп, җиренә җиткереп чыгарылыш кичәсен уздыру. Имтиханнар артта калды, өстән бик зур бурыч төште. Яшьләр белән сезнең мөнәсәбәтләр яхшы. Кичәне оештыруны мин сезгә йөклим. Карагыз аны, сынатмагыз! Кем белә, бәлкем мине РОНОга алырлар да, мин сезне үз урыныма тәкъдим итәрмен. Сез яшь, перспективалы белгеч, һичшиксез үсәргә тиешсез.

Василий аптырап директорга текәлде. Хәзер инде милиция исеменә гариза язу турында сүз дә булырга мөмкин түгел. Әллә директор мине сыныймы икән? Авылда сүз иясе белән түгел, җил белән йөри бит. Нүжәли Гөлнария исемле укучы кыз белән чуалганын белми? 

Тагын бераз директор кабинеты идәненә салынган затлы келәмне таптап торганнан соң, миңа чыгарга ярый алайса, дип директорга эндәште.

-Әйе,әйе. Барыгыз завуч белән бергәләп музыкасын, чыгышларны барлап рәсми өлешен карап, тикшереп чыгыгыз. 

Василий кабинеттан чыкканда йөз кыяфәте өтелгән тавыкныкына охшап калган иде. Шул егерме- утыз минут эчендә нинди стресс кичердем бит, бер дә юкка, дип завуч кабинеты ишеген шакыды.  Монда инде укытучылар шаулаша, программа әзерлиләр. Василий да шул ыгы- зыгыга кереп киткәнен сизми дә калды. 

***

Кеше кабак түгел инде, аның кичерешләрен, эчендә нинди уйлары барлыгын, үзе әйтмәсә беркем дә белә алмый. Гөлнариянең әнисе Хәйрия ханым да тыштан гына бер ваемсыз, җилбәзәк хатын кебек тоела. Әти- әнисе  кызлары Хәйриягә биш яшь чагында авария нәтиҗәсендә үлеп китәләр. Әби- бабайлары, туганнары күп булса да Хәйрия балалар йортына эләгә. Биш ел шунда тәрбияләнгәннән соң аны  бер гаиләдә үзенә кызлыкка ала. Моңарчы балалары булмаган гаилә  бала белән ничектер, уртак тел таба алмый. Башта кыз упкәләп, турсаеп, киреләнсә, соңрак, яңа анасы кул күтәрә башлый. Әз генә гаебе булса да кызны җәфага тарта башлый, ашатмый, төнгелеккә караңгы мунчага бикләп калдыра.  Дүрт ел буе шундый интегү,мыскыллаулар һәм кыйнаулар аркасында Хәйриянең нервлары какшый, аны психоневрология бүлегенә дәваланырга салалар. Алган атасы хатынының кызга карата миһырбансызлыгын белсә дә, чара күрми, хатынының явызлыгы турында беркемгә дә сөйләми. Ярты ел буена психбольницада дәваланганнан соң Хәйрияне кире балалар йортына кайтаралар, тик инде шизофреник дип язылган справка белән. Приютта унсигез яшьлек егетләр аны көчлиләр. Билгеле, унсигезе тулгач, Хәйриядән гомерен буена инвалидлар йортына яшәргә күчәсеңме, әллә ирекле тормыш сайлыйсыңмы, дип сорыйлар. Хәйриячелек әти- әнисе яшәгән төп нигезгә кайтып яши башлый. Төскә- биткә чибәр кыз эш сорап җитәкчегә килүгә үк, документларындагы медицина справкасы аның нинди авыру икәне бөтен авылга тарала. Авыл халкы каты телле бит инде, аңа шизик Хәйри дигән кушамат мәңгелеккә тагыла. Нәтиҗәдә, Хәйрияне фермага маллар карарга алалар, соңрак сыер савучы итеп күчерәләр. Шизик Хәйри үзен яклап чыга алмый, башта аны ферма мөдире, аннары зоотехник, башка ир- атлар көчли. Хәйрия, күрәсең, шулай булырга тиештер, дип кабул итә чынбарлыкны, атасы кем икәнен дә белмичә кызы Гөлнарияне таба. Гөлнария әти дигән кешене белмичә, әмма, тавышларыннан анасы янына килеп йөрүче һәр авыл мужигын танып үсә. 

Нинди генә булмасын, Хәйрия, кызының да үзе кебек өстерәлчек булуын теләми,шуңа аның тизрәк кияүгә чыгуына өметләнә.

***

Гүзәл, дус кызы Гөлнариянең авырга калуыш ишеткәч, башта аптыраса да, аннары үзенең "акыллы" киңәшен бирмичә булдыра алмады. 

-Гөлнария, тизрәк аборт ясат, дустым! Оятка каласың бит болай булса. Тапсаң да гомер буена иза чигәчәксең. Ни әтиең юк, ни әниең авыру. Ә син тучны Василий абыйдан авырлымы соң, Гөлнария, дип шиген дә белдереп куйды. 

- Гүзәл, бу турыда дөньяда әле беркем дә белми, хәтта әни дә. Ишетсен колагың, якын дустым, дип сиңа гына әйттем. Ни эшләргә икәнен мин үзем уйлармын. Әйләндереп, мәктәпкә киттек. Син бит мине мәктәпкә чакыралар дип килдең,шулаймы? Гөлнариянең тавышы ачулы иде.

Мәктәпкә барып җиткәнче бер авыз сүз сөйләшмәделәр. Мәктәпне янындагы классташларын күрүгә Гүзәл шулар янына ашыкты, ә Гөлнария туп- туры директор кабинетына юнәлде. Бәхетенә директор бүлмәсендә берүзе иде.

-Ә, Гөлнария, керегез әйдә! Берәр сорау я йомыш белән килдегезме?

-Мин аттестатымны хәзер үк бирмәссезме дип кергән идем. Мин еракка китмәкче булам. Документларымны тантаналы шартларны көтмичә алып китәргә дип килдем. 

Директорга Гөлнариянең документларны скйфтан алып, кулына тапшыру авыр түгел иде. Шулай да ул төп сәбәпне белергә теләде. Гөлнария белән укытучы Василий Иванович арасындагы хәлләрдән ул хәбәрдәр иде. Иртәнге якта укытучының кереп, ык- мык килеп гариза язу турында сүз башлавы, соңрак Гөлнариянең дә китү турында сүз йөртүе аны тәмам гаҗәпсендерде.

-Кая  китәргә уйлыйсың инде? Үзең генәме? Әллә….- директор Юрий әйтәсен әйтер бетермәде. Билгеле инде, Гөлнария дә аңлады аның тел төбен.

-Үзем генә. Әни ягыннан ерактагы туганнарым чакырып хат язды. Техникумга керергә булышырбыз дигәннәр.

-Классташларың, дусларың белән бер кич уздырсаң бик яхшы булыр иде. Ни дисәң дә ун ел бер мәктәптә укыдыгыз, бер шатлык кичердегез, дигәндәй.

-Миңа бүген үк китәргә кирәк. Район үзәгеннән башкалана барып җитеп, поезд белән барасы бит әле миңа.

-Аңлыйм,Гөлнария, бик нык үтенеп сорагач бирәм инде документларыңны. Менә бу папкада үз кулың белән язган автобиографияң, аттестатың, характеристикаң, медицина белешмәләрең. Китәм дисең инде,ә? Әниеңне  берүзен ташлап китә дисең инде.

Директор башын чайкап куйды,Гөлнариягә үзенең көрәк кадәр кулын саубуллашырга дип сузды.

Документларны алып, урамна чыгарга дип борылган иде, Гөлнария каршысына килүче Василийны күрде. Аны бүген күрмәс өчен җәһәннәмгә дә керергә әзер иде кызый, тик Василий аны күргәч, тез буыннарының калтыравын басарга тырышып,

-Мин сине бүген иртәнге эзләдем,Гөлнария. Безгә аңлашырга, сөйләшергә кирәк,- диде.

-Аңлаштык, сөйләштек. Курыкма, Василий Иванович, калтыранып агарынма, тагылмыйм мин сиңа, дүрт ягың кыйбла. Чао, какао, дип Василийга кул болгады да, классташларына таба борылып та карамыйча, өенә атлады.

ДӘВАМЫ БАР.

Әсхия Абдуллина-Костикова